S e b ~ g a i s ~ l a h s a t u s y a r e t untuk mernperoleh g e l p r s a r j p n a peda. F e k u l t a s P e r i k e n a n
(Dibimbing o l e h iiEU itAI2-I ASSIX dan iU'IK!i-iRTI) .
tahu.i t a h ~ p - t a h s p delaril p r o s e s p e n g i l e n g a n i k a n Munchar d a n m e n i l a i h a s i l a k h i r d a r i ilian 'i:alen
dengan k e t e n t u a n n g a dan s y a r a t - s y a r a t k e s e h z t a n u n t u
hadap k e l i m a k a l e n g dilalrukan perncriksaan p
kebocoran badan j.:;leng, S e r l e b i h d a h u l u kc contoh dieramlran d ~ l a m i n k u b a t o r pad? sullu
72
sempatan berkembang Irepeda semu.i j e n i ~ b ~ i i - t e
keadaan normal*
Keadaan Iraleng-kaleng yang n o
jwnlah b a k t e r i dengan ~ n e t o d a "lempeng a g a r u . S e t e l a h d i l a k u k m pengeraman dalam inkuba-ior pads suhu 3 2 ' ~ selama 48 jam, maka cawan-cawaii p e t r i yang b e r i c j i k a n s u s p e n s i i k a n k a l e n g d i p e r i k s ? . D a r i h a s i l pemerik- s a a n t e r h a d ~ p t i g a , contoh i!-ren kaleln_g, t e r n y a t a ha- n y a pada k a l e n g k e t i g e dengan pengenceran yang menunjukkan adanya k o l o n i . J w n l ~ i i l,roloni ada
4
buah dengan s i f a t - s i f a t s e b a g a i b e r i k u t : nempungai b e n t u k b u l a t,
b e r u p a t i t i k - t i t i k daii berwarna kelruning-ku- n i n g a n . T e r d z p a t n y a4
buah iiol.oiii -cersebr;-b liemunglrin a n b e r a s a l d a r i bahan mentah yalig digu.r?;;:rn u n t u k pe- n g a l e n g a n , I k a n yang digiinalc~n dalam pengaleiigan d i - b e l l d a r i bebera?? peda.pr:lii; perpi.!--.,' * . ;<.t~a, s e h i n g g a mu-tu. i k a r i y a tidal,: s ; i ~ ~ i ? , :JKC'.~.R ~ . I c s F ~ ; : ~ u . I I ~ ~ iiiutu i!ra!z
Lampiran
I Tabel 11: Kom2osisi d a r i ilran s a r d i i l e
lcaleng
-
, ,2 U l a t - a l ? t , p t r e a k o i , p r c s e d u r d a r p e r h i t u i l g a ? d a i z a p e m e r i k s i ~ a n ba?.- t c , r i o l o ~ i s .
-
a3
Bagan p a b r i k u n i t p e n g a l e n c a n i k w.
4
T a b e l 1 2 : iiubunpen 1 - o n s e n t r a s i p e r - m u l a a ~ l s p o r a dengzn 1217- ~=r~ma)~?s,:i~i 3 a c l l l u s -~her:f:noaeidur~iia
-
cleili:n? ' ,,- nia p e i r G a s e n untul.; mernbunuh s:rz
t e r s e b u t (&lam m e n i t )
5
S t a n d ~ d s a r d i n e s a u s tornat dalam [image:7.487.16.477.75.751.2]Ilipn s e b ; ? g z i s e l a h s e t u sumbe-r p m ? - e i n hew,-ni, ada- l a h bahen makanan yang p e n t i n g d i n e g ~ r a - n e g a r a berken- bang pada wriwnnya, khususnya d i Indoriesia. i k r e n a i t u sudah s e w a j a r n y a l a h a p a b i l a k i t a memikirkan a g a r masya- r a k a t mcnyertakan ilcan dal.~:iii m e n u ; - L ~ P . P;?E;tor-falitor yang menyebabkan i k a n p e n t i n g seba;.,i b a l ~ a r ~ na:!ianzil ba- g i m a s y s r a k a t a n t a r a l a i n disebablran lrarena ikr'n mengan- dvag p r o t e i n yang cukup t i n g g i , h s r g a n y a dapa-t t e r j a n g - ka.u a l e h i n ~ s j r a r a P ; ~ t i.ai T-?iig ::en;.ah. s a r n p a i y a n g t i n g g i ,
jumle.hnya cu.ku.p banyak d i p e r a i r a - L ilnn nv.6ah dilerirn;;
-
o l e h m a s y a r a k a t k a r e n a t i d a k ada s u a t u agama y a i g me1.a-rangnya.
Pada umumnya bahan makanaii i e r u t a m e i k a n , mudah :
menjadi busuk den rusalr >;arena mengalani perombalizn-pe- rombakan senyawa komplek melijadi s e q r a w a s e d e r h a n a d i dalam tubuknya, s e h i n g g a i k a n s e b a g a i ballan makanan
ti-
dak b e r m a n f a a t l a g i bahkari b i s a mer~imbulkan bailaya k e r a - cunan. P r o s e s k e r u s a k a n d a g i n g i k a n t e r u t a m a d i s e b a b k a n o l e h h a s i l k e g i a t a n b a k t e r i dan enzim yaiig t e r d a p a t da- lam tubu.lu?ya ( M o e l j a n t o , 1968).
p e n t i n g dalam usaha mengawet r n e k , - i ~ ~ n y ~ a g bersanglcutan. Dengan demikien p e r l u l e h !rircnya diada!.an S ~ u d i Tr,:i-
t z n g Produk I k e n Kaleng dalam rangka usak,a menyc;le- catlran mutu ilcan s a i ~ p a i lcc i.;onsm~en.
1 . 2 IPu.juan
Dalam s t u d i yang d i l a k u k a n i n i akan d i p e l a j a r i : tahap-tahap d e l ~ m p r o s e s p e i f z l e n g ? n i i r e n d i
XV
)Tun- c h a r dan m e n i l a i h e s i l e k h i r yang i f . < ~ i p u t i p e ~ e r i k s a meengan mema.sukki.n i ke dalam su
d i t u t ~ p r a p s t s e h i us2ar,- Y,i.rs nisme
yang
b i s a mi.u. Langkah permulaan i n i l a h yang akan mempengaruhi mutu i k a n yang ekan dikalengkan. A l a t - a l a t y m g digu- nakan untuk mencuci dan s a l v r e n - s a l u r a n pembuang a i r a g a r d i b e r s i h k a n . A l a t - a l a t dan ruangan yang k o t o r merupakan sumber b a k t e r i yang menyebabkan pembusukan.
Tabei 1: Tenda-tanda i k a n s e g a r dan i k ~ n busuk b a g i a n yang I l k a n s e g a r I Ikan busuk
d i p e r i l r s a I !
