A
ΦIEPΩMA
KYPIAKH 5 IANOYAPIOY 19972-32
AΦIEPΩMA
Iστορία επτά αιώνων. Φωτογραφίες μνήμης και νοσταλγίας απ τα Iωάννινα. «Tων Iωαννίνων πολίδιον». Iστορικ περίγραμμα της πλης απ την εγκατάσταση των Bυζαντινών στα 1204 έως τα χρνια του Aλή Πασά. Tου Bασ. Bλ. Σφυρερα. H νεώτερη πλη. Σελίδες ιστορίας των Iωαννίνων απ την καταστροφή το 1820, την περίοδο της τουρκοκρατίας, την απελευθέρωση στα 1913 έως και το πρώτο μισ του αιώνα μας. Tου Bασ. Bλ. Σφυρερα. Στις χθες της Λίμνης. Περιδιαβαίνοντας στα Tαμπάκικα, στις αποβάθρες με τα καΐκια, στα κρασοπουλειά. Γνωριμία με έναν άγνωστο, ξεχωριστ κσμο... Tου Δημήτρη Xατζή. H εβραϊκή κοιντητα. Στιγμιτυπα απ την αξιλογη συμμετοχή τους στην εμπορική, κοινωνική και θρησκευτική ζωή της πλης των Iωαννίνων. Tου Δημήτρη Xατζή. O λγιος ποιητής Γιωσέφ Eλιγιά. Aγνωστη αλλά σημαντική προσωπικ-τητα της εβραϊκής κοιντητας της πλης και άριστος μεταφραστής βιβλικών κειμένων και της νεώτερης εβραϊκής ποίησης. Tου Γιώργου Zωγραφάκη. Eξώφυλλο: Aμέσως μετά την απελευθέρω-ση, 1945 (φωτ.: K. Mπαλάφας). Yπεύθυνος «Eπτά Hμερών»: BHΣ. ΣTAYPAKAΣIστορία επτά αιώνων
Φωτογραφίες μνήμης και νοσταλγίας απ τα Iωάννινα
Mικροί βοσκοί· στο βάθος η πλη και η λίμνη (φωτ. Nelly’s), 1930. «Γαλαζοπράσινη και βαθιά, δίπλα στη μικρή πλη, απλώνεται η λί-μνη. Mέσα στα νερά της καθρεφτίζει τα ψηλά του τα τείχια το παλι, μεσαιωνικ και –θέλουν να λεν– ακμα παλιτερο κάστρο της...». Δημήτρης Xατζής «Tο τέλος της μικρής μας πλης» IΩANNINA. Σύγχρονη πλη, με μακραίωνη ιστορία και πλήθος μνημεία, είναι κτισμένη στις χθες της θρυλικής λίμνης, της Παμβώτιδας. Aιώνες τώρα παραμένει το με-γαλύτερο εμπορικ, βιομηχανικ και πνευματικ κέντρο της Hπείρου. Tο νομα της πλης αναφέρεται πρώτη φο-ρά, το 1020, σε έγγραφο του Bασιλείου του Bουλγαρο-κτνου. Tην κατέλαβαν οι Nορμανδοί και οι Φράγκοι και μετά πέρασε, διαδοχικά, στα χέρια των Bυζαντινών και των Σέρβων (καταλήφθηκε το 1345, απ το βασιλιά της Σερβίας Στέφανο Δουσάν) και των Tούρκων, το 1431.Aκολουθεί η εποχή του Aλή πασά, το 1788. Eίναι στή η ακμή που γνώρισαν τα Iωάννινα και ακμη πιο γνω-στοί οι θρύλοι γύρω απ τον Aλή πασά, την αυλή του, την Kυρά-Φροσύνη, ανάμικτοι με τις ιστορικές μνήμες (οι α-γώνες των Σουλιωτών, η καταστροφή της πλης το 1820...) που εξακολουθούν και σήμερα να συνοδεύουν τον ταξιδιώτη, κυρίως ταν βρίσκεται στο κάστρο, περι-διαβαίνει τις χθες της Παμβώτιδας και φτάνει στο νησά-κι της με τα μοναστήρια του 13ου αιώνα. Tα Iωάννινα, με τους θρύλους τους και τη λίμνη αδιά-σπαστο σύνολο, την ιστορία, τη φύση, τους ανθρώπους, τους λογοτέχνες, τα μνημεία και χι μνο, παρουσιάζο-νται στο έργο «Iωάννινα 1890-1950), λεύκωμα - σταθμ των εκδσεων «Oλκ ς» και χορηγ το «Iδρυμα Pιζαρείου Eκκλησιαστικής Σχολής». Γνωστοί φωτογράφοι (Mπαλά-φας, Mελετζής, Kαλογερίδης, Παναγιωτίδης, Nelly’s, Πα-παϊωάννου...) αλλά και άγνωστοι, πως ο Nισήμ Δαυίδ Λε-βή –Eβραίος γιατρς και ερασιτέχνης φωτογράφος– απα-θανάτισαν σε μαύρο-άσπρο τη φύση, το δομημένο περι-βάλλον, τους ανθρώπους, τον τρπο ζωής και τα σημα-ντικά ιστορικά γεγοντα των Iωαννίνων και της ευρύτε-ρης περιοχής. Tο φωτογραφικ υλικ που συνέλεξε το «Pιζάρειο Iδρυμα», πως σημειώνει στην εισαγωγή ο πρεδρς του κ. Aγγελος Kίτσος, «έχει διαχρονική αξία, και με τις επικυρώσεις των εμπειριών που κάνει, και με τις πληροφορίες που μας δίνει, προσφέρεται για πολλά πράγματα: πολιτική ανάγνωση, πολεοδομική, αρχιτεκτο-νική, ενδυματολογική μελέτη, συγκριτικές έρευνες, κοι-νωνιολογικές αναλύσεις κ.ά. Πέρα απ λα αυτά μως, μέσα απ το λυκφως των μαυρασπρων φωτογραφιών, αναδύεται αμυδρή, αλλά αυθεντική η εικνα της ομορ-φιάς, της αρχοντιάς και της προκοπής – μιας δέσμης α-ξιών που, σε παλαιτερους χρνους, συμβλιζαν τη συ-νείδηση του έθνους στα Iωάννινα». Oι «Eπτά Hμέρες» με την άδεια των εκδσεων «Oλκ ς» αναδημοσιεύουν το κείμενο του ομτιμου καθηγητή στο Πανεπιστήμιο της Aθήνας κ. Bασ. Σφυρερα, «Iστορικ περίγραμμα επτά αιώνων». Tο αφιέρωμα συμπληρώνουν αποσπάσματα α-π το αριστούργημα του Δημήτρη Xατζή «Tο τέλος της μικρής μας πλης» και βιογραφικ σημείωμα του Γιώρ-γου Zωγραφάκη για το σημαντικ, αλλά άγνωστο, Eβραίο ποιητή Γιωσέφ Eλιγιά. B.Σ.
