Erdoğan Merçil-Müslüman Türk Devletleri Tarihi (1)

MÜSLÜMAN-TÜRK DEVLETLERİ

TARİHİ

YA­YIN­NO:­585 MÜSLÜMAN-TÜRK­DEVLETLERİ­TARİHİ Prof.­Dr.­Erdoğan­Merçil ©­Bil­ge­Kül­tür­Sa­nat­Ya­yın­Da­ğı­tım­San.­ve­Tic.­Ltd.­Şti. Ser­ti­fi­ka­No:­16228 7.­Basım,­Atatürk­Kültür,­Dil­ve­Tarih­Yüksek­Kurumu­Türk­Tarih­Kurumu­Yayınları,­2006 8.­Basım,­Bilge­Kültür­Sanat,­Eylül­2013 ISBN:­978­-­605­-­5261­-­85­-­6 Ya­yın­Yö­net­me­ni:­Ahmet Nuri Yüksel

Yayına­Hazırlayan:­Naci Akıncı Kapak:­Kenan Özcan Bas­kı:­Yay la cık Mat ba ası

Lit ros Yo lu Fa tih San. Sit. No: 12/197-203 Top ka pı-İstanbul Tel: (0212) 612 58 60

Ka­pak­Bas­kı:­Saner Matbaacılık Cilt:­Ye di gün Mü cel lit ha ne si

BİL GE KÜL TÜR SA NAT

Nu­ru­os­ma­ni­ye­Cad.­Kar­deş­ler­Han­No:­3­Kat:­1­­­34110­Ca­ğa­loğ­lu­/­İS­TAN­BUL Tel:­(0212)­520­72­53­-­513­85­04­­­Faks:­(0212)­511­47­74

MÜSLÜMAN-TÜRK DEVLETLERİ

TARİHİ

Prof.­Dr.­ERDOĞAN­MERÇİL

Erdoğan Merçil,

25.02.1938’de­İs­tan­bul’da­doğ­du.­İlk,­or­ta­ve­li­se­tah­si­li­ni­ay­nı­şe­hir­de­ta­mam­la-dı.­1961’de­İs­tan­bul­Üni­ver­si­te­si­Ede­bi­yat­Fa­kül­te­si­Ta­rih­Bö­lü­mü­Or­ta­çağ­Ta­ri­hi­ Kür­sü­sü’nden­me­zun­ol­du.­İki­yıl­ye­dek­su­bay­ola­rak­as­ker­lik­gö­re­vi­ni­ta­mam­la-dık­tan­ son­ra­ me­zun­ ol­du­ğu­ Or­ta­çağ­ Ta­ri­hi­ Kür­sü­sü’ne­ asis­tan­ ta­yin­ edil­di.­ 1969’da­ dok­to­ra­sı­nı­ ta­mam­la­dı;­ 1973’te­ do­çent,­ 1980’de­ ise­ pro­fe­sör­ ol­du.­ Bu­ za­man­ sü­re­sin­de­ İran,­ İn­gil­te­re­ ve­ Al­man­ya’da­ mes­le­ki­ ça­lış­ma­lar­da­ bu­lun­du.­ Ede­bi­yat­Fa­kül­te­si’nde­çe­şit­li­ka­de­me­ler­de­ida­re­ci­lik­yap­tı.­Türk­Ta­rih­Ku­ru­mu­ asil­üye­li­ği­ne­se­çil­di.­2005­yı­lın­da­emek­li­ol­du.­Hâ­len­Mi­mar­Si­nan­Gü­zel­Sa­nat-lar­Üni­ver­si­te­si’nde­Yük­sek­Li­sans­ve­Dok­to­ra­ders­le­ri­ver­mek­te­dir.­Ev­li­ve­bir­kız­ ço­cuk­ba­ba­sı­dır.

Baş lı ca Eser le ri:

Fars Ata beg le ri Sal gur lu lar Kir­man­Sel­çuk­lu­la­rı Tür­ki­ye­Sel­çuk­lu­la­rı’nda­Mes­lek­ler Sel­çuk­lu­lar’da­Hü­küm­dar­lık­Alâ­met­le­ri Sel­çuk­lu­Dev­let­le­ri­Ta­ri­hi,­Si­ya­set,­Teş­ki­lât­ve­Kül­tür­(Prof.­Dr.­Ali­Se­vim­ile) Sel­çuk­lu­lar’da­Saraylar­ve­Saray­Teşkilatı,­Bilge­Kültür­Sanat,­2011 Sel­çuk­lu­lar­–Makaleler–, Bilge­Kültür­Sanat,­2011 Sel­çuk­nâme, Bilge­Kültür­Sanat,­2011 Müslüman-Türk­Devletleri­Tarihi, Bilge­Kültür­Sanat,­2013 Ay­rı­ca­eşi­ve­mes­lek­daş­la­rı­ile­Or­ta­Öğ­re­tim­Ta­rih­ders­ki­tap­la­rı­yaz­dı.

İÇİNDEKİLER

Sekizinci Baskıya Önsöz­...7

Önsöz­...9

Kısaltmalar...11

1. Türklerin İslâm Dînini Benimsemesi­...13

2. Mısır’da Kurulan Türk Devletleri­...18

­ 2.1.­Tulunîler­(Tolunoğulları)­...18

­ 2.2.­Ihşîdîler­...24

3. İtil (Volga) Bulgar Devleti­...27

4. Karahanlılar­...31 ­ 4.1.­Menşe­ve­Kuruluş­Devri­...31 ­ 4.2.­Ali­Tegin­ve­Karahanlı­Devleti’nin­Bölünmesi­...35 ­ 4.3.­Doğu­Karahanlılar­Devleti­...36 ­ 4.4.­Batı­Karahanlılar­Devleti­...37 ­ 4.5.­Kültür­ve­Sanat­...40 ­ 4.6.­İmar­Faaliyetleri­...41 5. Gazneliler­...44 ­ 5.1.­Kültür­ve­İmar­Faaliyetleri­...49 6. Selçuklular...52 ­ 6.1.­Büyük­Selçuklular­...52 6.1.1.­Sultan­Tuğrul­Bey­...56 6.1.2.­Sultan­Alp­Arslan­...59 6.1.3.­Sultan­Melikşâh­...62 6.1.4.­Sultan­Berkyaruk­...66 6.1.5.­Sultan­Muhammed­Tapar­...69 6.1.6.­Sultan­Sencer­...71 ­ 6.2.­Irak­Selçukluları­...75 6.2.1.­Sultan­II.­Mahmûd­...75 6.2.2.­Sultan­II.­Tuğrul­...76 6.2.3.­Sultan­Mes’ûd­...78 6.2.4.­Sultan­III.­Melikşâh­...80 6.2.5.­Sultan­II.­Muhammed­...80 6.2.6.­Süleyman-şâh...81 6.2.7.­Sultan­Arslan-şâh­...81 6.2.8.­Sultan­III.­Tuğrul­...83

­ 6.3.­Suriye­Selçukluları­...86 6.3.1.­Halep­Selçuklu­Melikliği­...87 6.3.2.­Dımaşk­Selçuklu­Melikliği­...91 ­ 6.4.­Kirmân­Selçukluları­...93 ­ 6.5.­Türkiye­Selçukluları­...100 6.5.1.­Kuruluş­Devri­...100 6.5.2.­Süleyman-şâh’ın­Fetihleri­...103 6.5.3.­Süleyman-şâh’ın­Ölümü­...104 6.5.3.1.­Süleyman-şâh’ın­Ölümünden­Sonra­Anadolu­Olayları­...105 6.5.4.­Şahinşâh’ın­Saltanatı­...112 6.5.5.­Sultan­I.­İzzeddîn­Mes’ûd­...113 6.5.6.­Sultan­II.­Kılıç­Arslan­...117 6.5.7.­I.­Gıyâseddîn­Keyhusrev’in­İlk­Saltanatı­...122 6.5.8.­II.­Rükneddîn­Süleyman-şâh’ın­Saltanatı­...123 6.5.9.­III.­Kılıç­Arslan’ın­Saltanatı­...124 6.5.10.­I.­Gıyâseddîn­Keyhusrev’in­İkinci­Saltanatı­...124 6.5.11.­I.­İzzeddîn­Keykâvus’un­Saltanatı­...126 6.5.12.­I.­Alâeddîn­Keykûbâd’ın­Saltanatı­...129 6.5.13.­II.­Gıyâseddîn­Keyhusrev’in­Saltanatı­...136 6.5.14.­II.­İzzeddîn­Keykâvus’un­Saltanatı­...141 6.5.14.1.­Rükneddin­Kılıç­Arslan­ile­II.­İzzeddin­Keykavus'un­Saltanatı­...143 6.5.15.­IV.­Kılıç­Arslan’ın­Saltanatı­...144 6.5.16.­III.­Gıyâseddîn­Keyhusrev’in­Saltanatı­...144 6.5.17.­Siyavuş­(Cimri)­Olayı­...147 6.5.18.­II.­Gıyâseddîn­Mes’ûd’un­Saltanatı­...149 6.5.19.­III.­Alâeddîn­Keykûbâd’ın­Saltanatı­...151 6.5.20.­II.­Mes’ud’un­İkinci­Saltanatı­ve­Türkiye­Selçuklu­Devleti’nin­Sonu­...152 ­ 6.6.­Selçuklularda­Teşkilat,­Kültür­ve­İmar­Faaliyetleri­...154 6.6.1.­Selçuklularda­Devlet­Teşkilatı...154 6.6.2.­Toprak­ve­Halk­...159 6.6.3.­İktisadi­Durum­...161 6.6.4.­Kültür­Faaliyetleri­...163 6.6.5.­Güzel­Sanatlar­...166 7. Hârezmşâhlar­...174 7.1.­Teşkilat­ve­Kültür­...180 8. Atabeglikler­...183 8.1.­İldenizliler­(Azerbaycan­Atabegleri)­...183 ­ 8.2.­Salgurlular­...188 ­ 8.3.­Zengîler­...195 8.3.1­Musul­Kolu­...196 8.3.2­Halep­Kolu­...201 8.3.3­Kültür­ve­İmar­Faaliyetleri­...202 ­ 8.4.­Böriler­...205 ­ 8.5.­Beteginliler­(Erbil­Atabegleri)­...210 9. Anadolu Beylikleri I­...213 9.1.­Ahlat-şâhlar­(Ermen-şâhlar)­...213 9.2.­Artuklular­...219 9.2.1.­Hısn­Keyfâ­Artukluları­...220 9.2.2.­Mardin­Artukluları­...221 9.2.3.­Harput­Artukluları­...224