1 Bau ! bau ikan s e g o r I bzu busuk a t a u
I ! asarn t e r u t a m a
1 I pa6a bagian i n -
I I sang
s t
2 Mata
;
t e r a n g j e r n i h ,ti-;
suram, tengge-;
dak tenggelam;
l a m dan berke-1
;
r u t3
Insang ! 1nera.h t e r m g , t e r - I c o k l a t suram a- ? tutu.pdengcn
l e n - ! t a u abu-abu, l e n-
I d i r j e r n i h , 13a.u. E d i r keruh, b a u . I s e g a r s e p e r t i bau I i n s a n g asax d m!
ikan
? meiiusul; hidungt I
4
Warna i k a n ; t e r a n g-
I suram5
Daging I p a d a t l u n a k , pada ! lembek dan mudahI i l i m yang masih ! r u s a . 1 ~ ~ b i l a d i - I s a n g a t s e g a r da- I t e k a n deiigan ja- ! gingnya k e r a s , b i - !
ri
ada b k a s n y a , ! l a d i t e k a n dengaii I l e n d i r kadrag-! j a r i t a k berbelras I 1cad.ang ticiak ada I k ~ l i t t ~ c r t u t u p , ! tila adn keruh I l e n d i r j e r n i h i
1 I
6
Dinding;
u-tull;
s e r i n g k e l u a r , p e r u t !;
i s i
p e r u t k e l u a r7 Warna da-
1
p u t i h P kuning kemerah-g i n s I merahan, t e r u t a -
I ! m a d i s e k i t a r t u -
I ! l a n g punggung
I F
8 S i s i l r
i
mefienipel d e n g ~ r .;
~;iuc'r?i ].&pas ; k u a t9
B i l e d i t a - ! i k a n m a t i d a l m I akan t s r a ung r u h dalam ! a i r akan tenggelam! b i l a suda busuka i r t E
S e t e l a h d i s i a n g i dan clicuci'bers5.h llendaknya i k a n - i k a n d i o l a h d m d i p e r s i a p l s a l untulc s e l a ~ j u t i i j r z . dilsaleng- k m . SebeZurn dimasukan k e da.lam k a l e n g i k a n b i a s a n y a
direndam dalam a i r garam. T r e s s l e r dan Lemon (1951) meriyatakan bahwa b a g i i k ? . l ~ - i : - ? . ~ ~ )7:?.il[; telrsturnya. t i d a k
b e g i t u bail: h a r u s ciireiid,am dallulu d;lafi. l a r u t a n gerem dengan k o n s e n t r a s i d a n walctu t e r t e n t u . i"Iisa1 u n t u k i-
k a n s a r d i n e menggunakan l a r u t a n RaC1 15% selama 20 sam- p a i 30 menit.
2.2.2 Tahap P e n g i s i a n
P e n g i s i m i k a l yang sudah Zipotong-potong k e dalam k a l e n g h a r u s inemenuhi s y a r a t - s y a r a t - t e r t e n t , u . Pernotong- a n i k a n b a r n s d i b u a t s e s u a i dengan bentul: d a n u k u r a n ka- l e n g s e h i n g g a i s i sebuah "raleng ci~.?<up fiengar~ b e b e r a p a potong. Noel j a n t o (1
968)
menyatak~3.ii ,akw?. p;;:?jang po- tongan i k a n d i p e r k i r a k a n supaya t i n g g i n y a c i i dalam k a l e n g t e p a t , s e h i n g g a j a r a k a n t a r a . p~rmulraan ilran s e t e l a h d i - tambeh s a u s dengal? h i ' h i r i i i . 3 . w - t .> (hirad s p a c e ) k i r a - k i r avakum
.
Dlenurut Winariio dan F a r d i a z (1973) pada waktu peng- i s i a n h a r u s d i p e r h a t i k a n a g a r rnasih Cerdapat tempat d i - b a g i a n a t a s d a r i lcaleng s e h i n g g a pada waktu p r o s e s ex- h a u s t i n g masih ada tempat untuk pengemh~ngan
i s i
kaleng.D i a n t a r a l i p a t a n t e r s e b u t d i b e r i segei a t a u perek
-
r i bahan organik misal l a t e k s , untuk mencegah masuknya
e pe!nbusuk c ? , a ~ , mikroorgani k e s e h a t a ~ manusia. Kale
d i s t e r i l k a n w t u l r mencegah kesenpatan b
perbrnya.1~ d i - r i . j.asany;i s t e r i l i s a s i dila:<ulran
pertnmbuhan C l o s t r i d i u m b o t u l i n u m Fang bail?, hsrena.
i-
t u untuli s t e r i l i s a s i d a g i n g den i k a n d i p e r l u k a n p a n a s.
.
;;,?,ng 7;rnggi d a r i n a d z na!.;an?.n yang 'ncr pII l e b i h k e c i l i i a r i
4,5.
T r e s s l e r den
erno on
(1951)
menyatakam Sahwa, v ~ a k t u s t e r i l i s a s i d i t e n t u k a n o l e h u k u r a n dan Seiituk k e l e n g , j e n i s malransn y a i ~ g dil:ileng s e r t e -uhv ( l i h ~ t t a b e l 2).b e r u k u r a n b e r ~ t I pounc! ( l i a l e n g
---
-- ---
J e n i s i k a n ! :~iedium
s a r d i n e s I s a u s t o m a t ! o v a l
Sumber: T r c s s l e r d a n Lemo P e r m b a t a n p a n a s dgpa-t b
:rcnirel;si a';- r a a i ~ t s . ~ . -.ILL L--c, 1, iua-?-no dan
li-onduksi 'To?iveksi.
?
S e l a n j u t n y a dikatakan bzhwa d l dalam makanan ka- l e n g a t a u bahan yang dipanaskan t e r d a p a t teinpat yang p a l i n g lambat menerima panas disebut, "cold p i n t " , Pa-
s e b a g a i pelapi:: mempunyai f u n g s i s e b a g a i peliiidu_ng ba- j a t e r h a d a p k o r o s i .
Aaleng t e r d i l - i iiari. : .zi:... t-..%a d;.n t u t u p k z l e n g . ivienurut Hersom dan Hulland ( 1969) k a l e n g yang diguilakan untuli memprodul<si makanan dapa.t berbei?'i.uk s i l i n d e r dm o v a l , Sen-tuk s i l i n d e r mempuayai se-nSui~gc..? a n t a r a s i s i badan k a l e n g i t u s e n d i r i . kemudian a n t a r a d a s a r 11-n badan lialeilg s e r t ? a n t e r a t u t u p dan brdan kaleng. Sam-
..
