HOOFSTUK I.
KRUGERSDORP: AARDRYKSKUNDIG EN GESKIEDKUNDIG.
l. Aardrykskundig.
a) Ligging.
Krugersdorp, die hoofstad van die Wes-Rand, i s ge1ee aan die noordelike hange van die Wi twatersrand, ongeveer t'.'lintig· myl wes van Johannesburg . 1
Die Krugersdorpse stasie i3 5709 voet bo seespiee1~
t erwyl die noordelike hange van die fitwatersrand kart buit e di e dorp 'n hoogte van 5743 voet ho seespie~l be-
.k2 rel .
Die ou deel van die dorp is gelee in 'n vallei omring deur koppe, wat 'n natuurlike skui1ing vorm. Aan di e weste daarvan le Burgershoop? Krugersdorp-We~' en Oatlands . Ten suide van die ou dorpsdeel le Lancaster-Wes en agter rtie grys mynhope die myndorpie Wesrand. Suidoos van die ou dorp en stasie le Wenthworth-Park en suid van hi erdie dorps- deel en spoor Lancaster-Oos . Verder suidoos 1e Lewisham met die pas uitgelegde dorpsgebied Minda1ore daaraan gren-
sende. Noord van di e st adsaa1, wat sentraal gele~ is, is Distriksdorp gel ee en enige myle verder die Sterkfonteinse sielsi ekehospitaa1. Noordoos en oos van die stadsaal 1e Monument dorp, Monument dor p-uit breiding en Kenmare, nuwe voor stede wat aangele i s vol gens moderne beginse1s van dorpsaanleg. Tussen Kenmare en Lewisham
l e
Factor ia, rnont wikkel ende nywerhei dsgebi ed.
Vanaf Kenmare verrys dynsig ver in die noorde die st atige blou kruine van die Maga1i esberge. Van hier kan saans gesi en word hoe di e vlamme van di3 staal fabriek te
1. Praagh: The Transvaal and its Mines, 413.
2. Kaart: Dept. van Lande: Topo-kadastrale serie n.r. 12.
- 4 -
Pretoria die lug rosig verf. Oos golf heuwels na Johannes- burg-toe waar die verligte noordelike voorstede snags sLg- baar is. Op die suidelike horison is r10ofsaaklik mynhope, terwyl in die wcste die 1mnt van 'Vi twatersberg te sien is.
Die distrik, wat sowat die helfte van sy plase moes afgee by die distriksverklarings van Roodepoort 2n Randfon- tein, wor d begrens deur die distrikte Pretoria., Brits, Rustenburg, Randf ontein, Roodepoort en Johannesburg. Die grootste gedeelte van die distrik is noorJoos tot noordwes van die dorp gelee. Die grens van Roodepoort is ongeveer drie en 'n half myl suidoos en die van Randfontein sowat vier myl suid van die stadsaal.
Sl egs 'n paar myl noord en noordoos van die dorf is die noordelikste tak van die Witwatersrand en Vaal-Limpopo- waterskeiding. Van hier het die natuurliefhebber •n skone uitsig oor hoe spits koppe en gebroke veld tot waar die Magaliesberge sowat dertig myl verder blou teen die uits}Jan-
sel verrys. Vanaf Muldersdrifthoogte ontvou • n panonuna.
Ver benede is lappe op lappe saailande7 vrugteboorde en weivelde.
Die besonder st eil en skurwe helling van die noorde- like hang van die Vaal-Limpopo-waterskeiding vorm 'n teen- stelling met die sagte suidwaartse helling, wat 'n hoeveld- plato vorm en uitstekcnde b~woningstoestande bied.
Die grootst e gedcclt e van die distrik is meer as 5000 voet bo seespie0l; sl egs een van die noordelike grenGplase, Rooitgedacht 121, ber eik hoog t een die Magaliesberge 'n hoogte van 6078 voet 9 t erwyl die trigonornetriese peilbaken op die plaas Niet gedacht 130, een van die noordoostelike grenspl ase, sl egs 4640 voet aantoon . l
1. Kaart~ Dept. van Lande~ Topo-kadastrale serie nr. 12.
b) Klimaat.
Kruger sdor p het 'n aangename klimaat. Omdat dit hoog bo die seespieel geleo i s , is die lug suiwer en verfrissend.
Die hitte i s selde drukkand, en selfs na die warmst e somer - dae is di e nagt e koel as gevolg van die verlies van hit te deur uitstraling aangehel p deur die droe en verdunde luglae.
Die gemiddel de jaarlikse t emperatuur is
60.5 °F .,
ter- wyl die gemiddel de daagl ikse maksimum7 5. 6°F.
en die mini- muru 45.4°
F. i s . Sonder onpl esi erige vvinder-Lgheid i s daarf ei t lik gedurig 'n beweging in die lug.
Dis 'n somerr eenval streek. Gemi ddeld reen dit 91 dae per jaar9 en di e gemi ddel de r eenval is
30 . 27
duim1. In die winter het dit gewoonlik mooi it ,,,r ~,~t onbewclt::te bl ou lug. Ryp val gewoonl ik in di e rnaande April tot Sept ember , en dit kapok bai e selde. Die herfsmaande is di e aangenaarnst e tyd van di e jaar . Bai o sonskyn met 'n stimuler ende atmosf eer maak di t 'n gesonde kl imaat str eck.c) Pl ant egr oei en Natuurskoon.
In di e omgewing van die dorp het di e pl antegr oei gely onder die st eeds t oenemande b0volkingsdruk. Van di e f lui- tjiesriet, vl eiruigt ,; en tamboeld egras waarmee di e vl eie oortrek was en waar scekoei c en l eeus skui l ing gevind het voor di e ontdekking van goud, i s min oor. Soctgrassoor t e het gely onder oorbewciding on moes pl ek maak vir suurdor em taai er soor t c. By die ont staan van delw~::rskarnpe het daar 'n ongekendc; aanvraag na brandhout ontstaan e:n het di e meeste van di e veldbonw in di-:: omgewing van die myne vcrdwyn • 2 Hoof saakl ik nog n~t by ont spanningsoorde, waar
dit beskerm word9 en in kl owe kom boomoi lande voor.
Tal l o vakansi e- oord8 di g by di e dorp en ver der in di e di strik getuig van natuurprag. Sl ogs eni gc myl e buite di e
l . St adsraad van Krugo2:csdorp ~ Krugersdor p, 8, 2. Meegodc:el d.Jur J . Bothma.
- 6 -
dorp kan die natuurlicfhcbber hom in natuurskoon verlust ig. Op openbare vakansiedae beg2ef groat gatalle Randbowonors hul na Wuldorsdrift, Kingskloof en Swartkop, waar skadurykc borne en suiwer water aanloklik is vir piekniekgangers. Nag aantrcklikcr is diu Witpoortjie-waterval sowat agt myl
noordoos van die dorp, mot sy sKilderagtige ton0lo van skaduryke borne an struikgewas, 'n wceldo van Suid-Afrikaan-
s o
plantcgroei. Die holder watar wat hier oor die val~:owat 250 \root na b .. m~do .-;tort, vorm die begin van die
•. :roLodilri vier.
Sowat sestion rnyl wes van dio dorp i s Maloneys-oog, waar die Magali~srivior sy oor3prong hot. Dio f ontein t,orrel c.ndcr 'n rotsplaat ui t on vorm laor ~.f ,:: nJrndamm\J
ornsoom deur 'n vorskcid~nhcid v~n vnrings, mos on 8ndcr plantsoorte wat wclig op die sKuins walla v~n die stroom groei. Tallo skaduryke borne bied hicr goci..:; karap0orplokke.
In die rigting van Hekpoort, skaars agt rnyl buitc die dorp, is die St~rkfontoingrotte, waar die kalkn~arslac veel uit die oerdae vertel. Ni e ver hiervandaan nio i s Kr om-
draai, met sy delworsgat c, wat gctuig van goudontginning uit di e t agt iger jare en wat met sy mooi natuurtonele baio natuurliefhobbcr s l ok.