9.3.­Çobanoğulları­...226 9.4.­Danişmendliler­...228 9.5.­Dilmaçoğulları­...235 9.6.­İnaloğulları­...241 9.7.­Mengücükler­...246 9.8.­Saltuklular­...250 10. Anadolu Beylikleri II­...254 10.1.­Alâiye­Beyliği­...254 10.2.­Aydınoğulları­Beyliği­...255 10.3.­Candaroğulları­(İsfendiyaroğulları)­...257 10.4.­Dulkadıroğulları­Beyliği­...260 10.5.­Eretna­Devleti­...263 10.6.­Eşrefoğulları­Beyliği­...264 10.7.­Germiyanoğulları­Beyliği­...265 10.8.­Hamidoğulları­Beyliği...266 10.9.­Kadı­Burhaneddîn­Ahmed­ve­Devleti­...268 10.10.­Karamanoğulları­Beyliği­...270 10.11.­Karasıoğulları­Beyliği­...274 10.12.­Lâdik­(Denizli)­Beyliği­veya­İnançoğulları...275 10.13.­Menteşeoğulları­Beyliği­...276 10.14.­Pervâneoğulları­Beyliği...279 10.15.­Ramazanoğulları­Beyliği­...279 10.16.­Sâhib-Ataoğulları­Beyliği­...281 10.17.­Saruhanoğulları­Beyliği­...282 10.18.­Tâceddînoğulları­Beyliği­...284 11. Hindistan’daki Türk Devletleri­...288 11.1.­Delhi­Sultanları­...288 11.1.1.­Mu’izzîler­(Memlûk­Sultanları)­...288 11.1.2.­Halacîler­...291 11.1.3.­Tuğluklular­...295 11.1.4.­Âdil-şâhîler­...304 11.1.5.­Berîd-şâhîler­...307 11.1.6.­Kutb-şâhîler­...308 11.1.7.­Malva­Halacî­Sultanları­...310 12. Bâbürlüler­...314 12.1.­Humâyun­...315 12.2.­Ekber­...317 12.3.­Cihângîr­...319 12.4.­Şâh­Cihân­...321 12.5.­Âlemgîr­(Evrengzib)­...323 12.6.­Devletin­Yıkılışı­...324 12.7.­İdari­ve­Askerî­Teşkilat­...325 12.8.­İktisâdi­Hayat­...328 12.9.­Kültür­Sanat­...328 Genel Dizin­...333 Ek­...363 Haritalar­...369

SEKİZİNCİ BASKIYA ÖNSÖZ

Daha­ önce­ Türk­ Tarih­ Kurumu­ tarafından­ yayınlanan­ Müslüman Türk

Devletleri Tarihi ­adlı­eserimiz­yaklaşık­kırk­sekiz­devlet­ve­beyliği­ihtiva­etmek-te­ve­altıncı­baskısına­ulaşmış­bulunmaktadır.­İstanbul­Üniversitesi­Edebiyat­ Fakültesindeki­1985­tarihli­ilk­neşri­de­sayarsak,­kitabın­yedinci­baskısı­yapıl-mış­olmaktadır.­Bu­süre­içerisinde­eserimiz­19­Mayıs­1986­tarih­ve­2210­sayılı­ Tebliğler­Dergisi’nde­lise­ve­dengi­okul­öğrencilerine­tavsiye­edilmiştir.­Bunun­ yanı­sıra­daha­önceki­baskılarda­da­belirttiğimiz­gibi­eserin­içindeki­konuların­ üniversitelerin­tarih­bölümlerinde­ders­olarak­okutulması­öğrenciler­açısından­ kitabı­aranır­bir­duruma­getirmiştir.­Bu­durumu­düşünerek­son­baskıda­daha­ önce­gözden­kaçmış­hataları­düzeltmeye­ve­bazı­bilgiler­eklemeye­çalıştık.­En­ önemli­ek­olarak­kitapta­yer­alan­devletlerin­tarihi­üzerine­ödev­ve­tez­çalışma-sı­yapacak­olan­öğrencilere­ve­araştırmacılara­kolaylık­olması­açısından­konu­ sonlarındaki­ “seçilmiş­ bibliyografyaları”­ bu­ baskıda­ da­ genişletmeye­ karar­ verdik.­Ülkemizde­Müslüman-Türk­devletleriyle­ilgili­yayınlar,­ilk­baskıdan­bu­ yana,­çoğaldığı­için­böyle­bir­çalışma­gerekli­idi.­Kitaptaki­yer­isimlerini­okuyu-cuya­daha­kolay­gösterebilmek­için­eserin­sonuna­birkaç­harita­ekledik. Son­zamanlarda­TV­dizilerinden­dolayı­daha­çok­Osmanlı­Tarihi­ön­pla-na­çıkmıştır.­Ancak­Osmanlılar'dan­önce­Türkler'in­İslâm­dinini­kabul­etmesi­ ve­Müslüman-Türk­Devletlerini­kurması­tarihimizin­önemli­bir­devresini­teş-kil­etmektedir.­Ayrıca­Anadolu'yu­bir­yurd­hâline­getiren­Selçuklu­Türkleri­ve­ Beylikler­dönemi­Tarihi;­kültür,­teşkilat­ve­dinî­müesseseleri­ile­hiçbir­zaman­ unutamayacağımız­ ve­ önem­ vermemiz­ gereken­ bir­ geçmişimizdir.­ Nitekim­ Anadolu'da­Selçuklular­ve­Beylikler­bıraktıkları­unutulmayan­mimamî­eserle-riyle­günümüzde­de­hâlâ­onları­bize­hatırlatmaktadır.

Üniversite­ öğrencilerine­ eseri­ ders­ kitabı­ olarak­ tavsiye­ eden­ öğretim­ üye­ve­elemanlarına­gösterdikleri­ilgiden­dolayı,­ayrıca­daha­önceki­baskılar­ sırasında­kitabımızın­yayınlanması­hususunda­emeği­geçen­Türk­Tarih­Ku-rumu­görevlileri­ile­matbaa­personeline­teşekkürü­bir­borç­bilirim.

ÖNSÖZ Türkler­X.­yüzyılın­başlarından­itibaren­İslâm­dinini­kabul­etmeye­başla- dılar.­Hicrî­349/m.­960­yılında­iki­yüz­bin­çadır­halkının­birden­İslâm­dinini­ka- bulleri­Türk­tarihinde­bir­dönüm­noktası­oldu.­Türkler­İslâm­dünyasına­girme-lerinden­kısa­bir­süre­sonra­da­askerî­ve­siyasi­sahada­üstünlüğü­ele­geçirdiler.­ Nitekim­bundan­sonra­peşpeşe­Müslüman-Türk­devletleri­kurulmaya­başladı.­ İlk­Müslüman-Türk­devletinin­hangisi­olduğu­hususunda­araştırıcılar­arasında­ tereddüt­bulunmaktadır.­Ancak­genellikle­ilk­Müslüman-Türk­devletleri­deyin-ce­akla­Karahanlılar,­Gazneliler­ve­Büyük­Selçuklular­gelmektedir. Biz­bu­eserimizde,­giriş­mâhiyetinde­olmak­üzere,­Müslüman-Türk­dev-letleri­ve­hanedanları­ile­bu­hanedanların­kolları­ve­uzantıları­hakkında­kısa­ bilgiler­vermeye­çalışacağız.­Bunu­söylerken­Türk­tarihinin­bir­bütün­olduğu- nu­ve­geçmişimiz­içinde­tek­tek­devletleri­birbirinden­soyutlamanın­müm-kün­olmadığını­belirtmek­isteriz.­Büyük­Selçuklulardan­bahsederken­onların­ kolları­olan­Kirmân,­Suriye­ve­Irak­Selçukluları­hakkında­da­bilgiler­vereceğiz.­ Büyük­Selçukluların­zayıflaması,­neticede­İran­ve­Horasan’da­ortadan­kalk- masıyla­onların­yerini­Hârezmşâhlar­Devleti­almış­ve­ayrıca­ortaya­Atabeg-likler­çıkmıştı.­Bu­sebeple­eserimizde­Hârezmşâhlar­ve­Atabeg­devletlerinden­ de­bahsedeceğiz. Türkiye­Selçukluları­Devleti­tarihi,­Türklerin­Anadolu’yu­yurt­edinmeleri­ ve­bugünkü­vatanımızın­temelini­oluşturması­bakımından­önem­taşımakta-dır.­Bu­konuda­Türkçe­yazılmış­müstakil­tek­eser­rahmetli­Prof.­Dr.­Osman­ Turan’ın­Selçuklular Zamanında Türkiye, İstanbul­1971,­adlı­kitabıdır.­Ancak­ bu­eser­öğrencilere­bir­ders­kitabı­olamayacak­kadar­ilmî­ve­uzun­olarak­kale-me­alınmıştır.­Bu­bakımdan­adı­geçen­kitaptan­yararlanamayacak­öğrenciler­ için­konunun­da­önemine­uygun­olarak­Türkiye­Selçukluları­tarihine­kitabı-mızda­biraz­uzunca­yer­verdik. Anadolu­Beyliklerini­birbiri­ardınca­ve­ayrı­bir­bölüm­olarak­ele­aldık.­ Beyliklerden­bir­kısmı­genellikle­Doğu­Anadolu­Beylikleri­olarak­tanınmak-ta­olup­Malazgirt­savaşından­(1071)­hemen­sonra­kurulmuştur.­İkinci­grup­

ise­Türkiye­Selçuklularının­çökmesiyle­ortaya­çıkmaktadır.­Biz­her­iki­grubu­ da­kendi­içinde­bir­tarihlemeden­ziyade,­beyliklerin­isimlerine­göre­alfabetik­ sıra­ile­verdik. Hindistan­deyince­Türk­devleti­olarak­aklımıza­önce­Gazneliler­Devle-ti­gelmektedir.­Ancak­Gaznelilerden­sonra­da­Türkler­Hindistan’da­devletler­ kurmuşlar­ve­XIX.­yüzyılın­ortasına­kadar­bu­kıtada­hâkimiyetlerini­devam­ ettirmişlerdi.­ Yukarda­ belirttiğimiz­ bütün­ bu­ devletlerin­ tarihi­ eserimizin­ içinde­kısaca­incelediğimiz­konuları­teşkil­etmektedir.

Tabiatıyla­ bu­ eser­ bütün­ Müslüman-Türk­ devletlerinin­ tarihini­ kapsa- mamaktadır.­Burada­adı­geçen­devletlerin­büyük­bir­kısmını,­hâlen­üniversi- telerimizin­Tarih­bölümlerinde­ders­olarak­öğrencilere­okutulan­konular­teş-kil­ etmektedir.­ Daha­ ziyade­ araştırmalardan­ yararlanarak­ hazırladığımız­ bu­ eserin,­ilerde­öğretmenlik­yapacaklara­bir­el­kitabı­olabileceğini­düşündük.­Bu­ bakımdan­her­devlet­veya­devletler­grubunun­sonunda­seçilmiş­bir­bibliyog-rafya­vermeyi­yararlı­bulduk.­Ayrıca­siyasi­tarihin­yanı­sıra­devletlerin­teşkilatı,­ kültür­ve­i’mâr­faaliyetleri­hakkında­da­kısa­bilgiler­vermeye­çalıştık.­Seçilmiş­ bibliyografya­kısımlarında­kullandığımız­kitap­isimlerinde­ve­metinde­gözden­ kaçmış­ufak­hataların­hoşgörüyle­karşılanacağı­görüşündeyim.­Netice­olarak­ bu­eserin­Tarih­ve­yan­bilim­dalları­ile­ilgilenen­öğrenci­ve­öğretmenlere­faydalı­ bir­el­kitabı­olacağı­ümidindeyim.­Eserin­basımı­sırasında­her­türlü­yardım­ve­ desteği­gösteren­başta­Türk­Tarih­Kurumu­[eski]­Başkanı­Sayın­Prof.­Dr.­Yaşar­ Yücel­olmak­üzere­öteki­görevlilere­teşekkürü­bir­borç­bilirim.