-bungan pad8 s i s i ljadan Balelig d i s e b u t ".l.sc!: seam" y a i g d i p e r k u a t dengan p e ~ y o l d e r a n . Sedan- c, s s n b u n g ~ n peda
d a s a r dan t u t u p menggunakan mesin penutup yang d i s e b u t "double seamer", h ? l iiii k a r e n a p r o s e s penutu.pen k a l e n g
b e r b e n t u l i l i p a t a n bergal-ids. P r d a 1:: li?ilg o v a l diben'cuk d e r i s a t u lembar t i n p l a t e yang l ? a ~ x ~ : - .riicr!:pily~i4 sambiing- e n a n t e r a t u t u p dan bedsn, Ssmbun.gan i n i berbeiituk li-
a t ~ n bergandr.
i-I i u t u p izzleng ~:~il:,i;i~a$ l?kuk;::n-lekukan meling-
k a r yang d i s e b u t "expansiorl r i n g " , gui2,:nyz in",^.>; .;;)en&- r e n g i lcemungkinan k e r u s z k a n k ~ l e n g k a r e n ? pcngtmbangan pad? waktu s t e r i l i s a s i . Kemudian urltulr merapetlran ba- g i a n - b a g i a n penutupan pada lelc7c.ksu y a g ~ k a n d i l i 2 a t d i b e r i compouiid yang t a h a n panas. Compound i n i & p a t b e r u p e r u b b e r , l a t e x , f i l l e r d?ri p l r - t i c i e e r (Su.namzn,
*
1.
-
anan terutama, k a b a g i a n dalam d a r i k a l e n g di-lap
t e t a p i juga me1
b a t k ~ n kebocoran dan t e r j a d i pembusukan makanan dalasn Iraleng. Keadaan demikian disebu?. "peakingq1.
Perubahan b e n t u k k a l e n g gang disebabkail p e n g i s i a n t e r l a l u banyak a t a u p u n e x h a u s t i n g k u r a n g sempuriia ckan "
mengakibatkan s a l a h s a t u u jung k a l e n g 1 ~slembvng, Kenu-
r u t Winarno dan F a r d i a z
(1973)
j i l i a s a l a h s a i u ujung k ~ l e n g d a t a r sedang u j u n g l a i n n y a ceiiiuwng d&n b i l a sa- l a h s a t u ujung d i t e k a n alran cembung k e b a g i ? ~ yang b e r - lawanan, d i s e b u t " s p r i n g e r " . Sedzng " K i p p e r n a d a l s h k a l e n g yang k e l i h a t a n n y a normal t e m p i ji!*-a s a l a h s a t u u j u n g k a l e n g d i t e k a n a k a cembung Bebagian y m g b e r l a - wanan.IvIenurut DIoel j a n t o
(I
".k)lierusal,:an pada k a l e n g - k a l e n g gang b e s a r d a p a t disebabli-an ke-vakmax c i i d a l a i , lialeng a t a u t e k a n a n d i l u a r k a l e n g t e r l a l u b e s a r , Ke- r u s a k a n i n i akan t e r l i h a t dengan b e r i '?rilii:.a d i n d i n gsamping k a l e n g m e n j a d i p i p i h .
Kebocoran k a l e n g yang biasaiiya t e r ja d i pada
s a -
bungan badan k a l e n g atav. pada saribui~;.r. c%:-Lira t u t u p dengan badan k a l e n g d a p a t terli7natdde.gan c a i r a n
i s i
Banyak makanan dalam k a l e n g yang rusz'c z k i b a t koro- s i pada t i n p l a t e d a r i k a l e n g sebel2.h dalam, Adanya s u l p h u r , pH malianan yang r e n d a h d a i ~ o k s i g e n d a p a t mernperce- p a t t e r j a d i n y a k o r o s i . i'ioel j a n t o (1968) i!!ei;yatakan bah- wa warna h i t a m yang t e r d a p a t pada bagiail dalanl d.ari ka- l e n g disebablian o l e h h ~ s i l realii;i ki.tL:; z a t b e l e r a i i g yang t e r d a p a t cla,larn d a g i n g dengan b e c i . Sed'2,ng Cru.ess
( 1958) menyebutkan bahwa u.dara y v l ~ t c r d a p a t ? alam ka- l e n g h a r u s d i k e l u z r l r a n dengan sempum;., K ~ ~ r e n a o k s i - gen d a p a t mengilrat h i d r o g e n yang
t,.
i , i ; n t ~ i r uipc-i-rliuka- a n m e t a l dan mengakibatkan k o r o s i . S e l a i n i t u makanan yang asam akan mempercepat k o r o s i pads t . i n p l z t e .dan k i m i a , maka peiiyimpailgarl bentu:; kal-.fig d s L r i ]icadc.jl normal d a p a t d i s e b ~ b k a n o l e h k e g i a t a n i ~ ~ i k r o o r g c ~ a i s i ~ e . Winarno dan P a r d i a z
(l973)
rnenyatahail b a h a kalerigyang cembwtg d i s e b a b k a n o l e h a d a y a c.i:ir~or(;anismc pem- bentuk g a s m i s a l n y a C l o s t r i d i u i l l botulin?j;in,
~lostri'-liy.i
s p o r a g e n s i s , C l o s t r i d i u m ther:r.osacc.har~:lstiev.m --- ,--- 9 Cios- t r i d i u m p a s t e r i a n u m . C l o s t r i d i u m bot1,:linum d e p a t me- -.-- n g e l u a r k a n r a c u n yang d i s e b u t b o t u l i r i :fang d.?pa-t menye- babkan k e m a t i a n pad? manusis. Menurut :':oeljento (1968) s z l ~ h s ~ t v . s e b a b ce~nburigriya kaleng-lcaleng s e t e l a h d i - simpan b e r a r t i t e r j a d i pembusuk:+n ,?? e': ~ i i k r o o r g c n i s m e .
2.4 Medium Pengalengen
A . A r t i d?n Fu;?g.;ii?_-;-
Nedium b e r e r t i p e r a n t a r a d a r i s u a t u benda deiigen benda l a i n . D a l a m p e n g r l e n g e n , penggunaen medium meru- pekan bagialz yzng t i d e k terpisah1:sn merupakcn p e r i g h ~ n -
t;.r pm-zs, Dengan demikian i u n g s i utama d s r i nedii!:n a d a l a h s e b ~ g a i p e n g h a n t a r p a x s s pada wak-tu p r o s e s s t e - ,. r i l i s a s i , Penghsnt?r;.n panas d i s i n i &?pet d i p e r o l e h b a i k s e c a r p k o n v e k s i a t a u p u n konduksi. E a l i i z i d a p e t t e r j e d i k a r e n a
i s i
d ~ r i k a l e n g yeng d i s t e r i l k a n t e r d i r i d a r i z e t c ~ i r den p a d a t . P e n g h ~ n t z r a n p a n e s s e e a r a kon-
v e k s i lebiki e f e k t i f , k e r e n ~ dengan w a x t u ysiTLE r e l a t i fs i n g k a t d a p e t d i p e r o l e h penyebaran p a n a s y2ng 'merata. Menu.rut Harsono (1962) medium mernvcii-hkzn dan mem- p e r c e p a t jel.ennya p a n r s d a r i s u ~ ~ b e _ r : . j ~ : Ice dalam be j m a . g p l a u ikell d i t p r u h < ; i d ; ; i ? - , i : c - r . ~ , ,
:
i-.:., ..,:,,pi' lneiii.um, p e27
b r b o h i d r a t I
0,3:
! 0,72P
0,34
I
0,33
Lemak
E
0,37
!0,40
i0,35
!0,39
T o t a l g u l a !