Ongevccr twintig myl noordwes van die dorf is 'n dal, sowat vyf tot tion myl breed en bekend as die Eo-Moot. Di2 Moot i:J 'n valloi wat deur min of meer cwewydigo r eckse in- gesluit ~ord, die Magalicsbergc aan die noordakant en die Witwatcrsborg aan die suidekant. Vcrskillondc groat paaie kronkel deur hierdio mooi gebied, en veal moois i s to sien van die groat t ecr pad van Krugersdorp na Rust enburg , waar
dit deur Hartley so poort kart anderkant Magal icsburg kron- kel; of ook van die Krugcr sdorp-Hekpoort-pad, waar dit by Hekpoort deur di~ bcrgo gaan. Groot gctal1c pickni0kganger s
word gclok deur hierdio poorte met hul rnooi kampecrplekke,
skaduryke borne, allerlei inheemse pla~1te, steil kranse en klowe, gr otte en helder water. Di e aandag word veral ge- trek deur die hoe Magal i esberge, wat oos·.-..aarts geleidelik in hoogte afneem en sowat vyfhonderd voet hoer is as die Witwatersberg aan die sui de daarvan. Die ~agaliesberg-
val lei of Moot i s 'n gebied wat rykl ik voorsien i s van pl antegroei , vrugbare grand en 'n aangename klimaat. In hierdie wat erryke gebied met sy vrugbare saaigrond het die eerste pioniers van hierdi e di str ik hul gevest ig1 .
d) Maatskapl ike l ewe, Handel, Nywerheid, Boerdery, Myn- ontginning en Spoorwee.
(i ) Kruger sdorp word as dorp geadministreer deur 'n Stads- raad wat 'n gesondheidskomitce opgevolg het. Dit het 'n byna fenominal e groei beleef en ontwikkel nag st eeds. Dis die mi ddel punt van 'n bclangrike gr oep myne, verskillende industriee en belowende l andboubronne2.
Meer as twintig kerkgeboue voorsien in die behoeftes op godsdi enst ig gebi ed. Die kerkgebouc van di e drie Afri- kaanse kerke i s 'n ware si eraad vir die dorp.
Talle onderwysinrigtings , laer skole, hoer skole, 'n
skoolpl aas, 'n tegniese kol lege, 'n handel skool en kloost er- skole voorsi en in di e behoeft es op opvoedkundige gebied.
'n Modern t oegerust e al gemene hospitaal, vir snykundi ge en geneeskundige behandeling goed ingerig, vorm di e sentrale hospitaal vir die westcl ike Transvaal. 'n Siel si ekehospi- taal hui sves 'n gr oat aantal pasient e.
Verski llende skouburge, 'n dramat i ese verenigi ng, 'n Afrikaanse Kunsvereniging, onderwysersver enigings, 'n Paardekraal f eeskommi ssie en ander ver eniginge voor si en in
die b2ho'eft es op maatskapl ike en kul tur cl2 gebied.
Op di e gebi ed van sport is ruim voorsiening gemaak.
l . Bekker~
2. Praagh:
Onderwys in die Eo-Moot .. , 1-2. The Tr' ansvaal and its Minos, 413.
- 8 -
Sportsoor to soos vootbal, atlotiek, gholf, swem, rolbal, t ennis en ander e word beoaf en. Kroningspark, dri~-cn-voer
tig morge gr oot, met sy boomlanings en aantrekl ike blom- tuinc i s die middel runt van sportvelde.
(i i) •n Kamer van Koophandel bcvorder di e belange van di e handelaar s en publ iok. Die tal le gcvestigde sowel as die nuwe sake-ondernemings geniet di o bast e onderst auning van di e verbruikor s.
(i ii) Nywerhod~ word dour die Stadsraad aang~moedig deur di e b~skikbaarstelling van grand t een r edelike pryso t e Factoriay di e voorsi oning van wat er, l igt o en el ckt r i eso krag teen r edel iko t ari owo. Verskill~nde staalwerk~rye
voorsi en in 'n gr oat mat e in di e bchocftes van die pl aas- like myne. Tal lo industri e8 getuig van vinni ge ontwikko- l ing op hiordio gobiad.
(iv) Die mecst e plasc om di e dorp is verdeel in landbou- hoewes , wat bewoon wor d deur per sone wat hul l ewonsbest aan elder s maak maar nag gehog is aan die l andel ike l owe. Die plase in di e dist rik, voral in di e Moot , i s deur ondorvor- deling reeds so kl ein dat intcnsi ef geboer moat word om 'n bestaan te kan rnaak. Hicr word veral met t abak en kor ing
~abo r, torwyl die boer e in die omgowing van die dorp hoof-
• saakl ik van melkoryo , groont ctuine, blomtui ne en vrugt e- boorde vir l1ul le l ewonsbestaan afhankl ik i s . Al rnoer en meer wor d van modcrno m~todcs gcbruik gomaak in die boerdo- ry, en hior noem voral di e Moot di e voortou, omdat dit tot 'n grondbcwaringsg~biod vorkl aar is en orndat daar 'n land- boukamp by di e Bekker skool pl aas gcvestig i s. Die voorlig-
t ing wat daar vcr skaf word deur die ui tbr oidingsbearnpte, tegni ese beamptc on grondbcwaringsdcskundig2 van di e Depar - temont van Landbou, i s van onskatbare waarde vir die boore in daar di e omgawing en hot sy voordeel vir di e di strik as gehoel , orndat die konni s vandaar Lti~ge ra wor d na ander
boer e toe.
(v) Die twee grootste myne waaraan Krugersdorp grotendaels sy voorspoed t e danke het, i s die Wesrand- en die Luipaards- vleimyn; twec van di e me~s vooraanstaande myne op die Wit- wat ersrand. Di e Luipaardsvleimyn, wat in Februarie 1898 begin maal het , het sy w0rksaamh~de in Januarie 1899 tyde- l ik gestaak. In April 1906 is die myn herop~n en sedert- dien werk dit nog een strook deur.
Die Wesrandmyn wat in 1903 ger egistreer is en in 1908 begin het om goud op t e l ower , het ongeveer 'n duisend b1ankes en tienduisend nature11c in di ens. In 1926 i s 'n Goewermentsmynskoo1 aan die myn gestig, waar ongevecr 120 j ong mans periodies as mynwerkers opge1ei word.
Die koopkrag van di e myne se werknemers spee1 'n betekeni svol1e r o1 in die ekonomiese voorspoed van beide dor p en di strik1 .
(vi) Die ekonomi ese ontwikke1ing op die Wes-Rand het daar- t oe bygedra dat binne vi er jaar nadat Krugersdorp aangel e i s, di e koets met ses perdo wat die dorp daag1iks om agtuur verlaat het na Johann~sburg en by skem~ring weer t erugge- keer het 2, vervang i s deur 'n spoorweg. Die spoorweg het nywerhei dsontwikke1ing bespoedig en l andbouprodukt J vervocr na die vinnig in aantal toenemende nywerheidsbevolking.
In 1938 i s die spoor1yn t ot by Randf ontein ge81~ktri-
fiseer waardeur 'n ger oc1dor en dool tr effender Jiens na J ohann.;sburg en ander Randse dorpe moont1ik gemaak i s3. Di e dae1ikse passasiorsverk~er i s bai e druk en 'n groot hoeveelhei d goeder e word ver send en ontvang.
1. St adsraad van Krugersdorp~ Krugersdorp, 36-37.
2. P.S.M. : ,A r etrospect"; Krugersdorp High School Magazine, June 1916, 13.
3 .
Snyman~ 'n Kort geski edenis van Randf ontein en distrik,- :::_o -
2. Geskiodkundig.
a ) Voorgeski edenis.
Di t l<:an nie met sekerheid bcpaal word presi es wanneer die eerste witmense hullc in die gebied wat l at er distrik Kruger sdorp geword hat gev8st ig hct nie. Sommige van
Andries Hendrik Potgict~r se mensa het omstrceks 1839 t een die hangc van di e Magal icsbergc gaan woon1 . Voor 1850 was Hekpoort en omgcwing r eeds geol<:kupeer2. Van die eor st e was Gert Kruger3 en Fer dinand Pi 8tcrsen, 'n vriend van Andries Pr etorius4 . Omstreeks 1860 hot o.a. J.D.J. van Rooyen, H.J. Potgieter en Douw Krug.:::r, 'r broer van Paul Kruger, op Hekpoort en omgcwing gawoon5 . ln 1857 is Wi lgesprui t aan die noordelike hang van die Witwatersrand, getransportcer op die naam van D. J , Oosthuizen en in 1860 en 1861 het dit:' aangr ensende pl asa Boschkop en Wel tevreden die cicndom van J. Labuschagne en P.J . Badcnhorst geword. Die pl ase was el k
ongev ~ e r
2,500 marge gr oot 6.Die gebied noord van die Witwatersrand i s warmer en was bosryker as suid van die rand7 vandaar dat die gebi ed die 8erste bevol k is.