«Tων Iωαννίνων πολίδιον»
Iστορικ περίγραμμα απ την εγκατάσταση των Bυζαντινών έως τα χρνια του Aλή Πασά
Γιαννιώτικη οικογένεια στο τέλος του αιώνα. Tου Bασ. Bλ. Σφυρερα Oμτιμου καθηγητή του Πανεπιστημίου Aθηνών ΣTIΣ APXEΣ του 13ου αιώνα, μετά την κατάληψη της Kωνσταντινούπο-λης απ τους Σταυροφρους και τον καταρκεματισμ των βυζαντινών ε-δαφών, κλάδοι ισχυρών και αρχοντι-κών οικογενειών απ την πρωτεύου-σα και απ άλλα κέντρα της αυτο-κρατορίας αναζήτησαν και βρήκαν στην Hπειρο καταφύγιο, «σώτειραν κιβωτν», πως χαρακτηρίζει κείμε-νο της εποχής τον τπο της εγκατά-στασής τους. Tο «των Iωαννίνων πολίδιον», που παραχωρήθηκε στους βυζαντινούς πρσφυγες, με το ριζικά ανακαινι-σμένο ευθύς μετά το 1204 Kάστρο, συγκέντρωσε τις επμενες δεκαε-τίες και άλλους κατοίκους και το 1319 σε χρυσβουλο του βυζαντινού αυτοκράτορα Aνδρονίκου B΄ αναφέ-ρεται ως «άστυ πολλών διαφέρον», που «μεμέστωται οικητρων, ακμά-ζει δε πλούτω και πάσιν άλλοις ενα-βρύνεται».H ανάπτυξη της πλης
Aπ την αρχή του 14ου αιώνα το Kάστρο, έδρα του Δεσποτάτου των Iωαννίνων, που είχε αποδεσμευθεί απ την ηγεμονία της Aρτας, υπήρξε απ κάθε άποψη σημαντικ κέντρο στην καρδιά της Hπείρου επί τρεις αιώνες, ώς την αποτυχημένη εξέ-γερση του Διονυσίου Φιλοσφου το 1611. Tην ανάπτυξη της πλης δεν α-νέκοψε η τουρκική κατάκτηση. Tα προνμια που χορήγησε στους κτοίκους ο Σινάν πασάς μετά την α-ναίμακτη παράδοση των Iωαννίνων το 1430 επέτρεψαν τη συνέχιση της οικονομικής δραστηριτητας των κατακτημένων. Διατηρήθηκαν οι θε-σμοί αυτοδιοίκησης, η εκκλησιαστι-κή ζωή δεν επηρεάστηκε, δεν «εχα-λάσθησαν» οι ναοί και τα μοναστήρια και δηλωνταν στο κείμενο των προ-νομίων τι δεν θα εφαρμοσθεί παι-δομάζωμα και δεν θα χτιστεί τζαμί στην πλη. Διατηρήθηκε επίσης το καθεστώς της γαιοκτησίας («οι άρ-χοντες σοι έχουσι τιμάρια, πάλιν να τα έχουσι»). Παρά το γεγονς τι οι ειδήσεις για τον πληθυσμ της πλης κατά την πρώτη περίοδο της τουρκικής κατάκτησης είναι πενιχρές, τα στοι-χεία που έχομε στη διάθεσή μας ο-δηγούν στο συμπέρασμα τι τα Iωάν-νινα, εξαιτίας πιθαντατα των προ-νομίων τους, υπήρξαν πλος έλξης για κατοίκους της ενδοχώρας αλλά και άλλων περιοχών. Σύμφωνα με μαρτυρία που ήλθε πρσφατα στο φως, το 1430 στα Iω-άννινα υπήρχαν 200 νοικοκυριά (1.000 κάτοικοι) και στις αρχές του 16ου αιώνα είχαν ξεπεράσει τα 500 (2.500 κάτοικοι). Λίγες δεκαετίες αρ-γτερα, το 1564, σε τουρκικ κατά-στιχο αναγράφονται 1.300 οικογενει-ακές εστίες (περίπου 6.500 άτομα), απ τις οποίες μνο 50 είναι μου-σουλμανικές, δεν γίνεται μως μνεία για τους Eβραίους της πλης, μολο-ντι μαρτυρούνται απ το 1319 στο χρυσβουλο του Aνδρονίκου B΄. Oι Eλληνες και οι Eβραίοι παρέμεναν στο Kάστρο, ενώ η τουρκική φρουρά στρατοπέδευε έξω απ τα τείχη, σε Συνέχεια στην 4η σελίδαΣυνέχεια απ την 3η σελίδα Γεύμα αρχντων στις χθες της λίμνης, την περίοδο της Tουρκοκρατίας. Γιαννιώτισσα στις αρχές του αιώνα. τοποθεσία που έμεινε γνωστή με την ονομασία Tουρκοπάλουκο.
H εξέγερση του 1611
Στην τελευταία δεκαετία του 16ου αιώνα, ακριβέστερα το 1589, ο πλη-θυσμς είχε φτάσει τους 10.000 κα-τοίκους και οι γιαννιώτες πραγμα-τευτάδες είχαν αρχίσει να κινούνται προς άλλες περιοχές των Bαλκανίων και προς τη Bενετία. Tην οικονομική ανάπτυξη της πλης, που συνεχιζ-ταν με αργούς αλλά σταθερούς ρυθ-μούς, ανέκοψε η αποτυχημένη εξέ-γερση του 1611, οργανωμένη απ τον επίσκοπο Tρίκκης Διονύσιο Φι-λσοφο (ΣκυΦι-λσοφο κατά τους ε-χθρούς του). Tο μαρτυρικ θάνατ του ακολούθησαν σκληρά αντίποινα των Tούρκων. Oι χριστιανοί διώχθηκαν απ το Kάστρο, η βυζαντινή πλη καταστρά-φηκε, τα προνμια του 1430 καταρα-γήθηκαν και στη θέση της βυζαντι-νής μητρπολης κτίσθηκε το Φετιχέ τζαμί, και λίγα χρνια αργτερα, το 1618, στην άλλη ακρπολη του Kά-στρου, το τζαμί του Aσλάν πασά, που σώζεται μέχρι σήμερα. O πυρήνας της νέας πλης, που δημιουργήθηκε στην περιοχή της Σιαράβας μετά την έξωση των Eλλή-νων απ το Kάστρο, αναπτύχθηκε ε-ντυπωσιακά. Tο δεύτερο μισ του 17ου αιώνα ο Tούρκος περιηγητής Eβλιά Tσελε-μπή που επισκέφθηκε την Hπειρο (1670) αναφέρει τι στα Iωάννινα ζούσαν 4.000 οικογένειες (περίπου 20.000 κάτοικοι), υπήρχαν καλο-φτιαγμένα σπίτια και μαγαζιά, ανάμε-σα στα οποία ραφεία και χρυσοχοεία, και απ τις πλεις του Iονίου και της Aδριατικής εισάγονταν μεταξωτά και άλλα εμπορεύματα. Tην εικνα ακ-μάζουσας πλης μας δίνει και ο Γάλ-λος γιατρς Spon, στο περιηγητικ του βιβλίο, που τυπώθηκε το 1679 και ανάλογες περιγραφές βρίσκομε στα περιηγητικά κείμενα του 18ου αιώνα.Oικονομικ κέντρο
Tα Iωάννινα αποτελούσαν το ση-μαντικτερο πολιτιστικ και οικονο-μικ κέντρο του βορειοδυτικού ελ-ληνικού χώρου και ένα απ τα πιο α-ξιλογα της ευρύτερης περιοχής των Bαλκανίων ώς την Eλληνική Eπανάσταση. Oι Πηλιορείτες Δανιήλ Φιλιππίδης και Γρηγριος Kωνστα-ντάς, στο πρωτοποριακ για την ε-ποχή έργο τους Γεωγραφία Nεωτερι-κή, που εκδθηκε το 1791 –το χρνο αυτ είχε εδραιωθεί στο πασαλίκι του ο Aλή πασάς–, γράφουν: «Iωάννι-να, πλη μεγάλη, πολυάνθρωπη, πλού-σια, εις τη μεσγειο της Hπείρου... Kα-τοικείται απ Pωμαίους (: Pωμιούς) πολλούς και απ Tούρκους ολίγους και Eβραίους. Oι Pωμαίοι Iωαννίται είναι περίφημοι εις λη σχεδν την Tουρκία διά την πραγμάτεια οπού κάμνουν. Tα Iωάννινα είναι περίφημα και διά τα σχολεία, τα οποία τώρα δεν ακμάζουν καθώς και πρωτύτερα και διά τους προ-κομμένους άνδρας, οπού κατά καιρούς έβγαλαν». H πολυάνθρωπη πλούσια πλη του 1791 με τους 30.000 κατοίκους της, στην οποία συμβίωναν ειρηνικά Eλληνες, που αποτελούσαν τα δύο τρίτα του πληθυσμού, Eβραίοι και Συνέχεια στην 6η σελίδαEορταστική εκδήλωση στην κεντρική πλατεία το 1898.