6,60
!5,30
!6,10 I
G,80 T o t a l asam1
0,07
.
0,07
!0,07
!0,07
Vitamin G !
0,03
!0907
A i r !
88,95
!91,22
i90,65
!89,55
Tabel
5:
Kadar p r o t e i n , karbohidr:t, lemak, t o t a l g u l a , t o t a lasam,
v i t a ~ i r C da:? a i r pada s a u s buah tomat d z r i v a r i e t a s Apel, Money blalrer, Bonset dan Gondol s e s u d a h p r o s e - s i n gSaus buah t o m a ~ / v a r l e t 3 s
P r o t e i n I
4,82
!4,77
1 4 , 14,82
K a r b o h i d r a t !
2,18
!2,07
12,11
!2,115
Lernak
I
1,96
!1,92
?1 7
I
2,OO
l o t a l g u l a !
7,?0
I7,CO
!7,00
!7,30
rn
~ o ~ a l a s a q A ! i > , C 3 ; ! 3 E
O,Q3
.
V i t a n i n
C
?0,0? 1
? i 3,01 !0,OI
[image:28.487.52.478.10.667.2]2.5
Pernerlksaax Laboratorium2.5.1 Hubungan Mikroorganisrne d e n g ~ n & s i l Pengalengan
r u t
J a r v i s (1943)
t u j u a n p e r i ~ e r i k s a e n la b o r a t o - a s 1 1 p e n g a l e n g a n a d a l e h untu-lr k e s e l a m ~ t a n konsu- men dan unCu.k menentukan mutu pengc>l?hau ::,?sil penga- l e n g a n . S e l a n j u t n y a d i k a t a k a n b a h a u n t ~ ~ k k e p e r l u a n perneriksasn l a b o r a t o r i w n dibutu.hk,m3
sarnpai5
k a l e n gcontoh h a s i l pengalengan gang d i a m k i l s e c a r a a c a s e t i a p p r o s e s i n g , Idefiti.i;;ls d z r i k a l e n g yang aka
p e r i k s a h e r u s d i c a t a t a t t e r l e b i h clahulu, Sebe1u.m d i l a - kukan pemeriksam- i s i h a s i l p e n g a l e n g a n ,
t
lv. d i l a k u k a n penganatan s e c a r a v i s u a l d a r i Pengamatan i n i dimaksudkan untulr r : e n i l a i kead
badan k a l e n g t e r h a d a p penyimpsngar~ d a r i keadnan normal, rniszl m e n e l i t i ada. t i d a k n y a k a r a t , k.recrnbi;lilgan clan k e - boeoran, Menurut Saumgartizer ( I
956)
hen-tuk k d e n g y m grata.
Kaleng y s n g menyimpaxg d a r i lre:;ji! 5 a t d a r i pe!lgaruh f i s i k , kircia drm xnj-31
0
sampai 37 C., Pengeraman pada te!;:pe..:a-l..uiz - i e r s e b u t dapa L
memberi kesempatan h i d u p kepada r x i k r c c r g ~ n i s m e tbermo- p h i l . Hal i n i d a p a t d i j e l ~ s k a n kare:!; s t e r i l i s a s i he- nya d i t u j u k a n u n t u k mematikan org?r;is?:,e penyebab kebusuk
-
an makanan dan yang : i ~ e m l . nia-rusia ( Z r e s s l e r dan Lemon,1951)
.
Terutama mi!-,roorgani : :; y a a ? :>erlu dibu.- nuh a d a l a h C l o s t r i d i u m botulinum yang merupalizr1 penyebab peracunan makanan dalam k a l e n g (!lesros;ier,1961.).
Demi- k i a n juga Landgraf di:larl: .- S t a n s : . ~ ~ i6
)
men.,rata!i.?n b&wa waktu jrmg clibutuhkan v n t u k rne~;~I:,ur-~ii:l ::L~o?:? dr.r_i c:i!rrqor- ganisme d i d a s a r k a n atas kematian Clostrid.iu.ni ibc%ulinun, J e n i s mikroorganisme i n i dianggap h e r i j ~ h ~ y a . k a r e n a b e r - s i f a t t h e r m o p h i l , o b l i g a t e anaem'o dan p e n g h a s i l ra.cun b o t u l i s m . Sedangkan menurut Limas e t a l . ( . i 9 7 3 ) rrikroor- ganisme j e n i s i n i t e r g o l o n g d a l m t h e r r o p h i l yallg 'cumbuh b a i k p a d s temperatl;r d i a t a s 4 5 ' ~ . Dengan demikian an- t u k menjaga k o n d i s i mutu d a r i i k a a ya:;g d i k a l e . t ~ g k a i , i-s i
d a r i k a l e n g h a r u s s t e r i l yang bera3:ti b e b a s d a r i ke- g i a t a n milrroorganisme dail enzim ( B U ~ ~ ~ S Sek
a l .1967)
Pemeriksaan b a k t e r i o l u g i s dilz.k,-~!,.:an s s t o l a h k a l e n g dieramkan k i r a - k i r a
7
h a r i dalam i r ? k u b a t o r , K:e:nudiaxi i s i k a l e n g d i k e l u a r k a ~ unt7.1.ir d i ja d i k a n s u s p e n s i . Pie--.
n u r u t Broek dalam Eorgst,rorri ( 1955) cr:ntoh-contoh yang
l i n g , D a r i a i r susu yang sudah d i e n c e r k a ~ l sampai t i g a k a l i i n i d i a m b i l l a h 1 m l untulc di-tanam dan t i g a cavJan p e t r i yang b e r t u r u t - t - ~ . r u t b e r i s i k a n pengenceran 1:10,
1 : 100 dan 1 : 1000, (3i:,, r ; i ; . .-..,-.-
.,
-,.