Die plaas Paardekraal, waar op Kruger sdor p later ui t ge- mcet i s , het omstr ecks 1850 behoort aan kommandant-generaal Andr i es Pret orius . Op die plaas hct hy 'n perdeboerdery ge- had onder toesig van sy br oer sl{ind "Vaal" Marthi..::ns Pretoriu"' 7.
l.
2.
3.
4. 5 . 6.
Lugt cnburg: Geskiedenis van di e o:nderwys in die S.A.R. , 28.
Pr el ler: Andries Pr etorius , 144.
Bekker~ Onderwys in di e Eo-Moot .. , 3.
Preller~ a .w. , 377. Bekker :
van Wyk:
a.w., 4.
'n Regional a studio van die plasc Olicvenhout- poort No. l , Boschkop No. 2, Wi lgosprui t No. 3 en Welt~vredcn No. 4 gele~ in die distrik
Roodepoort, Transvaal, 105-106.
7. Prel ler: a.w., 377.
Krugersdorp roep in herinnering die geskiedenis van die Suid-Afrikaanse Republiek en ons geliefde Staatspresi- dent St ephanus Johannes Paulus Kruger, na wie die do'rp ver- noem is. Dit het sy ontstaan te danke aan twee belangrike gebeurtenisse in die gcskiedenis van ons land: die Trans-
vaal~e Vryheidsoor1og van 1881 met Paardckraal as bakcn9 en die ontdekking van die goudrif op die Wi twatersrand in 18861 . b) Klipstap~1ing t e Paardekraal.
Op 12 April 1877 het Sir Theophilus Shepstone die Suid- Afrikaanse RepublL3k geannekseer en
ch
t by die Bri tse ge- bi ed ingelyf 2 .Na •n periodc van lydelike verset en tevergeefse onder- handelings met die Engel se owerhude het die B,.:.;zuidenho·...ttwa- episode t e Potchef stroom voorg0va1. As gevolg v3n hierdie voorval is •n vergad ring gehou deur Paul Kruger ~n ander l ei ers en is samespr ekings gevoer met Hudson, die sekretaris van die toenmaligc rcgering. Toe hierdie onderhandel ings ook misluk het, is beslnit dat die volksvexg:a.dc.ring t e Paar- dekraal op 8 Desember l8dO gchOJ..l. sou word in pla·:·s van op 8 Januarie 1881, soos dj.:. plcm o')rspro~lik was3. Die vo1k mocs daar besluit of •n vr(de1i~wcnd~ cp1ossing nog moont1ik was. Twee dae voor die vasgast81de tyd is die by3enkoms vcrbi ed en is deelncmer:J tot rebelL; verl~laar4 , maar op di e bepaa1de dag hat tussen vyf- en sesduisar1d gewapende burgers opgedaag en is 'n rolksv.;rgad:~ring van 8 t c•t 14 Desember
1880 gehou5. Die volk hot bcs1uit om daadwcrklik op t e tree 9
l. Stadsraad van Krugersdorp: Kruger sdorp,
5.
2. Gi e: Geski edenis van Suid-Afrika, deel 119 489.
Br edel l en Gr obl cr : Gedenkskrift e van Paul Kruger, 63.
3.
Br edel l en Grobler: a.w., 80.Burger : Geski edenis van Krugersdorp, 1.
4. Br edel l en Grobler : a.w., 80.
5 .
Stadsraad van Krugersdorp: a.w.,5.
VanDyk: Die Paardekraa1 Monument (bladsye ni e genommer ).
- 12 -
en 'n Dri emanskap, 3.P.J. Kruger, M.W. Pretorius en P.
Joubert, is gekies om die leiding te neem. Die burgers het plegt ig onderneem om t ot die dood t oe saam te staan vir die herstel van die vryheid van die Republiek. Op voorstel van Paul Kruger het elkeen t ot teken van sy aandeel aan
die groat nasionale verbond 'n klip neergesit op di e pl ek waar die Paardekraal-monument later opgerig is 1 , en i s daar
'n gel ofte afgele dat
,indien de Li eve Heer ons helpen en zegenen wilde en wij ons l and terug zouden krijgen, dat dan het volk elk jaar daar zouden komen feestvieren, juist bij dezelfde steenhoop, en den Heer onze geloften komen betalen.
En deze st eenhoop i s de ecuwige getuigc daar- van"2.
Die vryheidstryd wat gevol g het 7 het binne cni ge maan- de die onafhanklikhei d van die Suid-Afrikaansc Republ iek hcrst el. In die oorwinnings het die Transvaler s die hand van God gesien. Voortaan sou 16 Desembcr vir hul 'n ge- wyde dag wees , nie net weens di e gelofte t e Bl oedrivier nie maar ook as gevolg van die Paar deknaal-gelofte. Op l l Okt ober 1881 hot die Volksraad aangekondig dat as gevol g van die oorwinning 16 Desember jaarliks offisieel gevicr sou word as • 'n dankdag, en dat die volk bymekaar moes kom
op di e pl ek waar hul le hu1 die vorigc jaar met vaste ver- troue omgord hct vir die stryd3.
By di e fees wat vanaf 13 Dcscmber 1881 by Paar dekraal gehou i s , hct Paul Kruger onder ander e gese dat hu1l e by- ocngekom het om f ees t e vier , om meer en meer di e wi l van
l. Gie: Gcskicdenis van S. Afrika, deel ll, 495.
Van Ri et Lowe~ Gedenkwaar di ghede van S. Afrika, 135.
Van Dyk~ Die Paardekraa1 Monument .
2. Du P10ssis: Uit de geschiedcnis van de Z.A.R., 30
~ Van Dyk: a.w.
die Here te verstaan on te let op Sy leiding sodat aan hulle kinders en kindskinders tot in die verste nageslag verhaal kan word wat die Here aan hulle gedoen het 1 .
Tussen twaalf- en vyftienduisend mense het die fees bygewoon2 , en 'n verdore opoenhoping van klippe op die steenhoop van 1880 het plaasgevind3.
In Julie 1883 het die Volksraad besluit om vyfjaarliks 'n volksfees op Paardekraal to hou. Die eerste vyfjaarlik- se fees sou dan plaasvind in 18864 •
c) Ontdekking van goud.
Op 1 Desember 1853 het P.J. Marais, 'n wereldswerwer en goudsoeker, sy dicnste en ervaring tot beskikking van die Suid-Afrikaanse Republiek gestel om vir goud te pros- pekteer. Die aanbod is aanvaar, en op 5 Desember van daar- die jaar het die Volksraad •n ooreenkoms met hom aangegaan.
Vroeg in 1854 hot hy 'n bietjie goud in die gobied van Jukskeirivier gcvind5.
In 1874 het Henry Lewis, 'n Australiese delwer, goud ontdek op Blaauwbank en Zuikerboschfontein 104. In 1875
het die 11Nil Desperandum Co-operative Quartz Company"
tot stand gekom om goud op Blaauwbank te bewerk 6 • Dour verskillende maatskappyo is hier 'n paar jaar lank goud gograwo, maar die ho~ verwagtings is verydel omdat die gouderts nie winsgewend was nie7 •
Die ontdckking van goudhoudende kwarts op Blaauwbank 1. Burger: Goskicdonis van Krugersdorp, 1.
2. VanDyk~ DiG Paardekraal Monument.
3. Du cssis: Uit de geschiedenis van de Z.A.R., 89-90.
Van Dyk: a.w.
4. Burger: a.w., l.
Van Dyk: a.w.
5. Preller: Ons Goudroman, 34-35.
Smit~ Ons Kerk in die Goudstad, 8.
Gray: Pa;y:able gol£, 17.
6. Gray: a. w. , 30-32.
7. Ibid. , 33-47.
- 1"4 -
het groat belangstelling gewek, en naarstiglik is op die naburige plase gesoek na gaud maar sander sukses, totdat Kromdraai in 1882 in die kalklig gekom het 7 toe S.J. Min- naar daar 'n stuk alluwiale ruwe gaud op die plaas van J.H. Grobler gevind hat. Minnaar, T. Lisemore en Jan Ban- tjios hat daar geprospekteer1 • Op 8 Desember 1885 het die Staatspresident 'n deel van die eiendom vmGrobler op Krom- draai tot 'n openbare delwery geproklameer, maar min del- wers het hulle daarheen begeef, omdat die resultate onbe- vrodig0nd was, daar die formasie kwartsiet en nie banket
. 2 was nle .
Op verskillende plase in hierdie omgewing is gepros- pekteer maar sander enige sukses.