Tούρκοι, έφτασε στα επμενα τριά-ντα χρνια στο απγειο της οικονο-μικής, κοινωνικής και πνευματικής της ακμής. H αφετηρία της ανοδικής πορείας των Iωαννίνων τοποθετείται στο δεύτερο μισ του 17ου αιώνα, λίγες δεκαετίες μετά την έξωση των χρι-στιανών απ το Kάστρο. Eκτς απ τις περιγραφές του Eβλιά τσελεμπή και του Spon, άλλες μαρτυρίες της ί-διας εποχής για συντεχνίες στα Iω-άννινα αποδεικνύουν την ύπαρξη βιοτεχνικής και εμπορικής δραστη-ριτητας, που ευνοήθηκε και απ τη γεωγραφική θέση της πλης, κμ-βου των χερσαίων εμπορικών δρ-μων της βορειοδυτικής Eλλάδας που συνδέανε την Hπειρο με τη Θεσσα-λονίκη και τη Θεσσαλία, αλλά και με τα κυριερα λιμάνια του Iονίου. Tην ίδια περίοδο το μετανατευτικ ρεύμα προς τις ιταλικές πλεις, τη Nεάπολη, την Aνκνα, το Λιβρνο και κυρίως προς τη Bενετία, ενισχύ-θηκε με νέους απδημους, που ανή-καν κατά ανή-καννα σε εξέχουσες οικο-γένειες της πλης, και οι αποδημίες συνεχίστηκαν αργτερα προς τις Παραδουνάβιες ηγεμονίες και τη ν-τιο Pωσία και απ τις αρχές του 18ου αιώνα προς την Kεντρική Eυρώπη, ι-διαίτερα προς τη Bιέννη και τη Bου-δαπέστη. Oι γιαννιώτες απδημοι, -πως και άλλοι Hπειρώτες, σταδιο-δρμησαν ως έμποροι και κληροδ-τησαν στη γενέτειρά τους τεράστια ποσά για την κάλυψη κοινωνικών και παιδευτικών αναγκών.
H ίδρυση σχολών
Tο 1647 ο Eπιφάνιος Hγούμενος, γιος ενς άσημου Γιαννιώτη που εί-χε εγκατασταθεί στη Bενετία το 1556, επιτυχημένος έμπορος, διέθε-σε το μεγαλύτερο μέρος της περιου-σίας του για την ίδρυση σχολής στα Iωάννινα. Στη συντήρησή της συνέ-βαλαν αργτερα άλλοι Γιαννώτες α-πδημοι στη Bενετία, ο Πάνος Iερο-μνήμων (1691) και ο Nικλαος Kαραϊ-ωάννης (1732). Tο 1676 ένας φιλ-μουσος Γιαννιώτης, μεγαλέμπορος της Bενετίας, ο Mάνος Γκιούμας (ή Γκινμας) ίδρυσε νέα σχολή, που έ-γινε γνωστή ως «Mπαλαναία» απ τους λγιους, συγγραφείς και κληρι-κούς του 18ου αιώνα Mπαλάνο Bασι-λπουλο και Kοσμά Mπαλάνο, που ε-πί δεκαετίες δίδαξαν σ’ αυτήν. Tο 1742 στις σχολές των Iωαννίνων προστέθηκε νέα, ιδρυμένη απ τους αδελφούς Mαρούτση, επιτυχημέ-νους επίσης εμπρους στη Bενετία, με πρώτο σχολάρχη τον Eυγένιο Bούλγαρη, και ο αστερισμς των εκ-παιδευτηρίων των Iωαννίνων, συ-μπληρώθηκε με την ίδρυση απ τον Zώη Kαπλάνη της ομώνυμης σχολής το 1805 και απ τους αδελφούς Zω-σιμά της Zωσιμαίας σχολής το 1828. Στις σχολές αυτές δίδαξαν, ανάμε-σα σε άλλους άξιους δασκάλους των χρνων της Tουρκοκρατίας, και ο γεωγράφος Mελέτιος Mήτρου, ο Mε-θδιος Aνθρακίτης, ο Aθανάσιος Ψα-λίδας, κορυφαίοι λγιοι, καινοτμοι και εκφραστές του ανανεωτικού πνεύματος που κυριάρχησε στα Iω-άννινα στο χώρο της παιδείας. Aπ τις εκατοντάδες των μαθητών τους πολλοί διετέλεσαν αργτερα δάσκα-λοι σε χωριά και σε πλεις του ελλα-δικού χώρου και στις ελληνικές κοι-ντητες της Διασποράς, γεγονς που, με κάποια υπερβολή, επισημαί-νει ο Nεφυτος Δούκας (1760–1845): «Kατά τον δέκατον γδοον αιώνα σοι εχρημάτισαν Eλληνες συγγραφείς και διδάσκαλοι υπήρξαν Iωαννίται ή μαθη-ταί της των Iωαννίνων σχολής». Στο τέ-λος του 18ου αιώνα τα Iωάννινα χα-ρακτηρίζονταν «μητρπολις πάσης μαθήσεως» και «Aθήναι της νεωτέ-ρας Eλλάδος».Eκδοση έργων
Tα σχολεία της πλης πλουτίζο-νταν με εποπτικά ργανα που στέλ-νονταν απ τους απδημους στη Δύ-ση Hπειρώτες, και με βιβλία, που τα περισστερα προέρχονταν απ τα τρία μεγαλύτερα ελληνικά τυπογρα-φεία της Bενετίας, που είχαν ιδρύσει οι Hπειρώτες Nικλαος Γλυκύς (1670), Nικλαος Σάρος (1686) και Δημήτριος Θεοδοσίου (1755). Xαρα-κτηριστικς της διακίνησης του βι-βλίου στα Iωάννινα είναι ένας κατά-λογος εμπορικής «συντροφίας» της πλης του 1809, στον οποίον περι-λαμβάνονται 63 τίτλοι βιβλίων, ορι-σμένα απ τα οποία υπάρχουν σε πολλαπλά αντίτυπα, και ανέρχονται συνολικά στα 971. Aνάμεσα σ’ αυτά, εκτς απ τα λειτουργικά – εκκλη-σιαστικά, που προορίζονταν για τους ναούς και τις μονές, υπάρχουν ο Xρονογράφος του Δωροθέου, οι Γραμματικές του Bησσαρίωνος και του Θεοδώρου Γαζή, η Eγκυκλοπαί-δεια του Πατούσα, ο Bίος του Aισώ-που, η Iστορία του Mορέως και άλλα. Δύο βιβλία των ηπειρωτικών τυπο-γραφείων της Bενετίας, που στην περίοδο της Tουρκοκρατίας υπήρ-ξαν τα βασικά βοηθήματα της γλωσ-σικής διδασκαλίας στα «κοινά» σχο-λεία της Eλλάδας αναγράφονται: η Oκτώηχος και το Ψαλτήρι σε 280 α-ντίτυπα το καθένα. Στα βιβλία της εμπορικής «συ-ντροφίας» πρέπει να προστεθούν και σες εκδσεις άλλων τυπογρα-φείων έστελναν στα Iωάννινα οι Zω-Συνέχεια απ την 4η σελίδα Eκτέλεση ληστού τη δεκαετία του ’20.σιμάδες, πολύ πριν απ την ίδρυση της Zωσιμαίας σχολής: το 1799 διέ-θεσαν σημαντικ ποσ για «την σύ-στασιν και καλλωπισμν του σχολεί-ου των Iωαννίνων με την συσταθεί-σαν βιβλιοθήκην και τους μισθούς (:υποτροφίες) των ενδεών μαθη-τών». Eίναι γνωστ τι οι Zωσιμάδες δεν περιορίζονταν μνο στην απο-στολή βιβλίων στα σχολεία της Hπεί-ρου και άλλων περιοχών. Xρηματο-δτησαν εκδσεις του Nικηφρου Θεοτκη, του Kοσμά Mπαλάνου Bα-σιλοπούλου, του Eυγενίου Bούλγα-ρη και απ το 1805 οι εκδσεις έρ-γων του Kοραή πραγματοποιήθηκαν, πως αναγράφεται στους τίτλους τους, «δαπάνη των αδελφών Zωσι-μάδων παιδείας ένεκα των την Eλλά-δα φωνήν διEλλά-δασκομένων Eλλήνων».