.-. ti ';e:r.seb..~.t l a l u clitempat- kan d i dalam iali-ubator yang suliunya dia-cur supaya icons-0
t a n 32'5 d ~ n 35 5 selama kurang l e b i h
48
jam, Penyirn- panan cawan i n i d i l a k u l r m dengan nle1etal:lian t e r b a l i k , i n i untu-k menghindari t e t e s n g a a i r yan: inu~lgkiii mclekat pada d i n d i n g dalam pada t u t u p cawan, S e t e l a h48
jainsimpan, maka tampa!.;lah B o l o n l - k o l o n i gs:ig jur.ila!zr?ya da- p a t d i h i t u n g s e c a r a agak t e l i t i dengan s u a t u
a l a t
pen h i t u n g k o l o n i b u a t a n Quebe'c, J i k a d i dalam cawan k e t i - g a yang b e r i s i pengenceran 1:1000 t e r d a p a t k o l o n i 30dung 300 Iioloni, cawan pertzuna n:ei?,,.;r:::;ur:g 30': 0 110lo
dapatan 30.000 b a k t e r i ,
2.5.2 N i l a i A u t r i
t e i n , lemak, k a r b o h i d r a t , m i n e r a l dan v i t a n i n ( J a
b o l i t k h u s u s s e p e r t i hormon dan enzimo Disamping
i t u
m i n e r a l juga b e r p e r a n s e b a g a i b z a w penuiijang s t r u k t u r tvbuh d a n d i d a l m i c a i r a n h e r t u g a s p u l a s e b a g a i pezjiang g a keseimbangan asam dan b a s a , Sedangknn k a r b o h i d r a t , lemak dan p r o t e i n p e n g h ~ s i l e n e r s i u n t u k tubuh. Pro- t e i n t e r u t a m a b e r b e r a n d m pertumbulzen dail p e r b a i k a n
j a r i n g a n .
I k a n k a l e n g ::ebagai s?lath s a t u j - n i s o l a h a n pro- duk p e r i k a n a n merupakan hahaa m8kx .r,?ra
yang
r ; ,mpunyaip o s i s i b a i k dalarn penerimaan konsumen.. Hal i n i d i s e - babkan r a s a n y a gang en?&, h a r g a n y a r e l a t i f mu.rah juga mepunyai n i l a i g i z i )Tang cukup t i n g g i , Luilde d m Ivia- t h i e s e n d a l m Wintol? ( I : j % 9 ) irrc~abi.ril.ran corztoh kompo-
s i s i
rata-rata d a r i i k a n k a l e n g s a r d i n e h e r r i q : dzn s k i p p e r dimana kedua-duanya diawe'tkan d a l a n medi nyak s e p e r t i pada t a b e l 6. Demikian p u l a i r e s s l e r(1951) memberikan c o n t o h k o m p o s i ~ i k i m i a h a s i l penga- l e n g a n d a r i bermacam medium dalarn p e n g s l e i l g ~ n ika-2 je n i s s a r d i n e s e p e r c i pada l a m p i r a n 1,
Kandungen p r o t e i n dal-I lemak u ~ t t 'i i k a n s a r d i
g a r , G e i g e r dan Borgstrom d a l a x Borgs.trom (1962) me- nyebutkan bzhvia p e r s e n t a s e Iromposisi s a r d i n e k t l a n t i k :
2 1 I l r , ~ l a k
27,O
:;a::
l.;clori (pc 2: 100 grs.ri~) . -338,O. Seda.n&kt=n koi.,posisi s a r d i i i ~ ~ kalcl:.;; z.ria,.?h: p r o t c i n 1 8 , 7 d?n limc;!r
29,Z.
D i s i r i i t c r l i h a t hakiwa !randu.ngalz p r o t e i n d ~ n lcmak a n t a r a ilr:?!n sri-6.lfie yang d i l r a l e n g k t n*
Tabel 6: Komposisi i k a n k a l e n g s a r d i l - ~ e a e r r i n dan s a r d i n e s k i p p e r dalafi !nediu!a rniruak fda-
l a m
p e r s e n )J e n i s s a r d i n e . .
i i G - P r - i 2.u
-
--
- c7 ! S k i p p e r-, .
A i r ! 50,3000 9 50. 1 000
P r o t e i n ! 18,3000 t -1 8,5000
Lemzk ! e29,2000 1 29,5000
L e c i t h i n 9 0,800C 1 0,9000
Abu 1 3,3000 I 2,6600
K a p w
.
. t 0,4800 t 0 , 3 600B e s i t 0,0085 ! 0,0130
A s m phosphat I 1,0100 ! 0,9100
Sodium c h l o r i d e ! 0
,
9900 I 0,6900..
[image:36.487.50.481.122.750.2]i n i untuli. m e n e l i t i 2d.a tidzl-nyz B a r r t , Irecembung~ n d?n
D a r i k e t i g a contoll i1:an 1r:leng d i l a i n t k a n pemerili- s s a n b a k t e r i o l o g i s . Dzlem pemeriicsarn b ? k t e r i o l o g i s i n i hsnye r - n a l i s a k u e n t i t a t i f yang c i i l ~ k u l i m , y a i t u m f n g l ~ i t u n g j ~ m l s h b - l l i i e r i deag;n iiieti-d.a 1r;mpeng a g a r . A l a t - a l a t , p e r e ~ k s i , p r o s e d u r darl ~i~?r.i.itu.ilg.-n cial?m pe- rneriksaan b a k t e r i o l o g i s i n i t e r c a n t u m pada l a m p i r a n 2
Untuk mengelola p a b r i k pengalengari
l a h t e w g a 1:erja yang ad? t e r b a g i a t a s s t a f a.dministra-
s i
d m karyaw?!? t e t a p ya!-:g ncildapat g a j i bularlan, tena.- g a minggua~i t e t a p ;?ai~g g j ~ ~ n g g a t e n a g a h a r i a n t e t a p yang mendapat g a j i h p r i a n , teliaga borcjng-r i a n t i d a k t e t a p ya.ig mendapat g?.ji h a r i a n climaiia naga go1onga.n i n i b e k e r j a b i l a p a b r i k b e r p
( l i h a t t a b e l
7 ) .
Tabel
7:
J m l a h t e n a g a k e r j a b e r d a s a r t e n a g a k e r j aJ e n i s t e n a g a k e r j a S t a f ' a d n i n i s t r a s i Karyav!aii bulanail n
1 enaga mingguan t e t a p Tenaga h a r i a n t e t a p
Tenaga herengal? laki-la.!;i I - - - - " . -
4.