Op Wilgespruit het J. Bantjies aanvoorwerk gedoen, en die werk is voortg0mit dour die broers H.W. en F.P.T. Struben9
wat op 18 September 1884 'n ryk kwartsrif blootgel~ hot wat hul die 11Confidenc8"-rif g(:moem hat. In 1885 het hulle 'n konsessio verkry om gaud op die oostelike g~Jdeelte van Wilgespruit te bowerk. Hierdie vergunning is verkry nadat aan die Volksraad gouddraende erts en sertifikato wat die hoo goudwaardes aantoon, voorgole is. Nieteonstaande die ophef wat van hierdie vends gemaak is, was die rosultate oak hier teleurstellend, daar slags 3 dwts. per ton gelewer is3. In Maart 1885 het Struben banket gevind op die plaas Honigklip wat 5 dwts. per ton opgelewer het 4 .
1. Preller~ Ons Goudroman, 104-105.
Gray: Payable Gold, 60-61.
2. Gray: a.w., 65-66.
Burger: Geskiedenis van Krugersdorp, 4.
3.
Preller: a.w., 99-100.Gray: a.w., 70-71.
Struben: Recollections and Adventures, 194o
Albertyn: Dio Afrikaanse Kinderensiklopedie, 570.
Smit: Ons Kerk in die Goudstad, 8.
4. Preller~ a.w., 139.
In 1886 is die hoofrif ontdek en is Paardekraal 42, Vogelstruisfontein en Roodepoort geproklameer tot publieke delwerye op 11 Oktober 18861 .
Op 14 Maart 1887 is, onder lei ding van J .. A. N. van 'Nyk 7
'n petisie aan die Volksraad gestuur waarin gevra is dat die plase Witpoortje, Luipaardsvlei en Groot Paardekraal (nou Krugersdorp), wat gouddraende riwwe bevat het, tot openbare delwerye geproklameer moes word . 2
Op 27 April 1887 het die Staatsekretaris kennis gegee dat aangesien daar 11betaalbare goudriffen zouden zijn ont- dokt" op Paardekraal, distrik Pretoria, Wyk Witwatersrand, die eiendom van M.P.W. Pretorius, en
11aanzock is gedaan om do plaats te verklaren tot een publiekc delvorij; zoo is het dat
Z.H.
Zd. de Staatspresident, mitz deze bekend maakt aan alle wettige belanghebbenden bij bovengcnoemde plaats, dat de Regeering dien grond geheel of gedeu1telijk wenscht open te zetten voor publioke do1vorijen"3.Uitgesonderd die 500 morge om die monument, wat reeds rogeringseiendom was, en die opsta1 van die eienaar is die plaas Paardcplaats 73, alias Paardekraa1 25, van 1 Septem- ber 1887 af geproklameer tot delwerye 4 •
Op 11 Julie 1887 en in SoptGmber van diGselfde jaar is Witpoortjc en Luipaardsvl
delwerye vorklaar5.
onderskoide1ik tot openbare
'n Reeks myne hot met vcrloop van tyd in die omgewing van Krugersdorp ontstaan9 o.a. die Champ D'Or, die FrGnch Rand, Windsor, Luipaardsvlci, Lancaster Gn West Rand Conso- 1. Staats Courant, 6 Sopt,Jmbor 1886.
2. Burger~ Geskiedenis van Krugersdorp,· 5.
3. Stauts Courant, 27 April 1887, Kennisgewing 99.
4. Staatsargicf Pretoria, Argiofstuk R. 4131/87.
5. Gray: Payable gold, 187.
- 16 -
lidated. Mettertyd het sommige maatskappye te gronde ge- gaan, terwyl ander by die groteres ingelyf is, sodat die Luipaardsv1ei Gold Mining Company en die West Rand Consoli- dated as die belangrikstes oorgebly het . 1
Die groei van Krugersdorp was, soos die van alle Randse dorpe, nou verbonde aan die ontwikkeling van die myne.
Groeiendo wit mynhope het vooruitgang en voorspoed vir die dorp aangedui.
Die ontdekking van goud op die Witwatersrand hot nie net bygedra tot die totstandkoming van Krugersdorp en ander dorpo op die Wes-Rand e maar hot die Transvaal binne 'n kort tyd van 'n ekonomi0s onontwikkolde en arm land tot 'n ryk land gemaak2 .
d) Stigting van dorpe.
(i) Krug8rsdorp.
Die bohoefte aan 'n dorp op die Wes-Randse goud- myne is sterk gevoel. Op 26 April 1887 hot die Volksraad besluit om 500 morge van die plaas Paardekraal 25 (die
ondom van M.P.W. Pretorius) to koop teen 'n bedrag van
£3,000,
11ten eindc aldaar oen dorp te stichten onder den naam Krugersdorp zoo als ver- zocht door den verkooper"3.
In Julie 1887 het die goewermentslandmater Pritchard ongevcer 'n halfmyl suid van die klipstape1 met die uitme- ting van die dorp begin4 .
Vo1gons Staatskennisgewing sou op 31 Oktober 1887 tweohonderd st.andplaso por publieke veiling verkoop word 5 • 1. Burger~ Geskiedenis van Krugersdorp, 5-6.
2. Gie: Geskiedenis van S. Afrika, d8e1 11, 521.
3. Staats Courant, 26 April 1887, artikol 149.
4. Stadsraad van Krugersdorp: Krugersdorp, 5.
5. Staats Courant, 28 Scptomb2r 1887, Kennisgewing nr. 254.
In November 1887 is 300 standplase verkoop teen 'n bedrag van £9,000 • 1
In November 1889 hot die Uitvoerende Raad die gesond- heidsregulasies van die dorp goedgekaur en gepubliseer2 . Die Gorste gesondhoidskomitee het bestaan uit dr. Viljoen
( voorsi tter) on monere 1i.bner, Cohen, Forster en J. H. du Plooy3.
J.C. Human is bcnoem tot landdros.vir Krugersdorp en die omringende delwerye, tcrwyl P.J. 'Nannenburg opgetree het as publieke aanklaer4 .
In 1889 het die landdros £800 van die regering ont- vang om bome aan te plant om van die moeras ontslae te raak en die dorp to vorsier5 .
(ii) Roodepoort.
Die oorspronkliko oienaar van die plaas Roode- poort was D.G. Grobler (J. seun), wat dit op 3 Junie 1854 van die regering van die Suid-Afrikaanse Ropubliek verkry het.
In November 1885 hot die pionierdelwcr Jan Gerrit Bantjies, die seun van 'n Voortrekker-onderwyser, toestem- ming gekry van die eienaars J.H. en A.S. duPlessis, om op
die westclike gedealte van die plaas Roodepoort, wat aan hulle behoort hot, to prospckto~r. Dio orige gedeol t~~ van die plaas hot aan J.A.N. van Wyk behoort, waar goprospek- teer is dour J.D. Wei1bach on andore 6 .
1. Gray: Payable Gold, 226.
2. Staats Courant, 21 Nov~mber 1889, art. 724; en 27 November 1889, Kennisgewing nr. 359.
Staatsargiof Pretoria, Argiofstuk R 10784/89.
3. Burger: Geskiodenis van Krugersdorp, 11.
4 . Ibid . , 14 • 5. Ibid., 10.
Tho Krugersdorp Standard, 22.7.1899.
6. Payne: An outline of the History of Roodepoort-Marais- burg, Part 1.
- 18 -
Dio dorpic Roodopoort is in Dosember
1886
aangelc op Van Wyk se g0deolto van die plaas. In Maart1887
hot die delwors by wyso van pctisie govra om goewormentskantore op die nuutgostigtc dorpio. Robert Gerrit Ockerso is toe dour die regoring bonoom om die finansiele administrasi0 vir Paard.:::lkraal42,
Vogolstruisfontcin, Roodepoort, Wit- poortjo on LuipaardsvlGi waar to noem. Hy het op Roodepoort in •n tent begin mot sy worksaamhedc, naamlik die invorde- ring van lisunsiog0ldo en die byhou van rogistors 1 •(iii) Florida.
Op
29
Augustus1864
is die plaas Vogolstruisfon- toin dour die rogoring gotransportoor op die naam vanJ.G. Stcyn, wat later di0 westeliko gcdoolte van die plaas vcrkoop hot.
In
1886
hot Bantjios die hoofrif raakgoloop op die eiendom van Stoyn not suid van waar die Florida-moor nou lc on wes van die spruitjie.Ou Florida is in
1887-1888
uitgclc op •n ongoprokla- meerde gedeolto van Vogelstruisfontoin, naby die woning van Stoyn. In1889
is •n andor godoolte uitgele deur H.G. van dor Hoven • 2(iv) Hamberg.