KISALTMALAR

aş.yk.­ :­ aşağı-yukarı aynı­mlf.­ :­ aynı­müellif b.­ :­ bin,­ibn Bk.­ :­ Bakınız

Büyük İsl. Tar.­:­ doğuştan­günümüze­Büyük­İslâm­Tarihi

Cumada­I.­ :­ Cemaziyel-evvel Cumada­II.­ :­ Cemaziyel-âhir çvr.­ :­ çeviren DİA­ :­ Türkiye­Diyanet­Vakfı­İslâm­Ansiklopedisi DTCFD­ :­ Dil­ve­Tarih-Coğrafya­Fakültesi­Dergisi ed.­ :­ editör EI­ :­ Encylopaedia­of­İslâm h.­ :­ hicri hş.­ :­ hicri-şemsî İA­ :­ İslâm­Ansiklopedisi Krş.­ :­ Karşılaştırınız m.­ :­ miladi mad.­ :­ madde nşr.­ :­ neşreden öl.­ :­ ölüm­yılı Rebi­I.­ :­ Rebiyülevvel Rebi­II.­ :­ Rebiyülâhir s.­ :­ sahife SAD­ :­ Selçuklu­Araştırmaları­Dergisi TAD­ :­ Tarih­Araştırmaları­Dergisi Takr.­ :­ Takriben TED­ :­ Tarih­Enstitüsü­Dergisi TM­ :­ Türkiyat­Mecmuası TOEM­ :­ Tarihi­Osmanî­Encümeni­Mecmuası trc.­ :­ tercüme Trk.­ :­ Türkçe TTKY­ :­ Türk­Tarih­Kurumu­Yayını v.d.­ :­ ve­devamı v.dd.­ :­ ve­devamının­devamı vs.­ :­ ve­saire

1

TÜRKLERİN İSLÂM DİNİNİ BENİMSEMESİ

Türkler­ VII.­ yüzyılın­ ortalarından­ itibaren­ (642­ Nihavend­ Savaşı’ndan­ sonra)­Müslümanlarla­temas­etmeye­başlamışlardı.­Nitekim­İrân’daki­Sasanî­ Devleti’nin­ yıkılmasından­ sonra­ başlayan­ Türk-Arap­ münasebetleri­ yarım­ yüzyıl­bir­süreyle­karşılıklı­mücadeleler­içinde­geçti.­Bu­arada­Emevîler­devri­ (661-750)’den­itibaren­Türklerin­İslâm­devletinin­hizmetinde­yer­almaya­baş- ladıkları­görülüyor.­Daha­sonra­746’da­Horasan’da­başlayan­ve­bir­yüzyıl­ka-dar­Müslümanları­idare­eden­Emevî­hanedanının­yıkılmasına­ve­Abbâsîlerin­ iktidara­ gelmesine­ yol­ açan­ ihtilal­ hareketinde­ Türklerin­ de­ büyük­ rolü­ ol-muştu.­Türkler­bu­hareket­sırasında­Abbâsî­partisi­içinde­yer­almışlardı.

Abbâsîlerin­iktidara­geçmesinden­hemen­sonra­vuku­bulan­Talas­Sa-vaşı­(751)’nda­ise­Araplar,­Türkler­ile­birlikte­Çinlilere­karşı­savaştılar.­Batı­ Türkistan­ hâkimiyeti­ üzerinde­ önemli­ etkisi­ olan­ bu­ savaşın­ kazanılması,­ Türklerin­bu­bölge­üzerindeki­üstünlüklerinin­devamına­imkân­sağlamış-tı.­ Bu­ tarihten­ itibaren­ Türk-Arap­ münasebetleri­ dostça­ bir­ şekilde­ geliş-miş­ ve­ böylece­ İslâm­ dini­ yavaş­ yavaş­ Türkler­ tarafından­ benimsenmeye­ başlamıştı.­ Ancak­ bu­ yine­ de­ münferit­ bir­ şekilde­ gerçekleşmişti.­ Türkle- rin­İslâm­dinini­toplu­olarak­kabul­etmeleri­daha­sonra­olmuştur.­Bu­ara-da­Müslüman­olan­Türkler,­Abbâsî­Devleti­(749-1258,­daha­sonra­1517’ye­ kadar­Mısır’da)’nin­gerek­askerî­ve­gerekse­idari­kadrolarında­etkin­bir­bi-çimde­görev­almışlardı.­Bilhassa­Türk­aristokrat­zümrelerine­mensup­beyler­ ile­Afşin,­Ihşid,­Bayçur­oğulları­gibi­aileler­İslâm­dinini­kabul­ederek­Abbâsî­ Devleti’nin­hizmetinde­yer­almışlar­ve­kendileriyle­beraber­birçok­Türk­küt-lelerini­de­bu­devletin­hizmetine­çekmişlerdi.

Türkler­ X.­ yüzyılda­ İslâmiyeti­ kabul­ etmeden­ önce,­ Moğolistân’dan­ Tuna­boylarına­kadar­çok­geniş­bir­saha­içinde­yayılmalarına­ve­hudut­böl-gelerinde­ yabancı­ din­ ve­ kültürlerin­ tesiri­ altında­ kalmış­ olmalarına­ rağ- men,­bu­geniş­bozkırlar­içersinde­Şamânî­kültürü­çevresinde­bulunuyorlar-dı.­Ancak­bu­Bozkır­topluluğunun­asıl­dini,­Gök-Tanrı­dini­idi.­Türk­kütleleri­ muhtelif­ zamanlarda­ yaşadıkları­ çevreye­ göre­ de­ çeşitli­ dinlere­ girmişler-di.­Nitekim­Çin’de­devlet­kuran­Tabgaçlar­(386-556)­ve­Gök-Türk­Hakanlığı­

(552-745)­gibi­Türk­devletleri­Budizmi­kabul­etmişler,­Uygurlar­zamanında­ (745-840)­ise,­Türkler­arasına­Maniheizm­girmişti.­Bir­kısım­Türkler­Muse-viliği­kabul­ederken­(Hazarlar),­bir­kısmı­da­Hristiyanlığı­tercih­etmişti­(söz­ gelişi;­Peçenekler,­Kumanlar­ve­Bulgarlar).­Ancak­bu­dinler­Türklerin­orta- dan­kaybolmalarında­rol­oynadıkları­gibi,­bugün­mevcut­olanların­Türklük-lerini­dahi­kaybetmelerine­yol­açmıştı. Hiç­şüphesiz,­İslâm­dininin­eski­Türk­inanç­ve­düşüncelerine­uygun­ta-rafları­çoktu.­Türkler­uzun­süreden­beri­Tek­Tanrı­inancına­(yani­Gök-Tanrı)­ âşina­ bulunduklarından,­ bununla­ İslâm­ dininin­ Allâh’ı­ arasında­ bir­ fark­ görmemişlerdi.­Türk­toplumunda­bulunan­eski­ozan­ve­kamlar­(şamanlar),­ İslâm­evliyaları­ve­mutasavvıf­dervişleriyle­benzerlik­göstermekteydiler.­Ay- rıca­bu­yakınlığın­en­kuvvetli­tarafı­İslâm­dinindeki­cihâd­(din­uğruna­düş- manla­savaşma)­fikriyle,­Türklerin­savaşçılık­temayülleri­arasında­bir­mü-nasebetin­bulunması­idi.

Öte­ taraftan­ Abbâsî­ Devleti’ni­ esas­ itibarıyla­ iki­ kısımda­ incelemek­ mümkündür.­Birinci­devir;­750’den­847’ye­kadar­süren­gerek­merkezî­otorite­ ve­gerekse­medeniyet­yönünden­parlak­bir­devredir.­Daha­sonra­Abbâsîlerin­ 1258’de­ yıkılışına­ kadar­ devam­ eden­ ikinci­ kısımda­ ise,­ kısmen­ kültürün­ muhafazasına­rağmen,­merkezî­otoritenin­zayıflaması,­bu­İslâm­devletinin­ uzak­köşelerinde­bir­takım­yeni­hanedanların­doğmasına­yol­açmıştır.­Bu­ devrede­ortaya­çıkan­ilk­sülale­Horasan’da­hüküm­süren­Tâhirîler­(821-873)­ idi.­Daha­sonra­Sistân’da­hüküm­süren­Saffârîler­(867/1495)­göze­çarpmak-tadır.­Saffârîlerden­sonra­Abbâsî­Devleti­toprakları­üzerinde­kurulan­başka­ bir­hanedan,­Sâmânîler­(819-1005)­idi.­Sâmânîler­819­yılında­Fergana­şeh-rinde­vali­olarak­siyaset­sahnesinde­görünmüş,­daha­sonra­esas­itibarıyla­ Horasan­ve­Mâverâünnehr’de­hüküm­sürmüş­bir­İranlı­hanedan­kabul­edil- mekte­iseler­de,­son­araştırmalarda­Türk­oldukları­hususunda­görüşler­orta-ya­konmaktadır.­Nitekim­bu­devletin­Türk­tarihinde­önemli­bir­yeri­vardır.­ Sâmânîler­hâkim­oldukları­Mâverâünnehr­bölgesi­sebebiyle­daima­Türkler­ ile­temasta­olmuşlar,­bu­bölgenin­ve­Fergana’nın­kuzey­sınırlarını­putpe- rest­Türk­akınlarına­karşı­korumuşlar,­hatta­bunlara­karşı­gazâlarda­bulun-muşlardı.­Nitekim­893­yılında­Sâmânîlerden­İsmâ’il­b.­Ahmed­Karahanlılara­ hücum­ederek,­onların­başkenti­Talas­(Tarâz)’ı­yağmalamıştı.­Abbâsîler­ve­ öteki­İslâm­devletlerinin­ordularının­büyük­bir­kısmını­teşkil­eden­askerle-rin­Mâverâünnehr’den­sağlanması,­Türk­kütlelerini­yeni­din­ve­medeniyet­ çevresine­sokmak­hususunda­aracı­olması,­bu­bölgenin­önemini­artırmak- taydı.­Ayrıca­Sâmânîler­de­gittikçe­artan­bir­nisbette­ordu­ve­devlet­idaresin- de­Türklerden­faydalanma­yoluna­gitmişlerdi.­İslâmiyetin­Orta­Asya­bozkır-larında­yaşayan­Türk­kütleleri­arasında­yayılmasında,­Mâverâünnehr’deki­

ilmî­ve­ticari­faaliyetlerin­de­önemli­etkisi­görülmüştü.­Türkler­ile­devamlı­ münasebetlerde­bulunan­Müslüman­tüccarlar­ile­uç­bölgelerdeki­medrese-lerde­yetiştikten­sonra­bu­ticaret­kervanlarına­katılan­mutasavvıf­dervişler­ de­Türk­kütleleri­arasında­İslâm­dininin­yayılmasına­önayak­olmuşlardı.­İşte­ bu­gibi­nedenler­sonucunda,­Türkler­arasında­İslâm­dini­süratle­yayılmıştı. Bibliyografya:

A.­İnan,­Tarihte ve Bugün Şamanizm, Ankara­19722_.­

____,­Eski Türk Dini, İstanbul­1976. S.­Buluç,­“Şaman”,­İA.

O.­Turan,­“Türkler­ve­İslâmiyet”,­DTCFD, C.­IV,­Sayı:­4,­Ankara­1946.­(Aynı­makale­daha­ sonra­Selçuklular ve İslâmiyet, İstanbul­1971,­s.­1-31’de­yayınlandı.)­

____,­Türk Cihân Hâkimiyeti Mefkûresi Tarihi I, İstanbul­1969. L.­Rasonyi,­Tarihte Türklük, Ankara­1971,­s.­28-33.

İ.­Kafesoğlu,­Türk Millî Kültürü, İstanbul­19832_.