I .7
Keadaan PabrilrSet5lz.h p e a r u e i a n i!ra? s e l e s a i , s e g e r a i k a n - i l i a n d i i s i l t a i : ke :,l.rr; l : ~ l c : . ? _ ~ ufitul: s e l a n j u t n y a d i l a k u k m pemanasan pendzhuluan, Sejumlzh k a l e n g yang akan d i -
. . -
,g,iinalr;~!~, clisec:la!ien o l e h b e b e r a p ? tena,ga yanc t e l a h b e r - perigEl?;man d a l ~ m aemperkirakan kebutvhan k a l e n g s e s u a i dengan ilcan ysng d i t e r i m z p a b r i k ,
Tutup iraleng yarlg t e l a h d i s e d i a l m l d i b e r i >:ode ps-
d e d a s a r n y a dengan mesin p e n c e t a k kode k a l e n g . Pade ba- g i a n p i n g g i r untul; k z l e n g gang b e r b e n t u k o v z l d i b e r i %at
p e r e k a t yang t e r d i r i d a r i wmpuran l a t e k s den z a t war-
i(ebui;uI,:ri ::!eej..:,! y s n c : :Z!I 2:i.g-o.~-~-cl;an d i s c d i a k a n 0-
l e h ' l ~ ~ ? ; e r a . p a ii-~iaf;:~ la1:i.-?-ki d:?:' d i s e d i ~ l i a n ,aenu.r.ilt i-
!::-ln yaz, .- ?&iter-i:na o:i eh p a b r i k , P.4ediun yang clsedia!:an
1l:ran-ilra~ j'2lig sudah d-ipotong elior, l i e p a l a dan d i -
. -
Gember
5:
Letak i k a n dalam kfileng4.3.3
Tahap Pemanasan PendahuluanPeiilan;..sai.l
2
elic;: :::!?ij.;. c. d.i.l.s!li?li~.n r! i dull.,i1 b l a n c e r yang menggv~akan uap ; i?: d ; ! ~ d i p e r l e n g k z p i dengan ben l j e r j a i a n , 'biaktu. yang d i p e r l u k a x daiar~l pemsnasan i n ia d a l a h 70 m e n i t un'cv.1~ j e n i s k a l e n g s i l i n d e r dan 40 ne- n i t ur~tu:: j e n i . ~ z ~ l e n g ova.1. S e t e l a l i Ei-otck b e s i jrang b e r i s i I;,-leng-kaleilg il:c^n i p e l u a r d a r i 51;-iicer,
maka
!rotel.: b e s i biariglrrt dan c a i r a n yang t e r d a p a t d i d ? l m 1- .a 1 ~ 1 . k i ; :ituj-i!p-?,i~!c~j.n.
9
.
"
"4.
"aha;.? :::~jlp:i,s.ian Medium....,-
Kalerig-kalefig iican yang sv.dei-1 s i & p d i i s i dengan
-
meciium dilei;?i;:an d i a t a s me ja i r e r j a , Seberapa t e n a g a perenlpum nielayani p e i ~ g i s i a r i inediuin i n i , Medium d i i -
4.3.5
l'ahap F e n u t u p w KalengKaleng-keleng i k a n s e g e r a d i t u t u p
l e n g dengan membentuk l i p a t a i l b e r g a d s . Teng-Baleng k e l u a r d a r i mesin penutup, t e r s e b u t masul: ke
dalarn
bak yajlg b e r i s i dalam baka i r
tawar
i n i kaleng-kaleng s i s a - s i s a inediu% yang masih menempel pan a s a n pendahuluan, Beadaan penes &an yang rn2sib panzs.
kenan ywlg S ~ J I I P , UXI'W~I.: t:er;luc j o n i s claii ulruran k a l e n g
pada t a h r p pert6ii.a dan kedue p e r l a k u a n n y a sama. Tem-
perei;ur, walrtu clan t e k a n a n t e r s e b u t d i u s a h a k a n
t e t a p
samp?i t&'tap i n i s e l e s a i ,4.3.7
Fahap P e n d i n g i n a nS e t e l a h t p h a p s t e r i l i s a s i s e l e s a i , maka k a l e n g -
k a l e n g d i k e l u a r k a n d a r i r e t o r t , Terhadpp kaleng-ka-
l e n g i k a n yang t e r l e t a k pada Ireranjang b e s i s e g e r a d i -
l a k u k a n pendinginzn. P e n d i n g i n a n untv.li k a l e n g - k a l e n g
s i l i n d e r dilakukari dengan c a r e inei~~asu.kkan ke dalam bak-
bak a i r selama kurailg l e b i h 1 5 m e n i t , Sedangkan m t u k
Baleng-kaleng o v a l p e n d i n g i n e n dilalrukan d i dalam r e -
t o r t dengan c a r a memperbesar t e k a n a n dan m e n g a l i r k a n
a i r m e l a l u i pitja lie ,'r:'?!i! :I eto:rt selama !-ursine l e b i h 15
lialeng-kaler-to -,., i k a n y m g ,?iasih terc1ai;a-t di d ~ l a m
bak p e n d i n g i n , t e r h e d a p n y a d i p e r i k s a lietampakan f i s i k
d a r i keedaan ceabung dan bocor. K ~ l e n g - k ~ l e n g yang
cembiu?: d?r? bocor d i s i s i h l : a n , kemadiaii ym-g b a i k d i -
- ..
i ~ j i t i ~ l ( lcnl t.n?-!r~leng i.1-an :?.:are l-crbentu!~ o v a l , s e - te1s.h d.i-Li~:~sI'.:::.i l.c~:i.:> Lemuclian keesokan
harin..??
iil;;lrul,;r . pe,uassilg,?ui e t i k e i ; yarig d i l i e r j a k a lei-;. - ' . e n q & . ten;g? ;>ere::j$uail,d i k a l e n g l r p r ~ , b ~ g i a n dalam d e r i k a l e n g h a r u s t a h a n t e r -
, i -1; j l l u s r d ~ r i k a l e n g h ~ r u s t e h a n
. .
t e r h ~ d ~ p !:s:t:;.'!-, i ; i i , u ~ ~ t . : k ~ o n c ' i s i peqiimpenan g u d m g .