Strubon hot in
1886
die hoofrif ontdek op Van dor Borg se gedd~lto van Vogolstruisfontoin, nadat Bantjies dit roods op Stoyn so godoelto g~vind het.Hamberg is naby dio woning van Van der Berg uitgomoet deur die go . ..;wormcntslandmotor Auret Pritchard. Die eorste standplaso is vorkoop op
10
Fobruarie18883.
1. Payne: An Outline of tho History of Roodopoort-Marais- burg, Part 1.
2. Idem.
3. Idem.
(v) Maraisburg.
Maruisburg is vernoem na die voortrekker A.P.
Marais, een van die eienaars van die plaas Paardekraal 42 ook genoem Klein Paardekraal. Die plaas, wat op 22 Oktober 1869 op naam van J.C. Grey1ing getransporteer is, het by die ontdekking van goud daarop in 1886 behoort aan A.P.
Marais, P.C. Oosthuizen, L. Ge1denhuys, S.J. Ka1twasser en
J.J.
Meyer. Die prospekt~erders op die p1aas was Bird en H. G. van d er Hoven.Die dorpie Maraisburg is reeds voor Maart 1887 aangelA.
Dis egter eers in 1899 behoorlik uitgemeet, maar die planne was nie voor 1902 voltooi nie.
Vanaf Desernber 1889 het die gebied Roodepoort-Marais- burg gestaan onder die jurisdiksie van die mynkommissaris te Krugersdorp, en tot aan die Engelsc 6orlog is dit beheer deur die Krugersdorpse Gesondhcidskomitee 1 .
Na die oorlog het die gebied 'n eie gesondheidskomitee gekry, wat op 26 Augustus 1904 plek gemaak het vir die
Roodepoort-Maraisburg-stadsraad met H. Ross Skinner as :Burgemecstcr en James Kitchell as Stadsklerk2 .
Die Munisipaliteit Roodepoort-Maraisburg sluit in die plase Roodepoort, Vogalstruisfontein, Klein Paardekraal, die oostolike gedeelte van Witpoortje on die suidelika ge- docl tes van diG plase 'Ncl tovrodcn en Waterval3.
(vi) Randfontein.
Randfontoin, ton westG van Krugersdorp, is uitge- meet op die plaas Randfontein No. 3, wat in 1859 getranspor- taer is op die naam van Louis le GrangG on op Uitvalsfontein No. 2, wat in 1868 die eiandom van C.L. Dreyer goword het 4 . 1. Payne: An Outline of the History of Roodepoort-Marais-
burg, Part
1.
2. Ibid., Part 11.
3. Ibid., Part 1.
4. Snyman: n Kart Geskiedenis van Randfontein en Distrik, 7.
- 20 -
Die dorp het sy ontstaan te danke aan die mynontginning
I •
van die Randfontein Estates Gold Mining Company Witwaters- rand Limited, wat in 1889 stig is, dieselfde jaar waarin genoemde plase tot publieke goudvelde· verklaar is.
Aangesien die gebied 'n openbare goudveld was, is per- sele vir woonhuise, winkcls, kerke on skole onder opper- vlakteregpermitte deur die Mynkommissaris of deur die
Maatskappy toegeken. 'n Groot aantal wonings is met verloop van jare deur die mynmaatskappy vir sy workers opgerig1 •
Die munisipale gobied van Krugersdorp wat in 1903 ge- proklameer is, het die plaso Randfontein No. 3 en Uitvals- fontein No. 2 ingesluit. In 1912 is Randgate tot 'n dorps- gebied geproklameor terwyl die Randfontein dorpsuitleg, wat uit 773 standplase bestaan het, in Desember 1920 geprokla- meer is. Vanaf Januario 1929 is Randfontein 'n aparte
Munisipaliteit 2 • Tot in die b.:.;gin van 1948, toe dit 'n eie Magistraatsdistrik geword het, het dit onder die Magistraats-
distrik van Krugersdorp geressortoer3.
e) Distriksverklaring.
(i) Krugersdorp.
By die eersto bosock aan Krugersdorp is die
Staatspresident dour landuros Human versoek om Krugersdorp tot 'n afsonderlike distrik to verklaar4 . Die idee was om die dorp en die goudvolde van die res van die distrik te skei; derhalwe moas daar voorsioning gemaak word vir 'n distriksdorp. In hierdi<:: verband skryf die Mynkommissaris a&n die Hoof van Tilynwosc te Pretoria op 24 September 18915 :
1. Snyman: ·n Kort Gcskiodenis van Randfontoin on Distrik, 18 2. Ibid., 14.
3. Ibid., 7.
4. Burger: Geskiedenis van Krugersdorp, 11.
5. Staatsargief Pretoria, Argiefstuk R. 9691/91.
11Krugersdorp ligt op een plek waar de distric- ten Rustenburg, Pretoria, Heidelberg en Pot- chefstroom bij elkaar komen. Zooa1s uiteen- gezet in de memories is het niet a11een
wensche1ijk doch m.i. in het be1ang der Goud- ve1den uiterst noodzake1ijk dat Krugersdorp
een afzonder1ijk district verklaard wordt.
Hierdoor zal in eene groote behoefte a1hier voorzien worden en de eenigste moeielijkheid we1ke zich voordoet, is of er genoeg grand
tegen bil1ijke voorwaarden kan verkregen worden.
Zooa1s W.Ed. weet is het tegenwoordige standsdorp genaamd Krugersdorp een gedee1te der p1aats Groot Paardekraa1 No. 25 voor dat doe1einde van den eigenaar den heer M.P.W.
Pretorius gekocht. Bij dezen verkoop van grand moet het de H. Ed. Regeering geb1eken zijn
dat geme1de heer Pretorius een zeer bi11ijk persoon is om mede te hande1en. Uit een ge- sprtk dat ik nu met den heer Pretorius gehad heb heeft hij mij medegedee1d wederom gewil1ig te zijn om 800 - 1000 morgen voor bovengemeld doe1einde van zijn p1aats aan de H. Ed. Re- geering te verkoopen, zoodat hierdoor de eenigste moei1ikheid om genoegzaam grand te krijgen uit den weg geruimd is".
Vo1gens 11Acte van Koop en Verkoop" geteken 25 Februa- rie 1893 het M.P.W. Pretorius aan die regering verkcop teen
£8 per morg die res van die plaas Paardekraa1 25, wat aan hom behoort het, met uitsondering van sy huise, kra1e en 1anderye en •n opsta1 aan die onderkant van die dorp, asook 11 • • • met recht tot de bestaande watervoor" . 1
Op
7
November 1894 is Krugersdorp tot 'n aparte distrik verk1aar 2 •B1ykens artike1 300 van die Uitvoerende Raadsbes1uit gedateer 30 April 1895, is die distrik Krugersdorp saamgeste1
1. Staatsargief Pretoria, Argiefstuk Nr. 108/1893 by R. 9691/91 in S.S. 810.
2. Staats Courant, 7 November 1894.
- 22 -
uit gedeeltes van die distrikte Pretoria, Rustenburg, Pot- chefstroom en Heidelberg en as volg bepaal en begrens:
Begin die lyn op 'n punt tussen Klein Paardekraal en Lang- laagte en gaan oor die plase Waterval, Boschkop, Zandspruit, Nooitgedacht, Bultfontein, Roodewal, Mooiplaats, Rhenoster-
spruit; van daar wcswaarts oor Diepkloof, Hartebeesthoek tot op die grenslyn van die Rustenburgse distrik; vandaar oor Remhoogte, Doornhoek, Doornkloof, Witfontein, Rietvlei, Koesterfontein, Kaalfontein, Houtkopjes en Holfontein; van-
daar na Wildfontein, Doornfontein, Elandsfontein, Oog van Wonderfontein, Driefontein, Doornkloof, Gatsrand; vandaar
ooswaarts oor Riotfontein, Elandsfontein, Modderfontein, Jachtfontein, Elandsfontoin (die grens van Heidelberg), Hartebeestfontein, Elandsfontein, Bronkhorstfontein, Oli- fantsvlei, Diepkloof, waar dit aansluit by voormelde grens- lyn tussen Krugersdorp en Johannesburg.