Z.V.­Togan,­Umumî Türk Tarihine Giriş, İstanbul­19702_.

Köprülü-zâde­Mehmed­Fuad,­Türkiye Tarihi, İstanbul­1923. H.­D.­Yıldız,­İslâmiyet ve Türkler, İstanbul­1976.

A.­Özaydın,­“Türklerin­İslâmiyeti­Kabulü”,­Türkler 4,­Ankara­2002,­s.­239-263.

A.­Usta,­Şamanizmden Müslümanlığa Türklerin İslamlaşma Serüveni (Sâmâniler Devleti 874-1005), İstanbul­2007.

2

MISIR’DA KURULAN TÜRK DEVLETLERİ 2.1. Tulunîler (Tolunoğulları)

Mısır­ve­Suriye’de­kurulan­ve­Abbâsî­hilafetine­ismen­bağlı­ilk­Müslüman-Türk­ devletidir.­ Devletin­ kurucusu­ Ahmed­ bir­ Mısır­ve­Suriye’de­kurulan­ve­Abbâsî­hilafetine­ismen­bağlı­ilk­Müslüman-Türk­ askeri­ idi.­ Babası­ Tulun­ (Tulun;­Türkçedeki­dolun,­yani­dolunaydan­gelir.)­takriben­h.­200/m.­815-818­ yılında­Buhara­valisi­tarafından­haraca­dâhil­gulâmlar­arasında­Bağdat’a­gön- derilmişti.­Ahmed,­Eylül­835’te­Bağdat’ta­doğdu.­O­çok­iyi­askerî­ve­dinî­bir­ter- biye­gördü­ve­tahsilini­Tarsus’ta­tamamladı.­Daha­sonra­cesareti­sayesinde­Ha-life­Musta’in­(862-766)’in­teveccühünü­kazandı.­Onun­üvey­babası­Bayıkbeg’e­ Mısır­ valiliği­ verildi.­ Ancak­ Bayıkbeg­ vekil­ olarak­ Ahmed­ b.­ Tulun’u­ Mısır’a­ gönderdi.­ Ahmed­ 15­ Eylül­ 868’de­ Fustat’a­ ulaşıyor­ ve­ bu­ suretle­ Tulunîlerin­ kuruluşu­başlıyordu.­Ondan­önce­de­Mısır’da­Türk­valileri­görev­yapmış,­bun-lardan­Muzâhim­b.­Hakan’ın­devrinde­buraya­Türk­askerleri­gelmeye­başlamış­ ve­Mısır,­Sâmerrâ’dan­sonra­Türklerin­ikinci­üssü­olmuştu. Ahmed­b.­Tulun’un­Fustat’a­ulaşmasıyla­Müslüman-Mısır­tarihinde­yeni­ bir­devir­başlıyordu.­Ancak­o,­Mısır’da­hâkimiyeti­ele­geçirmek­ve­nüfuzunu­ bütün­ülkeye­yaymak­istediği­zaman­bazı­engeller­ile­karşılaştı.­Ortaçağ­İslâm­ dünyasında­ eyalet­ idaresinde­ iktidarların­ gücü;­ askerî,­ mâlî­ ve­ haberleşme­ olmak­ üzere­ üç­ kısımda­ toplanmıştı.­ Bundan­ maksat,­ eyaletlerde­ merkezî­ hükümetin­kontrolünü­tam­olarak­devam­ettirmek­ve­buralarda­bağımsız­bir­ idarenin­ doğuşunu­ önlemekti.­ Ahmed’in­ karşılaştığı­ en­ büyük­ güçlük­ malî­ hususlarda­oldu.­Mısır­maliyesi­bu­sırada­kuvvetli­ve­usta­bir­mâliyeci­olan­ Ahmed­b.­Müdebbir’in­elinde­idi­ve­o­Ahmed­b.­Tulun’a­muhalefete­kalkış- mıştı.­Ahmed­b.­Tulun,­İbn­Müdebbir­ile­dört­yıl­süreyle­yaptığı­mücadele-yi­kazanmaya­ve­onu­Suriye’ye­uzaklaştırmaya­muvaffak­oldu.­Artık­Ahmed­ Mısır’da­malî­bağımsızlığa­da­sahipti.­Öte­taraftan,­Bayıkbeg­Haziran­870’de­ öldürülmüş­ve­Mısır­iktâ’ı­İbn­Tulun’un­kayınpederi­Yarcûh­el-Türkî’ye­geç-mişti.­Yarcûh,­damadı­İbn­Tulun’a­Berka­ve­İskenderiye’nin­idaresini­de­verdi.­ Böylece­bütün­Mısır­onun­hâkimiyeti­altına­girdi.

Yine­ 870­ yılında­ Abbâsî­ halifesi,­ el-Mu’temîd­ oldu.­ El-Mu’temîd­ başa­ geçtikten­bir­az­sonra­idari­işlerinin­büyük­bir­kısmını­kardeşi­el-Muvaffak’a­

bıraktı.­Abbâsî­halifesi­daha­sonra­20­Temmuz­875’te­oğlu­Ca’fer’i­“el-Mu-favvız”­ lakabıyla­ veliaht­ tayin­ etmiş­ ve­ batı­ eyaletlerinin­ valiliğini­ ona­ ver-mişti.­Ondan­sonra­el-Muvaffak’ı­da­ikinci­veliahtlığa­ve­doğu­eyaletlerinin­ valiliğine­tayin­etti.­Böylece­Mısır,­Ca’fer’in­hâkimiyet­sahasına­giriyordu.­An- cak­Ahmed­b.­Tulun­Mısır’da­hüküm­sürmekte­olduğundan­burada­gerek­ha-lifenin­ve­gerekse­oğlunun­sözü­geçmekte­idi.­El-Muvaffak­ise,­usta­idareciliği­ ve­ kabiliyeti­ sayesinde­ kısa­ zamanda­ devlette­ hakiki­ hükümdar­ durumuna­ gelmişti­ve­onun­Ahmed­b.­Tulun­ile­çatışması­mukadderdi.

Ahmed­ b.­ Tulun­ ise­ bu­ olaylar­ olurken,­ Bağdad’a­ gidecek­ olan­ haracı­ muntazam­bir­şekilde­azaltarak­ve­sınırlandırarak­büyük­bir­servet­toplamış-tı.­ Aynı­ zamanda­ o­ çeşitli­ fırsatlardan­ yararlanarak­ Türk­ ve­ Sudanlı­ esirler-den­iyi­talim­görmüş­tam­teçhizatlı­bir­ordu­meydana­getirdi.­Saltanat­naibi­ el-Muvaffak­ile­Ahmed­b.­Tulun­arasındaki­çatışma,­el-Muvaffak’ın­doğudaki­ Zencî­isyanları­ve­Saffârîler­ile­uğraşması­sebebiyle­patlak­verdi.­El-Muvaffak,­ kendi­hâkimiyeti­sahası­içinde­olmamasına­rağmen,­bu­sırada­Mısır­hazinesi-ni­de­kendi­imkânları­için­kullanmak­maksadıyla­İbn­Tulun’a­elçi­göndererek­ para­istedi.­Öte­taraftan­Halife­Mu’temîd­kardeşi­el-Muvaffak’tan­korkarak­biz-zat­Ahmed’e­mektup­yazmış,­istenilen­paranın­kendisine­gönderilmesini­talep­ etmişti.­Buna­rağmen­Ahmed­b.­Tulun,­el-Muvaffak’a­1.200.000­dinar­göndere-rek­onunla­uzlaşmayı­uygun­buldu.­Ancak­Muvaffak­bu­parayı­yetersiz­bularak­ daha­fazlasını­istedi.­Ahmed’in­bunu­sert­bir­şekilde­reddetmesi­aradaki­an- laşmazlığı­şiddetlendirdi.­El-Muvaffak­bu­durumda­onu­azletmeye­karar­ver-di­ve­yerine­Suriye­valisi­Amâcûr’u­tayin­etti.­Fakat­bu­karar­tatbik­edilemedi.­ Amâcûr­el-Türkî­264/877-878)­yılında­öldüğü­zaman,­Ahmed­b.­Tulun­kolayca­ Suriye’yi­ele­geçiriyordu.­Ancak­onun­bu­zafer­sevinci­Mısır’da­vekil­olarak­bı-raktığı­oğlu­Abbâs’ın­isyanıyla­yarıda­kalmıştı.­Abbâs­879­tarihinde­Mısır’ı­terk­ etmiş­ve­Berberîleri­para­kuvvetiyle­elde­ederek­yeni­bir­devlet­kurmak­istemiş-ti.­Ahmed­b.­Tulun­Mısır’a­dönerek­bu­isyanı­bastırdı,­artık­o­Mısır­ve­Suriye’nin­ hâkimi­idi,­paralar­üzerine­halifeden­sonra­kendi­adını­da­bastırmıştı.­Ahmed­ b.­Tulun­ile­el-Muvaffak­arasında­düşmanlık­882’de­Tulunîlerin­Suriye­valisi­ Lu’lu’nun,­el-Muvaffak­tarafına­geçmesiyle­son­haddine­ulaştı.­Ahmed­buna­ karşılık­ olmak­ üzere­ Muvaffak’ın­ baskısı­ altında­ bulunan­ Halife­ Mu’temîd’i­ yanına­gelmesi­için­ısrarla­davet­etti.­O­belki­de­halifenin­gelmesiyle­saltanat­ naibliğini­ele­geçirerek­kendi­devletini­bütün­Abbâsî­İmparatorluğu’nun­mer- kezi­yapmayı­ümit­ediyordu.­Neticede­halife,­Ahmed­b.­Tulun’un­yanına­git-meye­karar­vererek­Sâmerrâ’dan­harekete­geçti­(882­Kasım­ayı­sonları).­Ancak­ o­Musul’a­ulaştığı­zaman,­el-Muvaffak’ın­emriyle­İshak­b.­Kundacık­tarafından­ Sâmerrâ’ya­dönmeye­mecbur­edildi.­El-Muvaffak­bununla­da­yetinmedi,­hali-feyi­İshak­b.­Kundacık’ı­Mısır­ve­Suriye­valisi­tayin­etmesi­için­zorladı.­Ancak­bu­