Aλή Πασάς
H άνθηση της παιδείας αυτή την ε-ποχή δεν θα ήταν δυνατή χωρίς τις πλουσιοπάροχες δωρεές των Γιαν-νιωτών της διασποράς. Oι συνθήκες, εξάλλου, που είχαν διαμορφωθεί στα Iωάννινα, ακμαία πρωτεύουσα του κράτους του Aλή πασά κατά την τε-λευταία δεκαετία του 18ου και τις δύο πρώτες του 19ου αιώνα, ευνη-σαν την ανάδειξη δυνάμεων, που ε-πηρέασαν την κοινωνική, την οικο-νομική και την πολιτιστική ζωή της πλης. O Aλή πασάς, προσωπικτητα αντιφατική, που προκαλούσε ταυτ-χρονα τον τρμο και τον θαυμασμ, είχε επιβάλει την εξουσία του σε λη σχεδν την ηπειρωτική Eλλάδα στα ντια της γραμμής Δυρραχίου–Mο-ναστηρίου–Θεσσαλονίκης, με μνη εξαίρεση την ανατολική Στερεά. Στην επιδίωξή του να οργανώσει το κράτος του κατά το πρτυπο ανε-πτυγμένων ευρωπαϊκών χωρών στη-ρίχθηκε στο ελληνικ στοιχείο για τη στελέχωση των υπηρεσιών του πα-σαλικίου του. Σύμβουλοί του υπήρξαν ο Mάνθος Oικονμου, ο Kώστας Γραμματικς, ο Σπύρος Kολοβς, στη φρουρά του υπηρέτησαν ο Oδυσσέας Aντρού-τσος, ο Γεώργιος Kαραϊσκάκης, ο Aθανάσιος Διάκος, ο Λάμπρος Bέι-κος και γιατροί του διετέλεσαν ο Kε-φαλονίτης Mεταξάς, ο Zακυνθινς Διονύσιος Tαγιαπιέρας, ο Γεώργιος Σακελλάριος απ την Kοζάνη και οι Hπειρώτες Iωάννης Kωλέττης και Iω-άννης Bηλαράς. Tον Aθανάσιο Ψαλί-δα, το σοφ εκπρσωπο του νεοελ-ληνικού Διαφωτισμού, σχεδίαζε να στείλει στη Bιέννη το 1814 για να πα-ρακολουθήσει τις διπλωματικές ζυ-μώσεις των παρασκηνίων του Συνε-δρίου των Eυρωπαίων μοναρχών. H φήμη του Aλή πασά, τρία μλις χρνια μετά την άνοδ του στο θρ-νο του πασαλικίου (1788), είχε περά-σει τα σύνορα του τουρκοκρατούμε-νου ελληνικού χώρου και η Eφημε-ρίς των Mαρκίδων Πούλιου της Bιέν-νης, ργανο του Pήγα και των οπα-δών του, δημοσίευσε στο φύλλο της 30ής Δεκεμβρίου 1791 μια είδηση Συνέχεια στην 8η σελίδα Xαγιάτι σε σπίτι του Kάστρου (φωτ.: Aγγελος Kαλογερίδης), 1947.Συνέχεια απ την 7η σελίδα Πρωινές σκηνές στην αγορά (φωτ.: K. Mπαλάφας), 1949. Kωδωνοποιείο στη δεκαετία του ’30 (φωτ.: Nelly’s). που αξίζει να παρατεθεί: «Γραφαί α-π πολλά μέρη της Pούμελης κηρύττουν την ευτυχίαν των ραγιάδων υπ την η-γεμονίαν του υψηλοτάτου ηγεμνος πάσης της Hπείρου και πασιά των Iω-αννίνων Aλή πασιά... H Yψηλτης του, αφού έκαμεν εις εκείνα τα μέρη να απο-λαμβάνουν οι χριστιανοί μιαν άκραν ει-ρήνην και ελευθερίαν, ηθέλησε να τους ελαφρώση και απ τα δοσίματα και ε-ξωτερικάς αδικίας και συμφωνώντας μαζί τους ένα διορισμένον ελαφρν δ-σιμον (:φρο), που να του δίδουν δύο φορές τον χρνον με την ησυχίαν τους... Oθεν εις τα Iωάννινα ευρίσκεται ο λας εις μεγάλην χαράν, επειδή και τα δοσί-ματά των είναι ασυγκρίτως ολιγώτερα, ήγουν το 1/5 απ το τι έπρεπε να δώ-σουν πρωτύτερα. Oλες αι πολιτείες και χώρες της Pούμελης, αφού και ήκουσαν ετούτο το άξιον της Yψηλτητς του κατρθωμα, χαίρονται ελπίζοντας να α-πολαύσουν και αυταί μίαν τέτοια σοφήν και φρνιμον διάταξιν και προστρέχουν θεληματικώς εις την σκέπην του ύψους του.» Tην ίδια άποψη για τον Aλή πασά βρίσκομε στην Eλληνική Nομαρχία το 1806 («ευρήκε εις αυτν η εύκαρ-πος γη της Hπείρου και Θεσσαλίας και οι κάτοικοι αυτών ένα διαυθε-ντευτήν και ένα πατέρα») και σε κεί-μενο του Λγιου Eρμή της Bιέννης, το 1817, στο οποίο ένας Γιαννιώτης, ο Δημήτριος Aθανασίου, έγραφε: «την εις τας μαθήσεις υπεράσπισιν και προστασίαν του υψηλοτάτου ημών Aυ-θέντου απολαμβάνομεν.»
H Tουρκική Στρατιωτική Διοίκηση στα τέλη του περασμένου αιώνα.
H νεώτερη π λη
Σελίδες ιστορίας των Iωαννίνων απ το 1820 έως το πρώτο μισ του αιώνα μας
Tου Bασ. Bλ. Σφυρερα Oμτιμου Kαθηγητή του Πανεπιστημίου Aθηνών H ΠENTAMHNH πολιορκία των Iωαν-νίνων (Aύγουστος 1820 – Iανουάριος 1821) απ τα σουλτανικά στρατεύμα-τα που είχαν καστρατεύμα-τακλύσει την Hπειρο για την εξντωση του αποστάτη Aλή πασά, η πυρπληση της πλης τον Aύγουστο του 1820 απ τους πο-λιορκημένους στο Kάστρο στρατιώ-τες του, οι καταστροφές και οι λεη-λασίες απ τους πολιορκητές, μετέ-βαλαν την πρωτεύουσα του πασαλι-κίου σε σωρ ερειπίων. Oι κάτοικοί της, που την είχαν ε-γκαταλείψει κατά την περίοδο αυτή και είχαν καταφύγει στα κοντινά χω-ριά, αλλά και στο Mέτσοβο, στην Aρτα και στη Θεσπρωτία, άρχισαν να επιστρέφουν, λίγους μως μήνες αργτερα ο πληθυσμς αποδεκατί-στηκε απ την πανώλη, που εκδηλώ-θηκε το Mάιο του 1822 και συνεχί-στηκε με κάποια διαλείμματα ύφε-σης έως τον Oκτώβριο του 1823. Xρειάστηκε να περάσουν εφτά χρνια για την ανασυγκρτηση των Iωαννίνων. Mε τα λίγα εργαστήρια που είχαν αρχίσει πάλι να λειτουρ-γούν, με την ίδρυση το 1828 της Zω-σιμαίας σχολής, που γρήγορα εξελί-χθηκε σε ένα απ τα λαμπρτερα εκ-παιδευτικά ιδρύματα του αλύτρωτου Eλληνισμού, και με την πλουσιοπά-ροχη ενίσχυση των απδημων Γιαν-νιωτών γράφονταν οι πρώτες σελί-δες της νετερης ιστορίας της π-λης.H ισραηλιτική
κοιντητα
Mολοντι ο πληθυσμς το 1831 δεν ξεπερνούσε τις 6.000 (πέντε χι-λιάδες χριστιανοί και χίλιοι Eβραίοι), η επαναλειτουργία εργαστηρίων, η ανασύσταση των συντεχνιών, τα αρ-χοντικά σπίτια, που μετά την κατα-στροφή του 1820 είχαν αποκαταστα-θεί στην πρώτη τους μορφή, και η κοινωνική διαστρωμάτωση δημιουρ-γούσαν την εικνα ζωντανής πλης και ο Aγγλος διπλωμάτης Nτέιβιντ Eρκχαρτ που τα είχε επισκεφθεί το 1830 τα χαρακτήριζε «Mάντσεστερ και Παρίσι της Pούμελης». Aπ την εποχή αυτή οι Eβραίοι της πλης ασκώντας κυρίως το επάγγελ-μα του σαράφη, με ιδιαίτερη επίδοση και στη μεταξουργία, τη χρυσοκε-ντητική και την ασημουργία, είχαν στα χέρια τους τον ουσιαστικ έλεγ-χο της βιοτεχνίας και μεγάλου μέ-ρους της εμπορικής δραστηριτη-τας. H συμμετοχή, εξάλλου, των Eβραίων στην κοινωνική ζωή της π-λης, απ το δεύτερο μισ του 19ου αιώνα υπήρξε αξιλογη και απ τη σχολή που ίδρυση η ισραηλιτική κοι-ντητα, την «Alliance Israëlite», προήλθαν σημαντικές προσωπικτη-τες και ανάμεσά τους ο Eλληνοε-βραίος ποιητής Γιωσέφ Aλιγιά (1901-1931). Tην ανάκαμψη εν τούτοις της οι-κονομικής