Die distrik is verdeel in drie wyke, te wete Wes-Rand, Witwatersberg en Krugersdorp1 •
'n Distriksdorp, noord van die klipstapel en deur 'n spruitjie geskei van die bestaande dorp, is aangele. Dit moes 'n plattelandse dorp woes; daarom is dit uitgemeet
in groat erwe, die sogonaamde burgerreg-erwe.
G.B. Otto is benoem as waarnemende landdros met regs- bevoegdheid oor die distrik 2 .
(ii) Roodepoort.
Roodepoort is tot 'n aparte distrik verklaar van- af 1 Maart 1936. Met hierdie distriksvarklaring moes
Krugersdorp sowat twintig plase aan die oostelike en suid- oostelike grens afstaan3.
1. Staatsargief Pretoria, Argiefstuk R. 12602/94- 2. Stadsraad van Krugersdorp, Krugersdorp, 6.
3. Staatskoerant van die Unie van Suid-Afrika:Nr. 2336, 21.2.1936, Kennisgewing nr. 40.
f) Paardekraal-Monument.
Op
20
Juni01889
het spesiale landdros J.C. Human dit onder die aandag van die Staatsekretaris gebring dat dit baie wenslik is om 'n monument oor die hoop klippe te Paar- dekraal op to rig. Die versoek het voor die Uitvoerende Raad gedien. In die Staatskoerant van l Januarie1890
is tenders gevra vir dio oprigting van so 'n monument. Die tender van J. Munro vir 'n bedrag van£3,640
is aangeneem.Op
26
November van ·daardie jaar het K. Klaver, die goewer- mentsopsigter, verklaar dat die werk volgens spesifikasiel t . . l
VO OOl lS • Die ontwerper van die monument was die heer Wierda en die boumvoster W.Y. Veitch2 .
Die monument, scstig voet hoog en gebou van sandsteen is opgerig in die vorm van 'n viorkantige gedenknaald, wat rus op 'n voetstuk bo-op 'n verwulfde keldervoetstuk, wat gcdion het as herberg vir die oorspronklike steonhoop. Die spitsboc wat toegang tot die verwulf verleen, word deur ystorhekke afgesluit. Rustonde op die kelder is daar rond-
om die voetstuk 'n kroonlys, wat dien as balkan vir sprakers.
In die sye van die voetstuk is daar aan die vier windrig- tings marmerpanele aangobring, waarop in 'n paar hooftrekke die gesk~denis ~e van ons volk van
1806
tot1883
uitgebeitel is.By die huldigingsfees in Dosomber
1891
hot president Kruger die monument onthul en onder andere gesc dat die ge-denksteen die wonderdade van God aan ons volk verkondig, dat die fees 'n godsdienstige fees is en moot bly 3. By die Volksfees van
1896
het pr~sident Kruger weer as sprekeropgetree 4.
1.
Staatsargief Pretoria, Argiefstuk, R.6159/89.
2. Burger~ Geskiedenis van Krugersdorp, l.
3.
Paardekraal-Feesko~~issie: Feesprogram1946, 23.
4. Idem.
In 1901 het die vyandelike magte die klippe onder die monument verwyder, dit in 'n trok gelaai 1 en vermoedelik in
die Vaalriv::Er gaan gooi 2 . Selfs die opskrifte aan die sye en die tralies moes dit ontgeld3.
Die vernielsugtigheid van die Britse leermagte het Paardekraal nie uitgewis nie; inteendeel dit is van grater betekenis vir die Bocrevolk gemaak. Dit het geword die inspirerende simbool van ontwaaktc nasieskap, wat die nasio- nala samehorigheidsgevoel aanwakker en die volk maan om die volkseie te bewaar en ongeskonde oor te dra aan die nageslag.
g) Die Jameson-inval.
Cecil John Rhodes, die Eerste Minister van die Kaap- kolonie, besturcnde direktour van die British South Africa Company of Chartered Company en verskillende kapitalistiesc ondernemings en lid van Haar Majesteit se Geheime Raad, wat hom op die een of die ander manier meester wou maak van die Suid-Afrikaanso Republiek, hot gemene saak gemaak met die Ui tlanders in Transvaal. Met bchulp van die Randse Her-- vormingskomitee en met medewete van Chamberlain, die Kola- niale Sekretaris, is die Chartered Company ingcspan in 'n paging om sy doel te bereik. Hoofsaaklik op sy kostc is Johannesburg in 1894 en 1895 in die geheim van wapens voor- sian on is die nodige voorbereidings getref om 'n gewel- dadigo aanslag op die onafhanklikheid van die Suid-Afri- kaanse Republiek to maak. Volgens afspraak sou die Hervor- mingskomitee op 28 Desomber 1895 'n opstand in Johannesburg begin. Doktor Leander Starr Jameson sou dan met sy polisie
1. Meegedeol dcur J.D. Grundlingh. Mnr. Grundlingh se vader hot aan hom vertol dat hy op die stasie was toe die klippe in 'n trok golaai is.
2. Paardokraal-Feeskommissie: Feesprogram 1951, 11.
3. Burger: Gcskiedonis van Krugersdorpj 4.
- 25 -
die grens oorsteek om duisende sogenaamde weerlose mans, vrouens en kinders9 oorgelewer aan die genade van die Boere, te kom beskerm. As gevolg van tweedrag onder die same-
s\veerders het die voorgenoemde opstand nie plaasgevind nie maar het Jameson tog op 29 Desember 1895 met 500 troepe,
kanonne en meksims die westelike grens van die Suid-Afri- kaanse Republiek oorgesteek en so vinnig moontlik opgeruk na Johannesburg toe . l
Danksy die telegram wat generaal et Joubert van myn- kommissaris Marais van Ottoshoop ontvang het, kon hy aan die kommandante van Rustenburg, Krugersdorp en Potchefstroom telegrafeer om die burgers op te roep en die invallers te keer. In aller yl is die burgers opgeroep en is so vinnig moontlik opgeruk om Jameson te keer voordat hy Johannesburg
bereik2 .
Van Rustenburg af het kommandante Steenkamp en Malan met hulle manskappe opgeruk na Boons toe, waar kommandant F.J. Potgieter van die Krugersdorpse kommando by hulle aan- gesluit het. Hiervandaan het 'n wilde wedloop plaasgevind:
Jameson vasbeslote om Johannesburg te bereik en die boere- magte vasberade om dit te verhoed. Naby Krugersdorp moes Jameson in die rigting van Randfontein swaai omdat die randjies by die ou Queen's Battery-myn deur Boeremagte be- set was.
Na twee mislukte pogings om deur te braek is Jameson op 2 Januarie 1896 deur kommandant Potgieter gedwing om l. Breytenbach: Gedenkalbum van die Tweede Vryheidsoorlo~9
7 - 13.
Bredell en Grobler; Gedenkskrifte van Paul Kruger, 123 - 126.
Burger: Geskiedenis van Krugersdorp, 16.
Gie: Geskiedenis van S. Afrika9 deel 11, 523.
2. Bredel1 en Grobler: a.w., 127.
oor te gee • l Die vyand is ontwapcn en na Krugersdorp ge- bring, waar die gawondes in 'n tydelike hospitaal verpleeg en die troepe gevoed is. Die offisiere is deur kommandant Piet Cronje na Pretoria toe gcneem2 •
Die vyf burgers wat gesneuwel het A.H. Potgieter, S.P.F. van Tonder, Don Mac Donald, Frans Venter en Jacobs, is in die Krugersdorpse begraafplaas bcgrawe. Oor hulle graftas is in 1917 'n gedenksteen opgarig uit fondse wat reeds in 1896 onder di0 publiek ingesamel is3.
'n Monument suid van Randfontein dui die plek aan waar die Republikoinso burgers Jameson tot oorgawe gedwing het 4 . h) Die Engelse Oorlog.
Chamb0rlain was nio van voorneme om die opperheerskap- py van die Afrikanordom in Suid-Afril<:a te laat voortbestaan nie. Die onbuigsame houding van Krug0r t0cnoor die aan-
spraak van die Uitlanders om moer politieke regte in Trans- vaal het hom die kans gegee om, met die hole mag van die Britse Imperialisme agter hom, die stryd van Rhodes voort te sit. Die Briste Imperialiste wou seggenskap in die
Transvaal verwerf, en omdat Kruger dit nie wou toelaat nie, het die oorlog ontstaan5.
Hoewel die dorp Krugersdorp in hierdie vaelbewoe tyd- perk nie direkte beleering en aanvalle verduur het nie, is hier in die distrik tog •n paar bolangrike veldslae gelewcr, waarvan die slag van Nooitgedacht op 13 Descmber 1900 die be- langrikste was. Aan hierdio slag hct onder andere deelge-
··--t
1. Snyman: •n Kort Geskicdenis van Randfontein en distrik,
5 -5 •
Gie: Geski~donis van S.Afrika, deal 11, 523.