tayin­hiçbir­netice­vermedi.­Buna­karşılık­Ahmed­de­kendisine­katılan­fakihle-rin­fetvasıyla­Şam’da­el-Muvaffak’ın­azlini­ilan­etti.­Daha­sonra­gerek­Ahmed­ ve­ gerekse­ el-Muvaffak­ hâkim­ oldukları­ ülkelerin­ minberlerinde­ birbirlerine­ lanetler­yağdırmakla­yetindiler.­Nihayet­bir­süre­sonra­iki­taraf­arasında­barış­ görüşmelerinin­başladığı­sırada,­Ahmed­b.­Tulun­Kuzey­Suriye’ye­tertiplediği­ bir­seferde­hastalanarak­öldü­(10­Mayıs­884). Ahmed­b.­Tulun’un­yerine­yirmi­yaşındaki­oğlu­Humâreveyh­geçti.­Bü-yük­oğlu­Abbâs­buna­itiraz­etti­ise­de­öldürüldü.­Öte­taraftan­Humâreveyh’in­ başa­geçmesi,­Abbâsîler­ile­Tulunîler­arasında­yapılan­barış­görüşmelerinin­ sona­ermesine­sebep­oldu.­Bu­sırada­daha­önce­Mısır­ve­Suriye­valisi­tayin­ edilmiş­olan­İshak­b.­Kundacık­ve­Sâcoğulları’ndan­Diyâr-ı­Mudar­valisi­Mu-hammed­ el-Afşin­ birleşmişler­ ve­ Humâreveyh’in­ tecrübesizliğinden­ yarar-lanarak­ onun­ hâkimiyeti­ altındaki­ toprakları­ ele­ geçirmek­ için­ hazırlıklara­ başlamışlardı.­Ayrıca­onlar­el-Muvaffak’a­da­müracaat­ederek­yardımcı­kuv-vet­istediler.­El-Muvaffak­bu­teklifi­siyasetine­uygun­bularak­onlara­Dımaşk­ üzerine­yürümelerini­emretti.­Bu­emri­alan­iki­kumandan­harekete­geçerek­ Halep,­Hıms,­ve­Antakya’ya­hâkim­oldular.­Tulunîlerin­Dımaşk’taki­naibi­de­ onlara­ iltihak­ etmiş,­ sadece­ Şeyzer­ şehri­ Humâreveyh’e­ bağlılığını­ sürdür-müştü.­Humâreveyh­Suriye’deki­olayları­haber­aldığı­zaman­hemen­bir­ordu­ gönderdi­ise­de,­bu­ordu­ancak­Dımaşk’a­hâkim­oldu­ve­kışın­yaklaşmasıyla­ bir­netice­alamadı.­Öte­taraftan­el-Muvaffak­da­oğlu­Ahmed’i­iki­kumandanla­ birleşmesi­için­Suriye’ye­göndermişti.­Mısır­ordusu­bu­müttefik­kuvvetler­kar- şısında­başarılı­olamayarak­Remle’ye­çekilirken,­Ahmed­Ocak-Şubat­885­tari- hinde­Dımaşk’a­giriyordu.­Bu­olaylar­Humâreveyh’in­Mısır’dan­bizzat­hareke-te­geçmesini­gerekli­kılmış­ve­Remle’de­beklemeye­başlamıştı.­Bu­sırada­İshak­ ve­Muhammed­bir­anlaşmazlık­sebebiyle­Ahmed’den­ayrıldılar.­Bu­durumda­ ordusu­oldukça­zayıflayan­Ahmed­ile­Humâreveyh,­Dımaşk-Remle­arasında­ el-Tavvâhin­denilen­yerde­karşılaştılar­(Şubat-Mart­885).­Humâreveyh­genç-liği­ ve­ tecrübesizel-Tavvâhin­denilen­yerde­karşılaştılar­(Şubat-Mart­885).­Humâreveyh­genç-liği­ sebebiyle­ daha­ başlangıçta­ savaş­ meydanını­ terketti.­ Abbâsî­ordusu­bu­durumda­Mısır­ordugâhını­yağmalamaya­başladı.­Ancak­ Humâreveyh’in­ çekildiğinden­ haberi­ olmayan­ Mısır­ ordusundan­ Sa’d­ el-Aysar­ pusuda­ bulunan­ birlikleriyle­ Ahmed’in­ kuvvetlerine­ saldırdı.­ Bu­ kez­ kaçma­ sırası­ Ahmed’de­ idi,­ geride­ ağır­ kayıplar­ ve­ esirler­ bırakarak­ savaş­ meydanını­terk­etti.­Humâreveyh­bundan­sonra­Suriye,­Sugur(uc)­şehirleri­ve­ Musul’a­hâkim­oldu.­El-Muvaffak,­el-Tavvâhin­yenilgisiyle­artık­Mısır’a­sahip­ olamayacağını­anlamıştı,­bu­nedenle­Humâreveyh­ile­bir­barış­yapmak­zo-runda­kaldı.­İki­taraf­arasındaki­barışa­göre­(886),­Humâreveyh­Mısır,­Suriye­ ve­Anadolu­hudut­bölgelerinde­otuz­yıl­süreyle­vali­olarak­tanınıyordu.­Buna­ karşılık­o,­yılda­300.000­dinar­vergi­ödeyecekti.­Ancak­bu­miktar­daha­önce­ Ahmed­b.­Tulun­tarafından­sadece­Mısır­için­ödenmişti.

Öte­taraftan­İshak­b.­Kundacık­ile­Muhammed­el-Afşin­arasındaki­iyi­mü- nasebetler­bozulmuş,­bu­iki­kumandan­birbirlerinin­topraklarına­göz­dikmiş-lerdi.­Muhammed­el-Afşin,­Humâreveyh’e­yanaşarak­onunla­birleşti.­Ancak­bu­ ittifâk­bir­yıl­kadar­sürmüştü.­İshak,­Humâreveyh­ile­anlaşmanın­kendisi­için­ daha­ yararlı­ olduğunu­ anlamış­ ve­ bunu­ da­ gerçekleştirmişti.­ Buna­ mukabil­ Muhammed­el-Afşin­Dımaşk’ı­zapt­etmek­için­harekete­geçti.­Humâreveyh­ile­ Muhammed’in­orduları­Dımaşk­yakınında­Senîyet­el-U’kab­mevkiinde­karşı-laştı­(Mayıs-Haziran­888).­Savaşı­Mısır­ordusu­kazandı,­Muhammed­kaçmayı­ tercih­ etti.­ Humâreveyh­ onun­ peşinden­ İshak­ b.­ Kundacık’ı­ gönderdi.­ Neti-cede­Muhammed­el-Afşin,­bu­iki­müttefike­karşı­koyamayacağını­anlamış­ve­ Bağdat’a­el-Muvaffak’ın­yanına­gitmek­zorunda­kalmıştı­(Temmuz­889). Daha­sonra­el-Mu’temîd,­Ekim­892’de­öldü­ve­yerine­el-Muvaffak’ın­oğlu­ Ahmed,­“el-Mu’tazıd”­lakabıyla,­halife­oldu.­Mu’tazıd­da­Humâreveyh’in­göre- vinde­kalmasını­tasdik­etti.­Böylece­Tulunîler­ile­Abbâsîler­arasındaki­müna-sebetlerde­dostça­gelişmeler­görüldü.­Nitekim­Humâreveyh’in­“Katr­el-Nadâ”­ namıyla­meşhur­kızı­Esmâ,­Halife­Mu’tazıd­ile­evlendi.­Humâreveyh­yaşadığı­ süre­içinde­harcamalarda­müsrif­davranmış­ve­bu­devletin­mali­durumunu­ çok­sarsmıştı.­O,­Suriye’ye­yaptığı­bir­sefer­sırasında­köleleri­tarafından­takri- ben­otuz­iki­yaşında­iken­öldürüldü­(18­Ocak­896).­Onun­genç­yaşta­öldürül-mesi­Tulunîler­Devleti­ve­Mısır­için­büyük­bir­talihsizlikti. Yerine­daha­sağlığında­veliaht­ilan­ettiği­oğlu­Ebu’l-Asâkir­Ceyş­geçmişti.­ Ancak­o­henüz­on­dört­yaşında­tecrübesiz­bir­gençti,­etrafındaki­kötü­niyet-li­kimselerin­etkisiyle­tecrübeli­emîr­ve­kumandanlara­karşı­harekete­geçti.­ Onun­bu­davranışı­gerek­hükümdarlık­gerekse­hayat­süresinin­kısa­olmasına­ sebep­oldu.­Neticede­ayaklanan­kumandanlar­onu­azlederek­öldürdüler­(25­ Temmuz­896).­Ceyş’in­yerine­aynı­derecede­ehliyetsiz­ve­tecrübesiz­kardeşi­ Hârûn­geçirildi.­Tulunî­hanedanının­son­yılları­idarede­iktidarsızlık,­entrikalar­ ve­Abbâsîlerin­gittikçe­artan­bir­şekilde­Mısır’a­müdahalesiyle­geçmişti.­Niha- yet­899­yılında­Halife­Mu’tazıd­ile­yeni­bir­anlaşma­yapıldı.­Bu­üçüncü­anlaş- mayla­Tulunîlerin­idaresindeki­ülkelerin­sayısı­azalıyor­ve­Abbâsîlere­verdik-leri­vergi­450.000­dinara­çıkarılıyordu.­Öte­taraftan­Karmatîlerin­Suriye’deki­ isyanları­yalnız­Tulunîler­için­değil,­Abbâsîler­için­de­tehlikeli­olmaya­başla- mıştı.­Bu­sırada­Halife­Mu’tazıd­ölmüş­(902)­ve­yerine­oğlu­el-Muktefî­geç-mişti.­Halife­Muktefî,­Suriye’ye­Muhammed­b.­Süleymân­idaresinde­bir­ordu­ gönderdi.­Neticede­Abbâsî­ordusu­Karmatîleri­müthiş­bir­mağlubiyete­uğrattı­ (903).­ Bu­ seferden­ sonra­ Muhammed­ b.­ Süleymân,­ Abbâsî­ orduları­ başku-mandanı­ tayin­ edilerek­ Mısır­ meselesini­ neticelendirmekle­ görevlendirildi.­ Muhammed­b.­Süleymân­karadan­ve­denizden­Mısır’a­hücum­etti.­Bu­sırada­