Di
pa br-ili per.!gal.engs.n . iliaii iVii Munchar, p e n g e l u a r -a n indara d a r i dalam k e l e n g d i p e r o l e h pads waktu
Bern@-
naszui i~.nciah~!~.-~-., p e r i g i s i a n medium yang s e l a l u lreadaail p2118:: darl k a l e i i g - k a i e r ~ g d i t u t u p dalam ke
g a n g mesih paxas. Menwrut N o e l j a n t o (1968) s a l a h sa-
t u c a r a untu!; i~ie.rigeluarkan u d a r a d a r i dalarn lialeng ya- i t u m e n g i s i ?c?"lei~g dengan i s i yang masih p a n a s , l a l u k a l e n g ditu.tu.p clerigan c e p a t , J a d i c a r a yang d i l a k u k a n o l e h
NV
Munchar d a p a t l a h d i k a t a k a r l s e s u a i u n t u k menda- patkari ruang vakum.Dengan demikian t a h a p p e n g i s i a i i den p e n g e l u a r a n u d a r a d a r i dalam '.-?leng mempunyai hubu.rigar~ yang s a l i n g ~nempengarukii, P e n g i s i m - ya.ng t e r l a l u penuh akan menye- babkan d:3sc?r (321--i 2.. J ~
~ L L I ~ . t l p k r l e n g inen j a d i cembung
e k i b a t pei~gem!?ni:cz!~ i n i . Ije!nikian juga p e n g e l u a r a n u d a r a
yaog
'iurcmg P;er:ipurna akan rnenyebabkan t e k a n e n d i i l : % i c i ~ ~ : - c l e n g i e b i i l b e s a r d e r i p a d a u d a r a l u a r pada p r o s e s ;?e":a:.i ;.m. A!ribatnya k a l e n g z!rai cembung dan d a p a t pecah.Peneri! l a b o r a t o r i u i i iiii d i z u j u k a n kepada
d i l a k u k a a s e t e l a l ; li g disi:npan selama 1$ bu-
lo-? b l a n k o
I r + ~ ~ 9 9 s a
!-
-
-
-
2
PtTG9988
!3 I4TD9988
?4
-
-
-
Keterangan:
-
= t i d a k menun jukkan4
= j u m l a i i k o l o n i yang tumbv-h pada permukaan a g a r .T e r n y a t a tiazi L ~ ! . I L ? c w a n p e t r i penumbuhan bak- t e r i t i d a l r rnempunyai s y a r a t p e r h i t u n g a l jumlah bak- t e r i menurut rnetoda lempeng a g a r ,
ifa at-sifpt
k o l o - n i y a i . ti!nibu!- -p.!.da. permukaan a g a r k a l e n g k e t i g a deng-t i t i l ; dan warna kekuaing-kuningafl. s d a n y a k o l o n i yang -~u,nbulz d r r j c o n t o n i k a i k e l e n g gang d i p e r i k s a , kemunekinaa tllsebabkan o l e k bahan rnentah ;fang k u r a n g
s e p r ,
k h a n ~ i e n t a h yang kurzng s e g a r akan mempengaru- r u l i i b r i k b u r u h y a l l a s i l i k z n k a l e n g , Kesegaran i k s n yang ~ k d i k ~ l e n g ~ n memegang p e r a w n p e n t i n g , s e b a b
k a l e n g yang b a i k mutunys.
P e b r i k p e n g a l s n g a n i k a n
BV
Munchar membeli i k a n d a r i pedegeng p e r a n t a r a ysng membawanyi. ke p a b r i k ,Nu-
t u i k a n y a ~ g d i b e l i b e r l a i n a n , S e e a r e k e s e l u ri k o n lemuru s c b s g 8 i h e h ~ n menteh s e s a n p ~ i n y e d.i
p e n g a l e n g s n k u r e n g r i e ~ i u ~ s k s n , l e b i h - l e b i h b i l rnenunggu s ~ m p a i d s p e t d i k e r j a k m .
Menurut Moel j a n t o (1968) hal-hi.1 yzng d a p
t i d a k s e g a ; e a r s mengalengnya yang k u r a n g lphen-lresalahan galig t e r d z p e t pada kalengn~ya s
itarang bi..ik dari d a p e t irieinberi keseri~paten kepada
i.n. T e t s p i iliari lizieng colitoil y ~ n g d i p e r i k j e n i s k ; l e i ~ g o v a l . Eirnana p e n d i n g i n a n yang d.
l a h p r o s e s s+.reril-isrsi zelc.r;si, :-egers r ; i l
I:roo?f ariifi~l.e t e r k d a p pen1anFsa.n d i p e n g a r u h i ole1
Iran u11k.k mei.:i?un~!h mereka, , S e b r g a i coilto t i i e r m o a c i d u r a n s delarn c a i r a n jagung der1gc1.1
-.---,-
b e d a d e p a t d i i i h a t pada l a n p i r a n
4.
D
6 KBSIMPULBN
D ~ r i h ~ s i l pemeriksaan l a b o r a t o r i u m t e r h e d e p A oh i k a n k?lca<g yeng t e l a h d i s i m p ~ n s e l ~ m a I-$ b u l a n d a p a t d i s i m p u l k a n s e b e g a i b e r i k u t :
( 1 ) Pemeri!?ssaa s e c z r a v i s u a l t e r h ~ d 8 . p k e l e n g t i d a k
yang d i p e r i l c s e d a l e n keadaan normel,
t i t a t i f , m e i i u n j ~ : ~ - l : ~ 11 : +:iga ~ e f t u m b u h r n ' b c k t da k a l e n g k e t i g a dengan d e r a j a d pengenceran
i'e!~p%n i:lempe~rbaiki c a r a penangenan bah,-n
,. ~ u l r 1 1 1 ~ i l ; j . 2 1 ' ~ ~ 1 ~ ; . 1 j-kan S e t u l - b e t , l l dalafii kead;;
dan s i a p d i o l a h .
l e n g a n , rn~lia rie.nga.il pe:ilanasan yang sempurna hasilk:ln i k a n k a l e n g bermutu dengan d s
demikien h a s i l n y e depa,t mewhkili k e s e l u r u h e n p r o d u k s i d ~ n memenuhi s y p r e t L e s e n a t e n dalaro perenennye s e b s g a i s u e t u su.n~ber p r o t c i n hewani.
S e b ~ i k n y a s t a n d ~ r d s e r d i n e S F U S tornat k a l e n g yang
sudeh d i t s n t u k a n ole11 p e m e r i n t e h s e p e r z i yeng t e r c e n -
-- " j i ~ T\TV M~~nchzi-. Ag?r uszha meiiyel;.iilatk?n mutu i k e n
P e n u l i s d i l a h i r k a n d i B r e b e s p a d a t i n g g a l 27
De-
sember
1956
d ? r i eyah bernama S c e d i r d j o dan i b u P a t o - nah,Trhuur~ 1969 p e n u l i s luLus d a r i S s k o l a l ~ D a s a r
Ne-
l;?.ri E r e b e s
11,
C i l ~ u i 1972 l u l u s C r i r i Sekolah Piene- ngzh P e r t r m ~iTc;.gc;ri
I E r e b e s d.an tpbiun 1975 b e r h a s i l l u l u s i l ~ r r i S ~ I i o l s l ~ Yieiiengal? AGes N e g e r i a r e b e s . Pe- n u l i s mFsuk I n s t i t u t P e r t a n i a n Bogor psdn t a h u n 19762
n
. i . ' kJfrik:,:irrl ~ dr-l.?m bid.angkcp]l].ir-n T ~ l r n f Z f i , . g .$.?ri::j.il:f-, 2i;,-:c:!igi.-;pzn I k e n . P2,-
cl? i;;;i!ml 1930 ? r ! l u l i s dinyatz.kan l u l u s d e r i r'alcu.ltas
sehanyal;
25
kci2.i.-
~.. ,.,;..:. , C ? J ~ C : ;:?~n I : 10139 a,::!bil 19 :?I- "'.iaru..;,:2.i1 grin,r- p e i ~ e n c e i k ~ n r r y r ,
3 : 10 &&nb;liikw
90
ml
buf fei: >hospii;:t d+:n dii:ocokpula
se-nuntt;u
cai;.n p e t r i s e l e s a id i -
%e
c o u n t e r 6an s t o p \;latch.5
~P!'erl!i'cwi,:c;~ri: (:cr:~:~i !,is.sil leml>eni:<,.