Meegedoel deur F.J.Kloppers, ~einseun van F.J.Potgieter.
2. Stadsraad van Krugersdorp, Krugersdorp, 6.
3. Ibid.
Van der Loo: Om lcven en Vrijheid, 397-398.
Du Plessis: Uit de geschiedenis van de Z.A.R., 144-169.
4. Stadsraad van Krugersdorp, Ibid.
5. Gie: Geskiedanis van
s.
Afrika, dee1 11, 524.- 27 -
neem die kommando's van generaals Beyers1 Smuts, De la Rey en Kemp, die veggeneraal van Krugersdorp1 , asook die man- skappe van die Moot se kommandante F.J. Potgieter, Sarel Alberts en Rooi Fritz Mulder, wat destyds nog 'n veldkornet was • 2
Dour die dapper optrede van die Boere is majoor-generaal Clements hier gedug vcrslaan. Die boeremagte is met hicrdie slag met 70 dooies en gcwondes verswak, tcrwyl die Engelse luitenant-kolonel Legge, 400 dooios en gewondes sowel as
300 krygsgevangenes, 200 tento, 400 perde, 300 muile, 500 bocste en 'n groot hoevoclheid ammunisie moos afstaan3 •
In die teenswoordige Monumentdorp, Krugcrsdorp, on in die Poort te Hekpoort is nog van die ou blokhuise te sien
wat deur die Engelse gebruik is en wat aan die stryd herinnor.
Die eon to Hokpoort word Barton's Folly genoem na majoor- generaal Barton, wat in 1901 in die gebied die bevel gevoer het 4 •
In Junie 1900 het die vyandelike kolonnes onder gene- raal Hunter Krugersdorp binne gemarsjeer sonder om enige noemenswaardige tcenstand to ondervind. Van toe was die dorp onder krygswet 5 . Aan die begin van Julie 1900 is ond..;r- staande opspraakwekkende proklamasie uitgevaardig 6 :
11Hicrmede word bekend gemaakt dat, tenzij de mannen tegenwoordig op Commando woonacht 1. Burger: Geskiodenis van Krugersdorp, 19.
2. Bekker: Onderwys in die Bo-Moot ... ,
7.
3.
Breytenbach: Godenkalbum van die Tweede Vryheidsoorlog, 173-174.Naudo~ Vechtcn on Vluchten van Beyers en Kemp, 190-192.
Meegedcel dour vader van skrywer wat aan die geveg deel- geneem het.
4. Van Riot Lowe~ Gedcnkwaardighcdo van S. Afrika, 53.
5. Breytenbach: a.w., 166.
6. Naudo~ a.w., 131-132.
Breytenbach: a.w., 449.
te Krugersdorp of Distrikt, zich overgeven en hunne wapenen overhandigen aan de Impe- riale Autoriteiten op of voor 20 Juli a.s.
hun geheele eigendom geconfisccerd zal worden en hunne families zullen uit hunne huizen gedreven worden hulpeloos en zonder huis- vesting.
Op last,
G.H.l\1. Ritchie, Kapt. K. Horse,
Dist. Supt. Police.
Krugersdorp, 9 Juli 190011 •
Hierdie kennisgewing het salfs in Engels~ kringe ver- ontwaardiging uitgolok, met die gevolg dat dit met 'n meer gematigde eon vervang is. Nietemin is •n groot aantal
vroue en kinders tog na Krugersdorp vervoer. Gcnoemde twee proklamasies hot aanleiding gegee tot die ontstaan van die Krugersdorpse Konsentrasiekamp1 .
In Julie 1900 moes onderwyser C.K. Hamman, wat die vorige maand tot veldkornet benoem is, Roodepoort aan ma-
joor Williams oorlewer2 .
Aan die begin van Julie 1900 het lord Roberts aan Me- thuen opdrag gegee om na Krugersdorp to verskuif. Met drie- duisend berede soldatc en infanterie hot hy op 16 Julie hier aangekom en verdere vorsterkings ontvang. Dit was sy op- drag om die gebied na Rustenburg skoon te vee en Baden- Powell in Rustenburg te ontset. Drie dae na sy aankoms het hy sy stoomrollcrbeweging begin3.
Toe die Engulsu lccrowerstes dour afbranding van die boerewonings en verwoosting van die plase die burgers tot
oorgawe wou dwing, is die vroue en kinders van hierdie dis- trik. en ook van sommige and or distrikte, soos onder andere l. Breytenbach: Gedenkalbum van die Tweede Vryheidsoorlog,
450.
2. Meegedeel deur C.K. Hamman.
3. Breytenbach: a.w., 168.
- 29 -
Rustenburg, hierheen gebring en in die konsentrasiekamp ge- plaas, wat gelee was in die omgewing waar die hospitaal tans is 1 . Vervoer hierheen het geskied in oop trokke, osse- waens en muilwaens, terwyl sommige vroue en kinders selfs sover as van :Muldersdrift hierheen moes stap 2 •
Op 14 Mei is 'n sterk kommissie onder leiding van ds.
G. Radloff, leraar van die N.H. of G. Gemeente Krugersdorp, tot ondersteuning van die noodlydendes in die konsentrasie- kamp in die lewe geroep. Al gou het die kommissie gevind dat aansienlike bedrae nodig =ou wees om in die noodsaaklik- ste behoeftes, soos klere en komberse, te voorsien. Plaas- lik is insamelings gedoen, en danksy ruim skenkings uit
Nederland on Duitsland kon gedeeltelik in die noodsaaklikste behoeftes van klere, komberse en skoene voorsien word, maar tog het die behocfte groot gebly, veral aan komberse in die wintermaande.
As in aanmerking geneem word dat die sieletal in die konsentrasiekamp by tye selfs sesduisend oorskry het en dan nog in die behoeftcs van die noodlydendes in Burgershoop, die 11Brickyards11 en die krygsgevangenes te Lancaster voor- sien moes word, kan 'n denkbeeld gevorm word van die reuse- taak wat die kommissie aanvaar het, en hoe groot die nood moes wees, selfs by ruime hulpverlening van plaaslike ge- goedcs en oorsese simpatiekes.
Hierdie Kommissie hot bly fungeor tot 1902, toe al die mensc uit die kamp weer terug is na hulle plaso toe3.
1. Mocgcdcel deur moeder van skrywer, wat as sewentienjarige meisie in die kamp was, sowel as mevv. D. Stapelberg,
A. Fouche, A. Neethling en talle ander.
2. Mcegedeel d~ur mev. A.S. Ncethling en mev. G. Engel- brecht, wat jong meisies was toe hu1 van Mu1dersdrift af hierheen aangcjaag is.
3. N.H. of G. Gemocntc Krugersdorp: Gedenkskrif, 13-15.
Generaal J. Kemp ends. J.F. Naude van Roodcpoort was die afgevaardigdes van die Krugersdorpse burgers om same- sprekings met lord Kitchenor en lord Milner te Vereeniging in 1902 te voer. Hoewel bulle opdrag was om onder geen omstandighede die vryheid prys te gee nie, hot die afgevaar- digdes na lang bcraadslaging tog besluit om toe to gee aan lord Milner se onvorbiddelike eis dat die onafhanklikheid prysgegee moos word. Op 31 Mei 1902 is tot oorgawe besluit.
Die burgers moos bulle gewere inlewer. In Krugersdorp hot dit teenoor.die Royal Hotel goskied1 •
Tydens die vredesonderhandclings het president Steyn ernstig siek geword, bodank as president en na Krugersdorp gekom om dour dr. Van der Merwe bchandel te word. Hier het hy hulpeloos gele, met 'n donkcr bril voor die oe en in sy binnonste 'n knaende verdriot oor wat noodwendig op Vereeni- ging bosluit sou word. Op Maandag 2 Juiie 1902 hot meneer ~
Brebner hom kom meedcel dat die vredesverdrag geteken is 2 • Uit Krugersdorp het onder andere die volgende persone 'n belangrike rol in die oorlog gespe ~ generaal Jan Komp1
gencraal Jan Colliers, generaal Sarel Oosthuizen, generaal Ben Viljoon, kaptein Danie Theron, kommandante J.C. Boden- stein, F.J. Potgietor on die twoe broers Alex en Koos
Boshoff, einscuns van president Boshoff3.