Hârûn­ kesin­ olarak­ sebebi­ anlaşılamayan­ bir­ şekilde­ öldürüldü­ (31­ Aralık­ 904).­ Ona­ amcası­ Şeybân­ halef­ oldu.­ Şeybân,­ Tulunî­ kuvvetlerini­ savunma­ için­ bir­ düzene­ sokmaya­ çalıştı­ ise­ de­ artık­ çok­ geçti.­ Nihayet­ Muhammed­ b.­ Süleymân­ Mısır­ kapılarına­ dayandı.­ Şeybân­ teslim­ olmak­ teklifini­ kabul­ ederek­aile­fertleriyle­Muhammed­b.­Süleymân’a­sığındı.­Tulunî­ordusundan­ bir­ kısmı­ durumdan­ habersiz­ olarak­ mücadele­ ettilerse­ de­ bu­ mukavemeti­ hayatlarıyla­ödediler.­Muhammed­b.­Süleymân­bundan­sonra­12­Ocak­905’te­ Fustat’a­girdi.­Böylece­Tulunî­Devleti­sona­erdi­ve­ailenin­geride­kalan­fertleri­ zincire­vurularak­Bağdat’a­götürüldü. Tulunîler­zamanında­Mısır­yeniden­bir­canlanma,­ilerleme­ve­refah­dev- ri­yaşamıştı.­Bu­devlet­temelde,­kuvvetli­bir­orduya­ve­ülkenin­iktisadî­bakım-dan­kalkınmasına­dayanmıştı.­Ayrıca­ticaret­de­fevkalade­gelişmişti.­Nitekim­ Ahmed­b.­Tulun­bu­sebeple­Afrika’nın­Mısır­ve­Suriye­üzerinden­geçen­ticâret­ yollarının­kontrolünü­elinde­tutmak­istiyordu.­Mısır’da­Tulunîler­ile­beraber­ bir­saray­teşkilatı­kurulmuş­ve­bu,­Abbâsîleri­geride­bırakacak­şekilde­bir­ge-lişme­göstermişti.­Öte­taraftan­Ahmed­b.­Tulun­halk­hizmetlerine­yarayacak­ muazzam­imar­faaliyetlerinde­bulundu,­Katâ’î­adı­verilen­yeni­bir­şehir­kur-du.­Burada­bir­saray­ve­kendi­ismiyle­anılan­büyük­bir­cami­ve­“Dâr­el-İmâre”­ (hükümet­konağı)­yaptırmıştı.­Ayrıca­873­yılında­bir­hastahane­(mâristan)­ve­ bugün­hâlâ­duran­bir­su­kemeri­inşa­ettirmişti.­İbn­Tulun’un­en­büyük­ese-ri­olan­camii,­876-879­yılları­arasında­tamamlanmış­olup­bugün­de­varlığını­ sürdürmektedir.­Oğlu­Humâreveyh­de­Katâ’î­şehrini­genişletmiş­ve­burada­ bahçeler­ve­havuzlar­yaptırmıştı.

Ahmed­ b.­ Tulun­ edebiyat­ ve­ musikiye­ de­ meraklı­ olup­ Türkçe­ şiirler­ yazmıştı.­Oğlu­Abbâs­da­şair­idi.­Humâreveyh­de­âlim­ve­şairleri­himaye­et-mesiyle­ün­kazanmıştı.­Nitekim­gramerci­Muhammed­b.­Abdullah­(öl.­944)­ onun­himayesinde­ve­aynı­zamanda­oğullarının­hocası­idi.­El-Kasım­b.­Yahyâ­ el-Meryemî­(öl.­929)­de­Humâreveyh’in­savaşlardaki­zaferlerini­kutlamak­için­ kasideler­yazmıştı.­Şâirler­arasında­en­meşhuru­Hüseyin­b.­Abdüsselâm­idi. Bibliyografya: Ş.­Altundağ,­“Tolunlular”,­İA.

O.­Aslanapa,­Türk Sanatı I, İstanbul­1972. C.­H.­Becker,­“Ahmed­b.­Tolun”,­İA. U.­Harman,­“Khumãrawayh”,­EI2_.

B.­Lewis,­“Egypt­and­Syria”,­The Cambridge History of Islam, I,­London­1970. M.­A.­Shaban,­Islamic History, A New Interpretation 2, London­1976. M.­Sobernheim,­“Humâreveyh”,­İA.

____,­“Azerbaycanda­Hüküm­Sürmüş­Bir­Türk­Hânedanı­Sâcoğulları,­II,­Ebû­Ubeydullah­ Muhammed­el-Afşin”,­Tarih Enstitüsü Dergisi, Sayı:­9,­İstanbul­1978.

Zaky,­M.­Hassan,­“Ahmad­b.­Tūlūn”,­EI2_.

K.­Yaşar­Kopraman,­“Tolunoğulları”,­Doğuştan Günümüze Büyük İslâm Tarihi, VI,­İstanbul­ 1987,­s.­55-79.

Ebu’l-Fez­Elçi­Bey,­Tolunoğulları Devleti, 868-905, İstanbul­1997.

N.­Özkuyumcu,­İbn Zülâk’ta İlk Müslüman Türk Devletleri Tolunoğulları ve Ihşîdîler, İzmir­ 1996.

N.­Özkuyumcu,­“Tolunoğulları”,­DİA. s.­233-236.­

2.2. Ihşîdîler

Mısır­ve­Suriye’de­hüküm­süren­ikinci­Türk­hanedanıdır.­Kurucusu­Mu-hammed­ b.­ Tugç­ 882’de­ Bağdat’ta­ doğdu.­ Babası­ Tulunîlerin­ hizmetinde­ görev­ almış,­ Şam­ ve­ Taberiyye­ valiliği­ yapmıştı.­ Bu­ bakımdan­ Muhammed­ devlet­ idaresi­ içinde­ yetişmiş,­ hatta­ bir­ süre­ Taberiyye’de­ babasına­ vekâlet­ etmişti.­Muhammed,­Tulunîlerin­yıkılmasından­sonra­Abbâsî­Devleti­hizme-tinde­çalıştı.­Bu­sırada­bazen­Mısır’da­bazen­Suriye’de­görev­yaptı.­O­devlet­ kademelerinde­yavaş­yavaş­yükselmiş­ve­933­yılında­nüfuzunu­bütün­Suriye­ üzerinde­yaymıştı,­ancak­Mısır’a­da­sahip­olmak­istiyordu. Öte­taraftan­Tulunîlerin­yıkılmasından­sonra­Mısır’da­ortaya­çıkan­me- seleler­burada­kuvvetli­bir­hükümete­ihtiyaç­gösteriyordu.­Mısır,­şimdi­doğu-da­ve­batıda­İslâm­dünyasının­liderliği­için­çekişen­iki­devletin­ortasında­idi.­ Bağdat’taki­Abbâsî­hükümeti­Mısır’da­kuvvetli­ve­kendine­güvenen­bir­devle-tin­bulunmasını­uygun­görüyordu.­Çünkü­Mısır’da­hüküm­sürecek­kuvvetli­ bir­devlet­batıdan­Fâtımîlerin­ilerlemesine­karşı­bir­engel­olacak­ve­daha­son-ra­Suriye’de­yeni­ortaya­çıkan­Bedevî­hanedanlar­üzerinde­kontrolü­elinde­ tutacaktı.­Bu­ortamdan­faydalanmasını­bilen­Muhammed­b.­Tugç,­önce­vezir­ sonra­da­Mısır­ve­Suriye­vergi­mütesellimi­(müfettişi)­olan­el-Fazl­b.­Ca’fer­ el-Furat’tan­da­kendisine­destek­buldu.­O,­Suriye’ye­ilave­olarak­Mısır­valisi­ tayin­edildi.­Nitekim­kuvvetli­bir­ordu­ve­donanma­sayesinde­Fustat’a­girdi­ (935).­Böylece­Ihşîdî­Devleti’nin­temellerini­atarak­Mısır’ın­karışık­durumunu­ yoluna­koydu.­Bu­arada­Ahmed­b.­Tulun­gibi,­o­da­kuvvetli­bir­maliyeci­Ebû­ Bekr­ Muhammed­ el-Mâzerâî­ ile­ uğraşmak­ zorunda­ kaldı.­ Ancak­ Muham-med,­mukavemetini­kırdığı­el-Mâzerâî’yi­hizmetine­aldı­ve­böylece­iktisadî­ meselelerde­kendisine­kabiliyetli­ve­etkili­bir­yardımcı­buldu.­Muhammed­b.­ Tugç’un­Abbâsî­Devleti’yle­münasebetleri­dostane­idi.­Halife­Râzî’den­“Ihşîd”­ unvanını­aldı­(939)­ve­kurmuş­olduğu­devlet­“Ihşîdîler”­adıyla­anıldı.­Ihşîd,­ prens­veya­hükümdar­anlamında­Farsça­bir­ünvandır­ve­Soğd­ile­Fergâna’nın­ İranlı­hükümdarları­tarafından­kullanılmıştır.­Ayrıca­Muhammed’in­Fergâna­ meliklerinin­soyundan­geldiği­kabul­edilmektedir.

Muhammed­ b.­ Tugç­ çok­ geçmeden­ idaresi­ altındaki­ eyaletlerden­ Suriye’yi­Abbâsî­Devleti’nin­kudretli­emîrlerinden­Muhammed­b.­Râ’ik’e­kar-şı­ savunmak­ zorunda­ kaldı.­ İbn­ Râ’ik­ süratle­ Suriye’yi­ ele­ geçirip­ Remle’yi­ almıştı­(939).­Muhammed­b.­Tugç’un­öncü­kuvvetleriyle­yapılan­bir­çarpış- madan­sonra­iki­taraf­anlaştılar.­Buna­göre,­Remle­ve­havalisi­kendisine­bı-rakılmak­suretiyle­Suriye,­Taberiyye’den­kuzeye­kadar­İbn­Râik’e­veriliyordu.­ Ancak­ertesi­yıl­İbn­Râ’ik­tekrar­harekete­geçti,­Muhammed­b.­Tugç,­el-Âriş’te­ onu­bozguna­uğrattı­ise­de­(24­Haziran­940),­Laccûn’da­baskına­uğrayarak­ mağlup­ oldu­ (18­ Ağustos­ 940).­ Neticede­ ilk­ seferki­ şartlarda­ yeniden­ barış­