δραστηριτητας που είχε αρχίσει να σημειώνεται απ τις αρ-χές της τέταρτης δεκαετίας του 19ου αιώνα, διαδέχθηκε η στασιμ-τητα και στη συνέχεια η συρρίκνωση της βιοτεχνικής παραγωγής, αποτέ-λεσμα της εμπορικής διείσδυσης της δυτικής Eυρώπης στον ελληνικ χώ-ρο. Oι βιοτέχνες των Iωαννίνων, α-δυνατώντας να αντιμετωπίσουν τον ανταγωνισμ απ την αθρα εισαγω-γή βιοτεχνικών προϊντων, έγιναν στο μεγαλύτερο ποσοστ τους απλοί μεταπράτες, οι συντεχνίες μως που είχαν επιβιώσει εξακολουθούσαν να διαδραματίζουν, σημαντικ στην αρ-χή, περιορισμένο αργτερα, ρλο στην κοινωνική, στην οικονομική και στη θρησκευτική ζωή των Iωαννίνων. Aσκούσαν έλεγχο στη διαχείριση των κληροδοτημάτων, ενίσχυαν οι-κονομικά τα άπορα μέλη τους και άλ-λους φτωχούς Γιαννιώτες και ενδια-φέρθηκαν για την ανοικοδμηση των εκκλησιών που είχαν καταστραφεί κατά τις επιχειρήσεις εναντίον του Aλή πασά. Στη συντεχνία των τακια-Συνέχεια στην 10η σελίδαΣτιγμιτυπο απ τις γιορτές για την ανάρρηση του σουλτάνου Aβδούλ Xαμίτ B΄ (1906). ντζήδων (κατασκευαστών σκούφων) οφείλεται η αναστήλωση της εκκλη-σίας του Aγίου Nικολάου Kοπάνων, που άρχισε το 1843 και ολοκληρώθη-κε το 1845. Mε τη φροντίδα των συντεχνιών και με τη γενναία οικονομική ενίσχυ-ση των Zωσιμάδων, του Γεωργίου Xατζηκώστα και άλλων Hπειρωτών ευεργετών της γενέθλιας γης που είχαν σταδιοδρομήσει στη Pωσία, στις παραδουνάβιες χώρες και στην Aυστρία, ανοικοδομήθηκαν οι τέσσε-ρις μεγάλες εκκλησίες της πλης, η Mητρπολη (Aγιος Aθανάσιος), ο Aγιος Nικλαος της Aγοράς, η Aγία Mαρίνα, η Περίβλεπτος, και αποκα-ταστάθηκαν στην παλιά περίπου μορφή τους. O υστεροβυζαντινς νας του Aρχιμανδρείου, που θεω-ρήθηκε ετοιμρροπος, κατεδαφί-στηκε το 1852 και η ανοικοδμησή του άρχισε το 1856 και ολοκληρώθη-κε το 1860.
H πυρκαγιά του 1869
Kατά την περίοδο αυτή η αθρα ει-σαγωγή στα Iωάννινα ιταλικών, γαλ-λικών και κυρίως αυστριακών βιοτε-χνικών προϊντων και η διάθεσή τους σε τιμές ανταγωνιστικές προ-κάλεσε νέα κρίση στη λειτουργία των συντεχνιών και των εργαστη-ρίων της πλης, που δέχτηκαν θανά-σιμο πλήγμα απ την πυρκαγιά του 1869. Tο χρνο αυτ ο Tούρκος διοι-κητής της Hπείρου Pασίμ πασάς, σχεδιάζοντας τον εκσυγχρονισμ της πρωτεύουσας του πασαλικίου, προσπάθησε να πείσει τους βιοτέ-χνες και τους εμπρους της Aγοράς να αντικαταστήσουν τα ξύλινα εργα-στήρια και καταστήματά τους με λι-θκτιστα ή να μεταφερθούν σε άλλη περιοχή. Oταν διαπίστωσε τι τσο οι Eλλη-νες σο και οι Eβραίοι και οι Tούρκοι επαγγελματίες δεν ήταν διατεθειμέ-νοι να συμμορφωθούν, σχεδίασε τον εμπρησμ της αγοράς, που πραγμα-τοποιήθηκε τη νύχτα της 28ης προς την 29η Iουλίου. Σε λίγες ώρες το τμήμα αυτ της πλης είχε αποτε-φρωθεί: σε εκατοντάδες υπολογίζο-νται τα ακίνητα που καταστράφηκαν και ανάμεσά τους είκοσι χάνια, σα-ράντα τρεις φούρνοι, δεκάδες εργα-στήρια, καφενεία, οινοπωλεία. H έ-κταση της πυρκαγιάς μας είναι γνω-στή απ ανταπκριση που δημοσιεύ-θηκε στην εφημερίδα της Aθήνας Mέλλον στις 8 Aυγούστου: «Oλκλη-ρος η αγορά μέχρι του Φρουρίου, μέχρι της έξω Συναγωγής των Eβραίων, μέχρι της άνω θύρας της Mητροπλεως, της μεγάλης προς τις Kαμάρες, μέχρι του Δημοτικού αρτοποιείου, το κριθαροπά-ζαρον, την συνοικίαν του Aγίου Nικο-λάου είχαν μεταβληθεί σε ερείπια.» Tην επομένη της καταστροφής μηχανι-κοί του πασαλικίου άρχισαν να εκπο-νούν το σχέδιο του νέου εμπορικού κέντρου, πως το είχε συλλάβει ο Pασίμ, και στο σχέδιο αυτ στηρί-χθηκε η ανοικοδμηση, που άρχισε το 1870 και συνεχίστηκε ώς το 1875. Aν μως «εξηλείφθη η ελεειντης του ανηλίου και τρωγλοδυτικού ε-μπορικού κέντρου» των Iωαννίνων, οι δρμοι παρέμειναν στενοί και στο χώρο αυτ περιορίσθηκε επί δεκαε-τίες η οικονομική ζωή της πλης.Mεταναστευτικ ρεύμα
Mετά το 1869 η πτωτική πορεία των συντεχνιών και η οικονομική δυ-σπραγία είχαν αποτέλεσμα την έξαρ-Συνέχεια απ την 9η σελίδαση του μεταναστευτικού ρεύματος προς τα εμπορικά και βιοτεχνικά κέ-ντρα του ελεύθερου κράτους, προς τη Θεσσαλονίκη και άλλες πλεις του τουρκοκρατούμενου ελληνικού χώρου και προς τις χώρες της Bκανικής, κυρίως προς τη Bλαχία, αλ-λά και βορειτερα προς τη Pωσία. Oι χερσαίοι δρμοι που ακολουθούσαν τα καραβάνια, γεμάτοι κινδύνους και περιπέτειες, ήταν γνωστοί απ τους προηγούμενους αιώνες, απ την πρώτη περίοδο της ηπειρωτικής με-τανάστευσης. H πορεία διαρκούσε πολλές ημέρες και πολλές εβδομά-δες, ανάλογα με την εποχή και τις καιρικές συνθήκες, πως προκύπτει απ τους «Δρομοδείκτες» που κατη-ύθυναν τα καραβάνια προς τον προ-ορισμ τους. O Xρήστος Xρηστοβασίλης σε διή-γημά του δημοσιευμένο το 1899, που αναφέρεται στην πορεία ενς καρα-βανιού προς «την ξενιτειά, την Kίρκη αυτή του ηπειρωτικού κσμου», γρά-φει τι «είκοσι μέρες χρειάζονταν για να πάει κανείς απ τα Γιάννινα στην Πλη, αν δεν τύχαινε στο δρ-μο κανένα εμπδιο». Σε 165 ώρες υ-πολογίζουν οι «Δρομοδείκτες» τη διάρκεια του ταξιδιού αυτού –οκτώ ώρες κατά μέσο ρο την ημέρα– κι άλλες 116 απ την Kωνσταντινούπο-λη στο Bουκουρέστι. Aνάλογη ήταν η διάρκεια των ταξιδιών προς τις π-λεις της Kεντρικής Eλλάδας, προς τη Nαύπακτο και προς τα ηπειρωτικά λι-μάνια του Iονίου: 40 ώρες προς τη Λάρισα, 50 ώρες προς τη Nαύπακτο, 20 ώρες προς την Πάργα, 24 προς τη Σαγιάδα, κι ακμη: 77 ώρες προς τη Σκδρα (απ το δρμο Πρεμετής – Kλεισούρας – Mπερατίου) και 48 προς τα Mπιτλια (Mοναστήρι). Θρυλική μορφή στη γιαννιώτικη λαϊκή παράδοση και στο ηπειρωτικ δημοτικ τραγούδι έμεινε ο Pβας (αναφέρεται σε έγγραφα απ το 1840), που οργάνωνε και οδηγούσε τα καραβάνια με ανθρώπους και ε-μπορεύματα προς τη Bλαχία: O Pβας εξεκίνησε μες στη Bλαχιά να πάει. Tην ώρα που ξεπέζευε λοι τον ε-ρωτούσαν: Pβα μου, τι μας έφερες απ τα μαύρα Γιάνν’να; Σας έφερα εκατ παιδιά, λα Γιαν-νιωτοπαίδια, τα τρία τα καλύτερα της ομορφιάς στολίδια· το ’να το λεν Aυγεριν, τ’ άλλο το λεν Φεγγάρι, το τρίτο το καλύτερο το λεν Mαΐ-σιον ήλιο.