In 1923 hot die N.H. of G. Gemoente Krugersdorp 'n gedenksaal opgerig tor ere van die burgers van die Krugers- dorp-kommando wat in die oorlog van 1899 tot 1902 gesncuwel het, on ter nagedagtonis van die vroue en kinders wat in die konsontrasiekamp omgekom het 4 . Op twee marmerpancle in die 1. Burger: Geskiedenis van Krugersdorp, 19-20.
2. Breytcnbach! Gedenkalbum van die Tweede Vryheidsoorlog, 259-260.
3. Burger: a.w., 18.
4. N.H. of G. Gemeente Krugersdorp: Godenkskrif, 21.
- 31 -
saal kom die name voor van die gesneuweld helde: generaal S. F. Oosthuizcm, kommandante Boshoff 9 Luyt en Van Schalkwyk,
kaptein D.J. Theron, 10 voldkornettc, 6 adjudante, 8 korpo- raals en 177 burgers.
i) Kerke.
Omdat die kerke hul direk of indirek met die ondenvys b3moci hot, sal ons kortliks daarby stilstaan~
(i) Die Nederduits Hervormde of Gereforrueerde Gcmeente Krugersdorp.
Voor 1890 hct die lode van hierdie Kork wat in Krugersdorp woonagtig was 9 onder die gcm~ontc van Pretoria gcrossorteer, waur ds. H.S. Bosman die herder on loraar was. Weens die uitgestrckthoid van die gomaente kon hy hier slogs sesmaandoliks nagmaal bodion. As gcvolg hier- van is op voorstel van di~ laraar 'n k~rkkomitJa gckics om
'n proponent to vra om hicr onder toesig v~n die Kerkraad van Pretoria te arbei.
Op 18 November 1889 hot eerwaarde proponent H.C.J.
Becker worksaamhede hier begin en die eerste dienste in die huis van hl.P.W. Protorius g~hou.
Die gemoente is op 7 Junic 1890 gjstig en propon2nt Becker is tot leraar boroep. Dienste is toe in die skoal- geboh9 waar Kerkstraatskool nou is, gehou5 2n die ondcr- wyserswoning het 'n tydlank as pastorie gedien.
Op 7 April 1894 hot ds. Dccksr die hoeksteen van die korkgebou, wat tans nag in gcbruik is, gelc. Die grand waarop die kerk gcbou is, 1."J.S 'n g2skcn~-: v8.n die rogering.
Ds. ~ecker is in 1898 opgcvolg dour ds. G. Radloff.
Op 17 Julio 1899 is die laaste kerkraadsvergadering voor di2 uitbreok van die oorlog g~hou. Ruim twG~ en 'n half jaar hot verloop voor daar weer 'n vcrgadering gehou is.
Hierdie tydpcrk is gekenmerk dour ko~n~r en ellcnde. In hierdie pariodc het talle diencnde en rust~ndc kerkraadslede
gcsncuwe1, sommige is as guvang0nes na verafge1ee 1ande ge- stuur, terwyl ander weer tot aan die cinde van die stryd op kommando g3bly het. Vroucns en kindcrs het diG grootste ontberings moes verduur9 en tal van hu1lc is vanuit die konscntrasiekamp in die Krugersdorpse begraafplaas ter ruste gelc.
Op 12 Februarie 1902 is die 0erste na-oorlogse kerk- raadsvcrgadering gchou en is daar vier oudcrlinge en scs diakcns gekics . . . . ,,daar het volstrekt noodzakclijk is dat
~en
kcrkraad basta die wcttig vorgaderen kan in't be- lang van orde en tuaht enterwill~ v~n
die administrasie van kerkclijke fondsen en eigcndommcn" 1 .Ds. Radloff is opgcvolg dour ds. P.J. van Vuurcn9 wat van 1915 tot 1921 hier gc~rbei hct. Sy opvolger9 ds. J.J.
Krige, het in 1936 onverwags gesterwe an is opgevo1g deur ds. A.T. liTartinson9 die huidigc leraar.
Die g2meente het vinnig gcgroei, en die volgende dog- ters is afgegee~ Roodepoort (1905), Magali esburg (1910)9 Randpoort (1918) en Burgcrshoop (1920) 2 .
(ii) Die Gereformcerdc Gemccnte van Krugersdorp 3 . Die Gereformeerdc Gemeente Krugersdorp is op 25 April 1896 gestig. Op 14 Mei 1904 i s die kerkgcbou waar- van die hockstcen op 16 Jull. A ~ 190~ 1 in Distriksdorp gcle is, in gebruik genoa~.
Ds. M. Postlr,a hot die gemcente van 1897 tot 1904 gedien9 Januarie 1905 tot Mei 1906 die
t erwyl ds. D. Postma van gemcente bearbei het.
1.
2. 3.
d ·ngcn van de Ncderduitsch No·tulcn der Kcrkeraa~sverga erl. .
Hcrvormde of Gercformoerde Gemeent c van Krugersdorp
z .A.R.,
Notu1en 1890 - 1910. Ibid., Notu1cs 1890 - 1939.Notulcnboek der Gcrcformeerde Gemcente te Krugersdorp
z.A . R. ,
1896 nr. l .- 33
Na ds. D. Postma so vertrek hot ds. W.J. de Klerk 'n jaar lank die gemeonte as konsulent bedien en daarna dr,
J.D.
du Toit ook 'n jaar lank.Van 1909 tot 1911 was ds.
M.
Postma weer die leraar, terwyl sy opvolger, ds. D. du Plessis, van 1913 tot 1920 die gemeente bedion hot. Ds. Vorster1 wat van 1922 tot 1929 hier werksaam was~ is opgovolg dour ds.W.F.
Venter, wat by die einde van 1939 nog die loraar van die gemcente was.(iii) Die Nederduits Hervormde Gemeente1 .
Voor 1892 hot die lidmate van hierdie Kerk onder die gemeente van Potchcfstroom geressorteer.
Hoewel die gemeonto reeds in 1892 gestig is, hot dit eers in 1909 'n oie leraar gokry. Intussen is die gemeente bearbei deur ds. Van Bclkum van Rustenburg en professor doktor Muller.
Die kerk is gebou op grond wat dour die regering van die Z.A.R. aan-die gemocnte geskenk is. Die hoeksteen van
d eerste kerkgebou is dour president Kruger gele. Later is daar 'n nuwe gebou opgerig op die terrein waar die oue gestaan hot. Hierdie mooi kerkgebou is in 1936 in gebruik goneem.
Die gemeonte is agteroenvolgens bearbei deur ds. Kuun 1909 - 19139 ds. Strydom 1914 - 1919, ds. J.J. Prinsloo 1919 - 1922 en ds. P.S. Grobler 1922 - 1939.
( iv) Engelse Korke . 2
(a) In Januarie 1888 hot Gerwaarde H.J. Organ van Kimberley hier aangokom om die lidmate van die Angli-
kaanso Kork t0 bcarboi.
1. Burger: Goskiedenis van KrugersdorE, 51.
Notuleboeko, N.H. Kork Krugersdorp.
? _ ""Rnre::er ~ a. w. 9 52-54·
Reeds in April 1888 ie die hoeksteen van 'n kli·pkerk- gebou gele op grond wat deur die regering van oie Z.A.R.
aan die gemeente geskonk is.
Na die oorlog is 'n nuwe kerkgebou, wat die St. Peters- kerk genoem is, opgerig.
Die gemeonte is scdert stigting tot 1939 bearbei deur tien predikante.
(b) Dit kon nie bepaal word wanneer die stigting van die Presbituriaansc kerk op Krugersdorp plaasgevind het nie. In 1907 het die gemoente wat fcitlik oor die hele Wes-Rand uitgestrek hot, 'n korkgebou opgerig. Tot die einde van 1933 hot die prcdikante van Krugersdorp ook die lidmate in Randfontcin bearbei.
Sedert stigting hot ses leraars die gcmeente bearbei.
(c) Die Wesleyaanse gemeente is in 1897 gestig deur eerwaarde Bottrill on het later 'n kerkgebou opgerig op grond wat deur die destydse regering aan hulle geskenk is.
Met verloop van jare het sestien prcdikante die gemeente gedien.
(d) Die Katolieke kerkgebou, wat reeds voor die
~weede Vryheidsoorlog gebou is, is nog in gebruik. Die eerstc priester van die kerk was 'n Fransman van geboorte, vader Tresch, wat reeds in 1890 hier aangekom het. Na hom het vyf pricstors die Kerk hier bedien.