yapıldı,­ancak­Muhammed­ilave­olarak­Râ’ik’e­her­yıl­140.000­dinar­vermeyi­ kabul­etmişti.­İbn­Râ’ik’in­942’de­Hamdanîler­tarafından­öldürülmesiyle­Mu- hammed­b.­Tugç­rahat­bir­nefes­aldı­ve­bizzat­Suriye­seferine­çıkarak­bu­ülke-de­altı­ay­kaldı.­Bu­kez­ona­Suriye’de­Hamdanîler­rakip­olmuştu.­Muhammed­ bundan­sonra­“emîr­el-ümerâ”lık­mevkiini­elde­etmek­için­çıkan­mücadeleye­ katıldı­ve­bu­maksatla­Rakkâ’da­Halife­el-Muttekî­ile­buluştu­(944).­Fakat­o­ “emîr­el-ümerâ”­olmak­düşüncesinden­vazgeçerek­Mısır’a­döndü.­Çok­geç- meden­o,­Hamdanîler’den­Seyfüddevle­ile­mücadeleye­başladı.­Seyfüddev-le­önce­Halep’i­(944)­sonra­da­Şam’ı­ele­geçirdi­(945).­Muhammed­b.­Tugç­ Kınnesrîn’de­onu­yendi,­fakat­kolay­yerine­getirebilecek­barış­şartları­öne­sür-dü.­Neticede­iki­taraf­arasında­bir­barış­yapıldı­(Ekim-Kasım­945).­Buna­göre,­ Seyfüddevle­Suriye’nin­kuzey­taraflarını­muhafaza­ve­ayrıca­bir­tahsisat­elde­ edebiliyordu.­Muhammed­b.­Tugç­bu­barıştan­sonra­Şam’a­döndü­ve­orada­ öldü­(24­Haziran­946). Muhammed­b.Tugç’un­ölümünden­sonra­yerine­oğullarından­ikisi­geçti­ ise­de,­bunlar­sadece­birer­kukla­hükümdar­idi.­Ihşîdîler­Devleti’nde­asıl­ik-tidar,­onun­ölümünden­biraz­önce­çocuklar­için­saltanat­naibi­olarak­tayin­ ettiği,­Nubyalı­kölesi­Kâfûr’un­eline­geçmişti.­Muhammed­b.­Tugç’a­önce­oğlu­ Ûnûcûr­(?­On­Uygur)­halef­oldu.­Ûnûcûr­bir­süre­sonra­arkadaşlarının­tahri-kine­kapılarak­Kâfûr’un­vesayeti­altından­kurtulmak­ve­bu­maksatla­Remle’ye­ gitmek­ istedi­ (954).­ Ancak­ o,­ bu­ düşüncesini­ yerine­ getiremedi.­ Son­ anda­ annesi­ve­Kâfûr­onu­yatıştırmaya­muvaffak­oldular.­Ûnûcûr’un­ölümünden­ sonra­yerine­kardeşi­Ali­geçti­(961).­Kâfûr­naiplik­görevini­muhafaza­ediyor-du.­ Bu­ devirde­ Suriye­ tekrar­ Mısır’ın­ nüfuzu­ altına­ girmişti.­ Ali’nin­ 966’da­ ölümünden­sonra­Kâfûr­kendisini­Mısır’ın­tek­hâkimi­olarak­ilan­etti.­Bu­du-rum­ Abbâsî­ halifesi­ el-Mutî’­ tarafından­ da­ tasdik­ edildi.­ Kâfûr’un­ tek­ başı-na­hükümeti­uzun­sürmemiş­ve­968’de­ölmüştü.­Kâfûr,­naipliği­dâhil­hüküm­ sürdüğü­devrede­Kuzey­Afrika­kıyıları­boyunca­ilerleyen­Fâtımî­yayılmasını­ durdurmuş,­ Suriye’yi­ Hamdanîlere­ karşı­ başarı­ ile­ müdafaa­ etmişti.­ Ayrıca­ onun­zenginliği­de­dillere­destan­olmuştu.­Kâfûr’un­ölümünden­sonra­Ali’nin­ oğlu­Ahmed­başa­geçtiyse­de­onun­zayıf­idaresi­çok­kısa­sürdü­ve­Fâtımîler­ Mısır’ı­işgal­ederek­Ihşîdî­Devleti’ne­son­verdiler­(969). Ihşîdî­hükümdarları­da­âlim­ve­sanatkarların­hâmisi­olmuşlardı.­Tarih- çilerden­İbn­el-Dâye,­el-Kindî,­Abdullah­el-Fergânî,­Hasan­b.­İbrahim­b.­Zo-lak­ile­şair­Mütenebbî­himaye­görmüş­meşhur­şahsiyetlerdi.­Ayrıca­Ihşîdîler­ mimari­bakımdan­da,­pek­parlak­olmamakla­beraber,­faaliyet­göstermişlerdi.­ Muhammed­b.­Tugç,­Ravza­adasında­“Muhtar”­adı­verilen­bir­bahçe,­hükü- met­binası­(Dâr­el-İmare)­yaptırmıştı.­Kâfûr­ise­saraylar,­iki­cami,­bir­hasta-hane­ve­başkentte­Kâfûrîye­bahçeleri­inşa­ettirmişti.

Bibliyografya:

C.­H.­Becker,­“İhşîdîler”,­İA. A.­S.­Ehrenkreutz,­“Kãfür”,­EI2_.

R.­Guest,­“Muhammed­b.­(Tuğğac)”,­İA.

B.­Lewis,­“Egypt­and­Syria”,­The Cambridge History of Islam, London­1970. M.­A.­Shaban,­Islamic History, A New Interpretation 2, London­1976. M.­Sobernheim,­“Kâfûr”,­İA.

K.­Y.­Kopraman,­“Ihşîdîler­Devleti”,­Büyük İsl. Tar., VI,­s.­194-221.

H.­Alaslan,­Ihşîdîler Devleti (Siyasî Tarih, Sosyal, Ekonomik ve Kültür Hayatı), İstanbul­ 1989­(Basılmamış­doktora­tezi).

N.­Özkuyumcu,­İbn Zülâk’ta İlk Müslüman Türk Devletleri Tolunoğulları ve Ihşîdîler, s.­48-57.

N.­Yazıcı,­İlk Türk-İslâm Devletleri Tarihi,­s.­56-62. A.­Ağırakça,­“İhşîdîler”,­DİA, s.­551-553.

3

İTİL (VOLGA) BULGAR DEVLETİ

Bir­kısım­araştırıcılar,­Mısır’dakiler­haricinde,­ilk­Müslüman-Türk­devle-tinin­Karahanlılar­olduğunu­ileri­sürerken,­bir­kısım­araştırıcılar­da­İtil­Bulgar­ Hanlığı’nın­ ilk­ Müslüman-Türk­ devleti­ olduğunu­ kabul­ etmektedirler.­ Bul-garların­Türk­asıllı­oldukları­son­yapılan­araştırmalarla­kesinlik­kazanmıştır.­ Bulgarlar­ Güney-Rusya­ bozkırlarına­ Hun­ dalgalarından­ biriyle­ ulaşmış­ ol-malıdırlar.­Bunlar­481­yılında­Bizans­imparatoru­Zenon­(474-475,­476-491)’a­ Gotlara­karşı­yaptıkları­savaşta­yardım­etmişlerdi.­Daha­sonra­Hun­kütleleriy-le­karışan­ilk­Bulgar­birliğinde­Onogurların­çoğunlukta­oldukları­anlaşılıyor.­ Bu­sırada­Bulgar­ülkesinin­merkezi­Kafkasya’daki­Kuban­Nehri­ve­Azak­Denizi­ havalisindeki­bozkırlar­idi.

Bulgarlar­ önceleri­ Göktürk­ Kağanlığı’nın­ idaresi­ altında­ yaşıyorlardı.­ Ancak­630’da­Göktürk­Kağanlığı’nın­fetret­devrine­girmesi­üzerine­Bulgarlar­ “Büyük­Bulgarya”­Devleti’ni­kurdular.­Fakat­bu­devlet­uzun­ömürlü­olmamış,­ 665’ten­sonra­komşu­Hazar­Hakanlığı­tarafından­parçalanmıştı.­Bu­parçalan-madan­sonra­Asparuh­idaresindeki­kalabalık­Bulgar­kütleleri­Tuna’ya­doğru­ yönelmiş­ve­Balkanlara­girerek­(668­veya­671),­Tuna­Bulgarları­Devleti’ni­kur-muştur­(681).­Tuna­Bulgarları­zamanla­Slavlar­ile­karıştılar­ve­Boris­Han’ın­ 864’te­ Ortodoksluğu­ resmen­ kabulüyle­ de­ Hristiyan­ oldular.­ Bu­ bakımdan­ Tuna­Bulgarları­konumuz­dışında­kalmaktadır. Bulgarlardan­bir­kısmı­ise­X.­yüzyıla­kadar­eski­yerleşme­sahalarında­Ku-ban­Nehri­ve­Azak­Denizi­havalisinde­kaldılar.­Bulgarların­bu­ülkesi­Bizans­ ve­Rus­tarihleri­tarafından­“Kara­Bulgarya”­olarak­adlandırılmıştı.­Bunlar­da­ Bulgar­tarihinde­önemli­bir­rol­oynamamış,­belki­de­daha­sonra­birbiri­arka-sına­gelen­Macar,­Peçenek­ve­Kuman­dalgaları­içinde­kaybolup­gitmişlerdi. Büyük­Bulgarya­Devleti’nin­parçalanmasından­sonra­Hazarların­tazyi-kiyle­Don­Nehri­boyundaki­Otuz-Oğurların­kuzeye­doğru­Orta­İtil,­yani­İtil­ (Volga)­ve­Kama­(Çolman)­nehirlerinin­birleştikleri­sahaya­çekildikleri­anla-şılıyor.­Bu­hareketin­en­geç­VII.­yüzyıl­sonu­veya­VIII.­yüzyıl­başlarında­olması­ muhtemeldir.­İtil­Bulgarları­burada­bölgenin­yerli­halkı­Fin-Ugorları­ve­öte-ki­Türk­topluluklarını­da­idareleri­altına­alarak­bir­devlet­kurdular.­Ancak­İtil­

Bulgar­Devleti’nin­ilk­devirleri­hakkında­elimizde­kesin­bilgiler­yoktur.­Bulgar­ ülkesinin­ doğusunda­ Türk­ menşeli­ Başkırt­ (Başkurt)lar,­ batısında­ Fin­ veya­ Türk­olan­Burtaslar­ile­Ruslar,­güneyinde­Hazarlar­bulunmaktaydı.

Bulgar­tüccarlarının­Hazar­ülkesinde,­Hârezm’de­ve­Sâmânî­ülkesinde­ İslâm­ tüccarlarıyla­ temasları,­ Hârezmlilerin­ de­ onların­ ülkelerine­ gitmeleri­ neticesi,­buralarda­İslâm­dini­ve­kültürü­yayılmaya­başlamıştı.­Nitekim­900­ tarihlerinde­Bulgarlar­arasında­İslâm­dinini­kabul­edenler­çoğunluktaydı.­Ni- hayet­Şelkey­oğlu­Yıltavar­(İlteber)­Almış­(Almuş)’ın­İslâm­dinini­benimseme-siyle­İtil­Bulgarları­Müslümanlığı­devlet­dini­olarak­kabul­ediyorlardı.­Almış­ Han­920­tarihlerinde­Abbâsî­Halifesi’ne­din­âlimleri­ve­mimarlar­göndermesi­ için­müracaatta­bulunmuş,­ayrıca­unvan­ve­ismini­“Emîr­Ca’fer­b.­Abdullâh”­ olarak­ değiştirmişti.­ Halife­ Muktedir­ Billâh­ da­ din­ adamlarıyla­ mimarlar-dan­ oluşan­ bir­ heyet­ gönderdi.­ Bu­ heyet­ 309/921-922­ yılında­ yola­ çıkmış­ ve­922­Mayıs’ında­Bulgar­ülkesine­ulaşmıştı.­O­tarihten­sonra­Bulgar­ülkesi­ Abbâsî­halifelerine­bağlı­bir­Müslüman­yurdu,­Bulgarlar­ise­Doğu­Avrupa’da­ Türk-İslâm­ kültürünün­ temsilcisi­ olmuşlardı.­ Bulgar­ ülkesine­ gelen­ Abbâsî­ Halifesi’nin­elçileri­arasındaki­en­renkli­kişi­bu­heyete­“Kâtip”­sıfatıyla­iştirak­ eden­İbn­Fadlan­olmuştur.­Onun­geride­bıraktığı­seyahat­notlarında­Bulgar- lardan­başka­Oğuzlar,­Başkırtlar,­Hazarlar­hakkında­ilgi­çekici­bilgiler­bulun-maktadır.­(Bu­seyahatnâmenin­Türkçe­_{tercümesi­için­bk.­R.­Şeşen,­Onuncu}

Asırda Türkistan’da Bir İslâm Seyyahı İbn Fazlan Seyahatnâmesi Tercümesi,

İstanbul­ 1975).­ Sikkelerden­ anlaşıldığına­ göre­ Ca’fer’den­ sonra­ yerine­ oğlu­ Mikâil­geçmiş­ve­ona­da­Tâlib­b.­Ahmed,­Mü’min­b.­Ahmed­ve­Mü’min­b.­El-Hasan­halef­olmuşlardı.