H ανάπτυξη
του εμπορίου
Oι συνθήκες που διαμορφώθηκαν μετά το 1869 –η διασύνδεση της Hπείρου με τις χώρες της Kεντρικής Eυρώπης και τη Pωσία, και η ανάπτυ-ξη σ’ αυτές ισχυρών οικονομικών πα-ροικιών– μετέβαλαν βαθμιαία την κοινωνική διαστρωμάτωση της π-λης. Oι Γιαννιώτες έμποροι προσαρ-μστηκαν γρήγορα στη νέα κατάστα-ση και επιδθηκαν στο διαμετακομι-στικ εμπριο ευρωπαϊκών ειδών α-π τα Iωάννινα προς την Aλβανία, τη Mακεδονία και τη Θεσσαλία. O πλη-θυσμς της πλης που το 1852 ανερ-χταν σε 22.000 κατοίκους (14.000 χριστιανούς, 6.000 Tούρκους και 2.200 Eβραίους), υπολογιζταν το 1866 σε 18.000, με μείωση του αριθ-μού των χριστιανών σε 10.000, των Tούρκων σε 5.000 και με αύξηση των Eβραίων σε 3.000. H μείωση αυτή του ελληνικού στοιχείου, συνέπεια της μετανάστευσης προς το ελεύθερο ελληνικ κράτος και προς τις παρα-δοσιακές χώρες υποδοχής των απο-δήμων, δεν επηρέασε την οικονομή ζωή, και τα Iωάννινα, παρά τα πλήγ-ματα που είχαν υποστεί, διατηρού-σαν κατά τις τελευταίες δεκαετίες του 19ου αιώνα την υπεροχή τους σε σχέση με άλλες πλεις του ελλαδι-κού χώρου, κυρίως ως σταυροδρμι διακίνησης εμπορευμάτων. Eνδεικτική της σημασίας που απέ-διδαν στα Iωάννινα οι Eλληνες μεγα-λοεπιχειρηματίες της Διασποράς, οι οποίοι μετά το 1873 μετέφεραν στην Eλλάδα μέρος ή το σύνολο των οικο-νομικών τους δραστηριοτήτων, είναι η πρταση που υποβλήθηκε στην κυ-βέρνηση Kουμουνδούρου το 1879 Συνέχεια στην 14η σελίδα Aνακήρυξη του τουρκικού Συντάγματος απ τους Nετουρκους το 1908 (φωτ.: Γ. Δημητριάδης).H ζωγράφος Θάλεια Φλωρά-Kαραβία στο Eμίν Aγά κατά την πολιορκία των Iωαννίνων το 1913.
Eίσοδος του ελληνικού στρατού στα Iωάννινα τον Φεβρουάριο του 1913.
O Xρήστος Xρηστοβασίλης, πολιτικς, δημοσιογράφος και λογοτέχνης, συντροφιά με φίλους του, στη δεκαετία του ’20. για τη σιδηροδρομική σύνδεση της πλης με τη ντια Eλλάδα: η σιδηρο-δρομική γραμμή με αφετηρία το Πρτο–Pάφτη θα έφθανε στην K-ρινθο, απ την Kρινθο στην Πάτρα και στη συνέχεια απ το Mεσολγγι θα προχωρούσε προς τον Kαρβασα-ρά και τα Iωάννινα, με διακλαδώσεις προς τη Bνιτσα και την Πρέβεζα. Στην ίδια πρταση προβλεπταν άλ-λη σιδηροδρομική γραμμή που θα συνέδεε τα Iωάννινα με το Mέτσοβο, τα Tρίκαλα και τη Λάρισα. Tο 1881, α-μέσως μετά την προσάρτηση της Θεσσαλίας στην Eλλάδα, ο Aνδρέας Συγγρς ίδρυσε την «Hπειροθεσσα-λική Tράπεζα» και οι Hπειρώτες ευ-εργέτες ενίσχυσαν με πλούσιες δω-ρεές τα Iωάννινα. Στον Γεώργιο Σταύρου οφείλεται η ίδρυση, το 1883, του ομώνυμου Oρφανοτροφεί-ου και η διάθεση σημαντικών ποσών για τα σχολεία της πλης. Στο τέλος του 19ου αιώνα, εκτς απ τη Zωσιμαία Σχολή, στην οποία φοιτούσαν, σύμφωνα με μαρτυρία της εποχής, 700 μαθητές απ την Hπειρο, αλλά και απ τη Θεσσαλία και τη Mακεδονία, λειτουργούσαν τρία παρθεναγωγεία με 440 μαθή-τριες, πέντε «αλληλοδιδακτικά» σχολεία με 2.000 μαθητές και δύο σχολεία για παιδιά προσχολικής ηλι-κίας. Tα εκπαιδευτικά ιδρύματα των Iω-αννίνων ενίσχυε ο «Hπειρωτικς Σύλλογος» που είχε ιδρυθεί στην Kωνσταντινούπολη το 1871 και τον ί-διο χρνο ιδρύθηκε στην πλη η «Eμπορική και Φιλολογική Λέσχη Προδος», στην οποία συγκεντρώ-θηκαν σημαντικές προσωπικτητες, επιστήμονες που είχαν πραγματο-ποιήσει σπουδές στο εξωτερικ και στο Πανεπιστήμιο της Aθήνας, λογο-τέχνες και άλλοι τοπικοί λγιοι. Tο 1872 η ίδρυση της «Iσραηλιτικής Eκπαιδευτικής Eταιρείας» (Xεβράθ Tαλμούθ Tορά), με σκοπ «την στε-ρέωσιν και τη διατήρησιν των νυν υ-παρχντων σχολείων, την εκπαίδευ-σιν και την προδον των Iσραηλιτών παίδων», αποτέλεσε το εφαλτήριο για τις μεταγενέστερες επιτεύξεις της εβραϊκής κοιντητας. Tην ίδια εποχή (1871) άρχισε να λειτουργεί «Iερατική Σχολή εν τη νή-σω των Iωαννίνων», απ την οποία προήλθαν εκατοντάδες κληρικοί για την κάλυψη των αναγκών της εκκλη-σίας, στις πλεις της Hπείρου και σε δυσπρσιτα ορεινά χωριά, ώς το 1911, ταν ο μητροπολίτης Σπυρί-δων Bλάχος, αργτερα αρχιεπίσκο-πος Aθηνών, ίδρυσε το «Iεροδιδα-σκαλείον Bελλάς».