, ..s.:,2 -;: :;. . .8 .. !,!e::puz~~:&i ka.;qra]: ][o- Loni 30
-
300 k i L s z(:!bil Gus iiuell lc!npe~ig a g a r yzV:g banyz.1~ ?:oloni!iya 8s-Lu d i b , dlv!ah 100~ 5 . ~ ~ 1 seb.tu l a s i di?;au~& 300 d s a L>
d i a t a s 1130. Z a r i kec1u.mlya. i n i m i s a l a y ~ lri'ca dapat!i.sa: :;:~;;iple d-eagan
1i;ru:tal
yangpeiigc;acereilIijree l : 10 banyalr !co?oni;ryi^r 286, pcn2;eiiceran
1 ; 100 .kj:~lyak iroloninya
45.
k c r h i t m g a n : Zaru-i;on 1:10 = 280x70 = 2800Lzrutan ?:TO0 = 45x100 = 4500
--
La1;1piT~*r
4
,
%?*be1 12: :Iubuns,an i r o ; l s c i ~ t r a s iper;!~ulaoa
s p o r n . > ; a . c i l l u s "cleri:~oa.c&dur:x~s den: en
lwrm.
pc:nalannii uni;:~l,- ~ ! l ~ : - , b ~ ~ u i i s p o r a tcrt3ebu.i; ( G G . ~ z ; : Id d m kondisi b c k , tidak S@:or, tidak kcmbung, ti- dak bcrkant, tidak ber- noda pads pznnukaan da- iam, ijpatan kalens baik.
Kehainpsan, rnm Hg mln.
I
50/
SP-SAP-232-1977Ikm : - Bentuk
- U1zrna
-
B a u- R z s a
- Tekstur
- Bobot luntas., T~(bobot/bo~bot), min
Szus : - Sen;uk
- U'arna
- B z u
- P.asa
- .pH
pip& memmjang mcrah coktat norm21 normel kornpak, utuh Mi krobialogi
- Jasad rmik an aerob
- Jasad rcnik acroh
bubur agak c a b
meiah, jingsa normal norm21 5-6 Orgmo!cptik Organoleptik Orgmolcpzik 0;gznoleptik Organofqik
I
SP-SMP-181IS77 AOAC 32W2 (1975)Or_?azoleptik Organoleptik Organoleptik Organoleptik EP-SMP-201-1977
Meroda Dep.Kes. No. 2-1-5. '
Dlcantumkan sesuv yang diizinkm.
negat~p SP-SMP-1-1976
S e b ~ g a i s ~ l a h s a t u s y a r e t untuk mernperoleh g e l p r s a r j p n a peda. F e k u l t a s P e r i k e n a n
(Dibimbing o l e h iiEU itAI2-I ASSIX dan iU'IK!i-iRTI) .
tahu.i t a h ~ p - t a h s p delaril p r o s e s p e n g i l e n g a n i k a n Munchar d a n m e n i l a i h a s i l a k h i r d a r i ilian 'i:alen
dengan k e t e n t u a n n g a dan s y a r a t - s y a r a t k e s e h z t a n u n t u
hadap k e l i m a k a l e n g dilalrukan perncriksaan p
kebocoran badan j.:;leng, S e r l e b i h d a h u l u kc contoh dieramlran d ~ l a m i n k u b a t o r pad? sullu
72
sempatan berkembang Irepeda semu.i j e n i ~ b ~ i i - t e
keadaan normal*
Keadaan Iraleng-kaleng yang n o
jwnlah b a k t e r i dengan ~ n e t o d a "lempeng a g a r u . S e t e l a h d i l a k u k m pengeraman dalam inkuba-ior pads suhu 3 2 ' ~ selama 48 jam, maka cawan-cawaii p e t r i yang b e r i c j i k a n s u s p e n s i i k a n k a l e n g d i p e r i k s ? . D a r i h a s i l pemerik- s a a n t e r h a d ~ p t i g a , contoh i!-ren kaleln_g, t e r n y a t a ha- n y a pada k a l e n g k e t i g e dengan pengenceran yang menunjukkan adanya k o l o n i . J w n l ~ i i l,roloni ada
4
buah dengan s i f a t - s i f a t s e b a g a i b e r i k u t : nempungai b e n t u k b u l a t,
b e r u p a t i t i k - t i t i k daii berwarna kelruning-ku- n i n g a n . T e r d z p a t n y a4
buah iiol.oiii -cersebr;-b liemunglrin a n b e r a s a l d a r i bahan mentah yalig digu.r?;;:rn u n t u k pe- n g a l e n g a n , I k a n yang digiinalc~n dalam pengaleiigan d i - b e l l d a r i bebera?? peda.pr:lii; perpi.!--.,' * . ;<.t~a, s e h i n g g a mu-tu. i k a r i y a tidal,: s ; i ~ ~ i ? , :JKC'.~.R ~ . I c s F ~ ; : ~ u . I I ~ ~ iiiutu i!ra!z
Lampiran
I Tabel 11: Kom2osisi d a r i ilran s a r d i i l e
lcaleng
-
, ,2 U l a t - a l ? t , p t r e a k o i , p r c s e d u r d a r p e r h i t u i l g a ? d a i z a p e m e r i k s i ~ a n ba?.- t c , r i o l o ~ i s .
-
a3
Bagan p a b r i k u n i t p e n g a l e n c a n i k w.
4
T a b e l 1 2 : iiubunpen 1 - o n s e n t r a s i p e r - m u l a a ~ l s p o r a dengzn 1217- ~=r~ma)~?s,:i~i 3 a c l l l u s -~her:f:noaeidur~iia
-
cleili:n? ' ,,- nia p e i r G a s e n untul.; mernbunuh s:rz
t e r s e b u t (&lam m e n i t )
5
S t a n d ~ d s a r d i n e s a u s tornat dalam [image:71.487.16.477.75.751.2]