Mετά
την απελευθέρωση
H απελευθέρωση των Iωαννίνων στις 21 Φεβρουαρίου 1913 βρήκε την πλη στην καλή ώρα της οικονομι-κής και πνευματιοικονομι-κής της πορείας. Tο 1903 είχε ιδρυθεί το «Aυστριακ Eμπορικ Πρακτορείο» και το 1908 το παράρτημα της «Aυστροανατολι-κής Eμπορι«Aυστροανατολι-κής Eταιρείας». H ίδρυση του υποκαταστήματος της Tραπέζης Aθηνών το 1910 αντι-μετώπισε το συναγωνισμ του ευρω-παϊκού κεφαλαίου και η λειτουργία του κράτησε λίγο χρνο, στις παρα-μονές μως των Bαλκανικών πολέ-μων τα Iωάννινα έσφυζαν απ ζωή, που αποτυπώνεται στις εφημερίδες Hπειρος του Γεωργίου Xατζή–Πελ-λερέν και Hχώ της Hπείρου, αλλά και στην κινητικτητα των τοπικών συλ-λγων και των συλσυλ-λγων των αποδή-μων. Aμέσως μετά την απελευθέρωση άρχισε η προσπάθεια να ξαναγίνουν τα Iωάννινα «πρώτα στα γράμματα» και ο Γ. Xατζής–Πελλερέν τνιζε συ-Συνέχεια απ την 11η σελίδαMαθητές και καθηγητές της «γεραράς Zωσιμαίας Σχολής» στη δεκαετία του ’30. νεχώς στην εφημερίδα του την ανά-γκη δημιουργίας «ενς φιλολογικού σωματείου μετά βιβλιοθήκης, εις το οποίον θα συναθροίζεται ,τι καλν έχομεν να επιδείξωμεν εις τα γράμ-ματα και εις τα τέχνας». Tο 1915 ιδρύθηκε φιλολογικς σύλλογος με σκοπ τη «διάδοσιν της ελληνικής τέχνης και καθλου της φιλολογίας και της επιστήμης» και α-κολούθησε τον ίδιο χρνο η ίδρυση του παραρτήματος της «Eνώσεως Eλληνίδων Kυριών» και του «Eρασι-τεχνικού Oμίλου Aι Mούσαι». Λα-μπροί θίασοι απ την Aθήνα έδιναν παραστάσεις στην αίθουσα του κινη-ματογράφου «Eδισσον» με έργα του Σαίξπηρ (H στρίγκλα που έγινε αρνά-κι), του Iψεν (Nρα) και άλλων απ την ελληνική και ξένη θεατρική δημι-ουργία. Tο 1914 η διακίνηση των κατοίκων γινταν με τα παλιά ιππήλατα αμά-ξια, κυκλοφρησε μως και το πρώτο λεωφορείο που πραγματοποιούσε τακτικά δρομολγια απ το ένα άκρο της πλης στο άλλο, καθώς και ταξί, που ανήκαν στη Γενική Διοίκηση Hπείρου. Iδιωτικά αυτοκίνητα των προξενεί-ων ευρωπαϊκών κρατών είχαν κάμει την εμφάνισή τους και το 1915 ελβε-τική εταιρία πρτεινε να ηλεκτρο-φωτίσει τις κυριτερες πλεις της Hπείρου και να κατασκευάσει ηλε-κτροκίνητο σιδηρδρομο, που θα συνέδεε τα Iωάννινα με την Πρέβε-ζα. (O ηλεκτροφωτισμς των Iωαννί-νων άρχισε το 1927). Tο βορειοηπειρωτικ ζήτημα, ο Πρώτος Παγκσμιος πλεμος, ο Δι-χασμς και η μικρασιατική εκστρα-τεία ανέκοψαν ή περιρισαν τις πολι-τιστικές εκδηλώσεις, που ξανάρχι-σαν μετά το 1924, σε μια περίοδο ο-ξύτατων πολιτικών αντιπαραθέσεων στην πλη, τις οποίες υποδαύλιζαν οι τοπικές εφημερίδες. Πέντε μέρες εν τούτοις μετά την ανακήρυξη της Δημοκρατίας, στις 30 Mαρτίου, εκπαιδευτικοί, δημοσιο-γράφοοι και άλλοι λγιοι των Iωαννί-νων λων των πολιτικών αποχρώσε-ων αποφάσιζαν την ίδρυση του «Hπειρωτικού Eκπαιδευτικού Oμί-λου», παραρτήματος του Eκπαιδευ-τικού Oμίλου της Aθήνας. Tο καταστατικ του Oμίλου, που συντάχθηκε την ίδια μέρα, αποτελεί λαμπρ δείγμα της ηπειρωτικής λο-γιοσύνης και χαρακτηρίζεται απ το ριζοσπαστισμ του, που θα μπορού-σε να υποστηριχθεί τι πρδρομοί του μακρινοί υπήρξαν ο Bηλαράς και ο Ψαλίδας. H πνευματική ανάταση των Iωαννί-νων συνεχίστηκε και στη δεκαετία του ’30, και στην πνευματική παρά-δοση της πλης στηρίχθηκε –παρά το κεν που δημιούργησε η δικτατο-ρία της 4ης Aυγούστου, ο πλεμος και η εμφύλια σύρραξη– η σημερινή πολιτιστική της παρουσία στον ευρύ-τερο ελλαδικ χώρο. O Δημήτρης Xα-τζής (Γιάννενα, 1913 – Aθήνα, 1981). Διηγημα-τογράφος, μυθι-στοριογράφος και φιλλογος. Tο είδος που α-νέδειξε τις συγ-γραφικές ικαν-τητες του Δ. Xα-τζή υπήρξε το διήγημα. Πολλά απ τα διηγήμα-τά του –είτε τα θέματά τους α-ναφέρονται στα χρνια του Mε-σοπολέμου είτε είναι επικε-ντρωμένα σε γεγοντα της Kατοχής και του Eμφυλίου– συν-δέονται απευ-θείας με προ-σωπικά βιώματα και αναμνήσεις. Στο έργο του, ι-δίως στη συλλο-γή διηγημάτων του «Tο τέλος της μικρής μας πλης», ανα-γνωρίζεται σχε-τικά εύκολα η γενέθλια πλη του συγγραφέα, τα Γιάννενα.
Φυλακισμένοι της «Δημοκρατικής Aμυνας» κατά το κίνημα του 1935.
Στις χθες της Λίμνης
Περιδιαβαίνοντας στα Tαμπάκικα, στις αποβάθρες, στα κρασοπουλειά...
Tα Tαμπάκικα (φωτ.: Aγγελος Kαλογερίδης), 1948. Tου Δημήτρη Xατζή Συγγραφέα ΓAΛAZOΠPAΣINH και βαθειά, δίπλα στη μικρή πλη, απλώνεται η λίμνη. Mέσα στα νερά της καθρεφτίζει τα ψηλά του τα τείχια το παλι, μεσαιω-νικ και –θέλουν να λεν– ακμα πα-λιτερα κάστρο της. Πίσω απ’ την ανατολική πλευρά του κάστρου, στην άκρη–άκρη της λίμνης, πάνω στην χτη της, βρισκ-ταν ο μαχαλάς των ταμπάκικων. Eτσι τα λέγανε τα βυρσοδεψεία. Kαι τα-μπάκους λέγανε τους βυρσοδέψες – ταμπάκηδες που τους λένε στις Σέρ-ρες, στο Bλο, θαρρώ και στη Σύρα. Σ’ λο το μάκρος του μαχαλά, μέ-σα στο νερ της λίμνης, αραδιαζ-ντανε τα τομάρια, τεζαρισμένα καλά σε ξύλινα τελλάρα και τα παίρναν ύ-στερα, άμα μουλιάζαν και ταργάζανε μέσα σταργαστήρια – στα ταμπάκικα. Oλα θατανε καμιά δεκαπεντα-ριά–είκοσι αυτά ταργαστήρια, λιθ-κτιστα, δίπατα λα, με θολωτές με-γάλες πρτες, στη σειρά κι’ ακουμπι-σμένα στα τείχια του κάστρου. Tο κάτω πάτωμα είχε τα παράθυρα μι-κρά, σαν πολεμίστρες. Hταν λο ένα μεγάλο χαγιάτι πλακστρωτο, με κά-τι ξύλινες σκάφες απ δω κι’ απ κει. Mέσα σ’ αυτά τα χαγιάτια, κάνε ξυ-πλητοι, κάνε με κάτι μεγάλα ποδή-ματα και ξεβράκωτοι –δηλαδή μονά-χα με το βρακί τους– δουλεύαν οι τα-μπάκοι τα δέρματα. Tαπάνω πάτωμα πρβαλλε στο δρμο κάπου μισ μέ-τρο παραέξω απ’ το κάτω κι’ είχε τα παράθυρα μεγάλα – είδος βενετσιά-νικα. Hτανε το κατοικι τους εκεί κι’ ανεβαίναν απ μια μικρή ξύλινη σκά-λα μεσ’ απ’ ταργαστήρια. O τπος -λος τριγύρω βρωμοκπαγε την ξυνή δριμύλα του τομαριού. Oι ταμπάκοι παινευταν πως ήταν απ τους παλιτερους κατοίκους αυτής της πλης και πως ήταν λοι τους αρχντοι «καστρινοί», που τους πέταξαν οι τούρκοι απ’ το κά-στρο ύστερα απ’ την επανάσταση του Σκυλσοφου, στα 1612. Kαι στα-λήθεια, μιλούσανε το ιδίωμα της π-λης καθαρτερα απ’ λους τους άλ-λους και το κρατούσαν αμλευτο στο λεξιλγιο και στη φωνητική του. Tα νταραβέρια τους ωστσο με την πλη ήτανε πολύ λιγοστά. Σχε-δν ποτέ δεν ανεβαίναν «απάνω» αν Συνέχεια στην 20ή σελίδαδεν είχανε κάποια δουλειά. Kατα-φρονούσανε τους καινούργιους κα-τοίκους της και μπορεί κανένας να πει πως μήτε τους ήξεραν τους μα-χαλάδες που φκιάσαν οι μικρασιάτες πρσφυγες. Eμεναν εκεί, πίσω απ το κάστρο, ένας κσμος ξεχωριστς και κλεισμένος. Tελειωμένος. Λίγο παραπάνω απ’ τα δικά τους ταργαστήρια ήτανε τα ξυλάδικα. Mε-τσοβίτες και ζαγορίσιοι –απ’ τα βλα-χοζάγορα– δουλεύαν εκεί. Oι ταμπά-κοι δεν είχανε κανένα νταραβέρι μα-ζί τους. Δυο δρμους πραπάνω, οι βαρελάδες – μετσοβίτες και βλάχοι κι’ αυτοί, βοβουσιώτες και ντομπρι-νοβίτες – κοπανούσανε χρνια εκεί πέρα, πάνω στα ρμπολα και τις ο-ξυές, με τα ξύλινα σφυριά τους, τον ίδιο μχτο. Oι ταμπάκοι τους ξέρανε, τους καλημερίζαν, διαφορές δεν χαν μαζί τους και πάρε – δσε δεν εί-χαν. Hταν, βλέπεις, ντατσκαναραίοι, ήγουν χωριάτες. Λίγο παρακάτω, δί-πλα σταργαστήρια τους ήταν η Σκά-λα. Tα μεγάλα καΐκια της λίμνης, σκα-φιδωτά κι’ αργοκίνητα, ξεφρτωναν εκεί, απ’ τα χωριά που βρισκνταν α-γνάντια καυσξυλα, σφαχτά, τυριά, βουτύρατα και τα τέτοια. Oι ταμπά-κοι ψωνίζαν άμα χρειαζντανε κάτι μα και κει δεν είχανε πολλά νταρα-βέρια – τι νταρανταρα-βέρια με τους χωριά-τες; Tο βράδι πηγαίνανε σε δικά τους κρασοπουλειά που δεν πατού-σαν χωριάτες – μονάχα καϊκτσήδες απ το μικρ νησί της λίμνης μπαίνα-νε καμιά φορά και πίναμπαίνα-νε λίγο μαζί τους, πριν γυρίσουν στο νησί τους το βράδι. M’ αυτούς τους ένωνε το πά-θος του κυνηγιού – γι’ αυτ τους δί-ναν το ελεύτερο να κάτσουνε δίπλα τους. Σ’ αυτά τα κρασοπουλειά τα δικά τους, τα τραπέζια ήτανε χαμηλά κι’ είχανε στη μέση μια τρύπα για να μπαίνει το χειμώνα το μαγκάλι. Kα-θντανε γύρω–γύρω, σε σκαμνιά πουτανε κι’ αυτά χαμηλά και το κρα-σί πριν το πιούνε το ζεσταίνανε σε χαλκωμένους μαστραπάδες. H κουβέντα γύριζε πάντα σε πα-λιές ιστορίες, κυνήγια, τέτοια πράγ-ματα. Aντρες σκληροί και περήφα-νοι, σπάνια μιλούσανε για δουλειές και συμφέροντα – δεν το καταδέχο-νταν. Kαι πολιτική δε μιλούσανε –δεν είχανε με ποιον να τσακωθούνε, για-τί ’ταν λοι τους σφδρα βενιζελι-κοί– Eλλάδα των πέντε θαλασσών, καθώς ταιρειάζει σε παλιούς καστρι-νούς αρχοντάδες. Ψήφιζαν πάντοτε και το βενιζελικ υποψήφιο δήμαρχο και τους βενιζελικούς επιτρπους στο μητροπολιτικ να του Aγίου Συνέχεια στην 22η σελίδα Συνέχεια απ! τη 18η σελίδα Bαρκάρης (φωτ.: Bούλα Παπαϊωάννου), δεκαετία του ’40.
Aποβάθρα στη συνοικία του Mάτσικα (φωτ. Aγγελος Kαλογερίδης), 1950.
Aθανασίου και τελειώνανε και μ’ αυ-τά. Aυτάρκεια. Hθική. Kοινωνική. Πο-λιτική. Kαι επαγγελματική. Kανένας δεν έφυγε απ’ το επάγγελμα και κανένας ξένος δεν έμπαινε – η παράδοση του συναφιού, πουταν κι’ απ τα παλι-τερα της πλης, λεν οι αρμδιοι, δεν είχε αλλάξει ακμα. Mνο που στα χρνια που γράφω, καθώς ήταν λιγο-στοί και δεννταν λοι με συγγένει-ες μεταξύ τους, είχε γίνει πια και δουλεύαν συνεταιρικά σε κάθε ερ-γαστήρι. Mαστροι και καλφάδες γίναν ένα –ήταν λοι τους μαστροι πια– και νοικοκυραίοι. Aυτ μονάχα είχε αλ-λάξει. Oλα τάλλα μέναν πως ήταν απ τον καιρ που πρωτγιναν αυτά ταργαστήρια. Πολύ λίγο γνοιαζνταν αυτοί να μάθουν τι γίνεται αλλού με τα δέρματα. Aκμα και την ψαρκολ-λα –τουκάλι τη λέγανε– τη φκιάχνα-νε πάντα μονάχοι τους απ τα ψάρια της λίμνης. Kαι βαφές και βαψίματα, πως τα ξέραν, πως τα βρήκαν. Kαι λα. Oπως τα ξέραν, πως τα βρή-καν. Aναντάμ, παπαντάμ (...) Σημείωση «Eπτά Hμερών»: Tο κείμενο είναι απσπασμα απ το έργο «Tο τέλος της μι-κρής μας πλης», του Δημήτρη Xατζή, εκδ. «Πλειάς» Aθήνα, 1974. Συνέχεια απ! την 20ή σελίδα Πρωιν! στη Λίμνη (φωτ.: K. Mπαλάφας), 1945. Ψάρεμα με καλάμι (φωτ.: Σ. Mελετζής), 1937.
Bάρκες στη Λίμνη (φωτ. Aγγελος Kαλογερίδης). Προετοιμασία για ψάρεμα (φωτ. T. Παναγιωτίδης), 1950.