Bulgarlar,­ Hazar­ Hakanlığı­ yıkılana­ kadar­ (965)­ bu­ devlete­ tabi­ idi­ ve­ Hazar­hakanına­vergi­veriyordu.­Bu­devletin­yıkılmasından­sonra­Bulgarlar­ müstakil­bir­hanlık­olmuşlardı.­964­ve­985­yıllarında­Rusların­Kiev­Prensliği­ Bulgar­ülkesini­istila­ettiler,­985’teki­istila­Bulgar­ülkesinin­zenginliğine­çok­az­ zarar­vermişti.­Daha­sonra­Bulgarlar­ve­Ruslar­arasında­münasebetler­gelişti­ ve­bu­1006’da­bir­ticaret­anlaşmasıyla­neticelendi.­Fakat­XI.­yüzyılın­ikinci­ya-rısından­itibaren­kuzeydeki­kürk­ticareti­Ruslar­ve­Bulgarlar­arasında­devamlı­ savaşlara­sebep­oldu.­Nitekim­Ruslardan­Vsevolod­yayılma­siyaseti­izlemeye­ başladı,­söz­gelişi­1183’te­Volga­Bulgarları’nın­Büyük­Şehri­(Bulgar)’ne­yürü-dü.­Vsevolod­1205’te­Volga­ve­Kama­Bulgarları’na­karşı­ordular­gönderdi.­O­ böylece­ doğu­ bölgelerindeki­ kabileler­ üzerine­ çeşitli­ seferler­ tertipleyerek­ Hazar­ Denizi’nden­ gelen­ ticaret­ yolu­ üzerinde­ denetimi­ sağlamaya­ çalışı-yordu.­Oğlu­Prens­Yury­de­babası­tarafından­başlatılan­genişleme­siyasetini­ takip­ederek­bütün­doğu­ticareti­için­güvenli­bir­yol­ele­geçirmek­istedi.­Bu­ maksatla­da­1221’de­Nizhniy­Novgorod­Kalesi’ni­yaptırdı.­Burası­prensliğin­ doğu­sınırları­üzerinde­Volga­ve­Oka­nehirlerinin­birbirine­karıştığı­yer­üze-rinde­stratejik­bir­şehirdi.­Öte­taraftan­bu­savaşlar­Moğolların­ortaya­çıkışına­

XIII.­yüzyılın­ilk­yarısına­kadar­devam­etti.­Moğollar­Kalka­Nehri­kenarında­ Ruslara­karşı­kazandıkları­zaferden­sonra­(1224)­doğuya­dönerlerken­Bulgar-ların­tuzağına­düşerek­ağır­kayıplar­verdiler.­Bu­olay­İtil­Bulgar­Devleti’nin­ yıkılışına­sebep­oldu.­Bu­yenilginin­intikamını­almak­isteyen­Batu­Han­ida-resindeki­büyük­Moğol­ordusunun­“Batı­Seferi”ndeki­ilk­hedefi­Bulgarlar­idi.­ Moğollar­1236’da­Bulgarlara­saldırdılar,­köyleri­ve­şehirleri­yıktılar.­Bu­ara-da­elli­bin­nüfuslu­Bulgar­şehrini­de­tahrip­ettiler.­Moğol­istilasından­sonra­ Deşt-i­Kıpçak’ta­kurulan­Altın­Orda­(Ordu)­Devleti­zamanında­Bulgarlar­bir­ dereceye­kadar­bağımsızlıklarını­muhafaza­etmekteydiler­(Bk.­Mustafa­Kafa-lı,­Altın Orda Hanlığının Kuruluş ve Yükseliş Devirleri, İstanbul­1976).­Bu­sı-rada­başkent­Bulgar­şehrinin­kısa­zamanda­eski­parlak­durumunu­kazandığı­ anlaşılıyor.­Bulgarlar­zaman­zaman­Altın­Orda­Hanlığı’na­da­kafa­tutmaktay-dılar.­Nitekim­Altın­Orda­hânı­Pulat­Timur­1361’de­Bulgarları­cezalandırmış­ ve­Bulgar­şehri­yeni­bir­tahribata­maruz­kalmıştı.­1391­yılında­Timur’un­Altın­ Orda­hânı­Toktamış­(1376-1395)’a­karşı­yaptığı­sefer­sırasında­Bulgar­ülkesi­ bir­kez­daha­tahrip­edildi.­Timur’un­1395­yılında­yine­Toktamış­Hân­üzerine­ yaptığı­seferden­Bulgar­şehri­etkilenmemişti.­Nitekim­Timur’a­mağlup­olan­ Toktamış­Hân­bir­kısım­kuvvetleriyle­Bulgar­iline­girmek­zorunda­kalmıştı.­ Bulgar­şehrinin­1399’da­Ruslar­tarafından­tahrip­edildiğini­görüyoruz.­Ancak­ bu­şehrin­yıkılmasının­muhtemel­sebebi­Batu­Han­tarafından­kurulan­Kazan­ şehrinin­gösterdiği­gelişme­idi.­1399’dan­sonra­artık­toparlanamayan­Bulgar-lar­dağıldılar.­Halktan­bir­kısmı­Kama’nın­kuzeyindeki­Kazan­Nehri­boyunca­ göç­ederek­buralara­yerleştiler­ve­bölgeyi­tamamiyle­Türkleştirdiler.­1437­yı- lında­kurulmuş­olan­Kazan­Hânlığı’nın­esas­nüfusunu­Bulgar-Kıpçak­karışı-mı­müslüman­halk­teşkil­etmekteydi. Bulgarlar­X.­yüzyılın­başında­öteki­Türk­kabileleri­gibi­göçebe­idiler,­fa- kat­kısa­zamanda­yerleşik­hayata­geçmişler,­ziraate­elverişli­toprakları­değer- lendirerek­ekmişler­ve­aynı­yüzyılın­ikinci­yarısında­usta­birer­çiftçi­oldukla- rını­göstermişlerdir.­Başlıca­zirai­mahsulleri;­akdarı,­buğday­ve­arpa­idi.­Ayrı- ca­Orta­İtil­sahası­ulaşım­bakımından­kuzey­bölgelerini­Hazar­Denizi-İran-Kafkaslar-Türkistan­ve­dolayısıyla­Orta­Asya’ya­bağlayan­büyük­kervan­yolları­ üzerindeydi.­Bu­da­İtil­Bulgarları’nın­şehirler­kurarak­büyük­ölçüde­ticaret­ile­ uğraşmalarına­imkân­sağlamıştı.­Bu­şehirler­arasında­Kama­ile­İtil’in­birleş- tiği­yerden­100­kilometre­kadar­güneyde­İtil­kıyısında­bulunan­başkent­“Bul-gar”­şehri­IX-XIII.­yüzyıllarda­Doğu­Avrupa’nın­en­önemli­ticaret­merkezi­idi. Bulgarların­ bu­ ticaret­ sırasında­ ihraç­ ettikleri­ mallar­ şunlardı:­ çeşitli­ kürkler,­at­ve­keçi­derileri,­ayakkabı,­oklar,­kılıçlar,­zırh,­koyun,­sığır,­doğan-lar,­balık­tutkalı,­ceviz,­balmumu,­bal­ve­Slav­esirler.­Öte­taraftan­Bulgarların­ İslâm­ dünyasından­ ithal­ ettikleri­ başlıca­ mallar­ ise;­ dokuma­ kumaş,­ silah,­ lüks­eşyalar­ve­keramik­(çanak-çömlek)­idi.

Nitekim­Bulgarların­bu­geniş­ticaretleri­neticesinde­XI.­yüzyılın­başla- rında­bir­Nişaburlu­tüccarın­Orta­İtil­kenarındaki­Bulgar­şehrinde­bir­iş­orta-ğı­olabilirdi.­Şüphesiz­böyle­ticari­ilişkilerin­olması,­Bulgar­hakanı­Ebû­İshak­ İbrahîm­b.­Muhammed­b.­İlteber’i­415/1024’te­Beyhak­vadisindeki­Sebzevâr­ ve­Husrûcird­Ulu­camilerinin­tamiri­için­önemli­bir­miktar­para­göndermeye­ teşvik­etmişti.­Öte­yandan­433/1041-1042’de­bir­Bulgar­topluluğu­hacca­gi-derken­Bağdat’a­uğramıştı.­Abbasî­divanından­onlara­bol­miktarda­mal­tahsis­ edildi.­Bunlardan­birine,­“Bulgarlar­hangi­millettendir?”­diye­sorulunca;­“O,­ Bulgarlar,­Slavlar­ile­Türklerin­karışmasından­doğmuş­bir­kavimdir.­Ülkeleri­ Türklerin­en­uzak­bölgesindedir.­Bunlar­daha­önce­kafir­bir­kavim­iken,­kısa­ bir­süre­önce­Müslüman­olmuşlardır­ve­Ebû­Hanife­mezhebine­mensuptur-lar,”­cevabını­vermişti.­(Bk.­İbnü’l-Esîr,­İslâm Tarihi el-Kâmil Fi’t-Tarih

Ter-cümesi, çvr.­A.­Özaydın,­Cilt­IX,­İstanbul­1987,­s.­453-454).­Volga’daki­Bulgar­ Türkleri­kuyumculukta­da­ileri­idiler­ve­onların­bu­sanattaki­ustalıkları­İsveç’e­ kadar­bütün­Batı­Slavları­sahasında­tesirini­göstermiştir.

Bibliyografya:

Akdes­N.­Kurat,­“Bulgar”,­İA.

____,­IV-XVIII. Yüzyıllarda Karadeniz Kuzeyindeki Türk Kavimleri ve Devletleri, Ankara­ 1972.

İ.­Kafesoğlu,­Türk Millî Kültürü, Ankara­1977,­İstanbul­19832_.

____,­“Türk-Bulgar’ların­Tarih­ve­Kültürüne­Kısa­Bir­Bakış”,­Güneydoğu Avrupa Araştır-maları Dergisi, Sayı:­10-11,­İstanbul­1983,­s.­91-123.

Z.­V.­Togan,­Umumî Türk Tarihine Giriş, İstanbul­19722_.­

H.­Hrbek,­“Bulgar”,­EI2_.

C.­E.­Bosworth,­The Ghaznavids Their Empire in Afghanistan and Eastern Iran 944:­1040,­ Edinburg­1963.­

Géza­Fehér,­Bulgar Türkleri Tarihi, Ankara­1984.­ Talât­Tekin,­Tuna Bulgarları ve Dilleri, Ankara­1987.

Martin­Dımnık,­Mikhail, Prince of Chernigov and Grand Prince of Kiev 1224-1246, Toran-to­1981,­s.­35-36,­67.­

N.­Devlet,­“İslâmiyeti­Resmen­Kabul­Eden­İlk­Türk­Devleti­İdil-Bulgar”,­Doğuştan Günü-müze Büyük İslâm Tarihi, IX,­İstanbul­1988,­s.­311-341.­

B.­Ögel,­İslâmiyetten Önce Türk Kültür Tarihi, Orta Asya Kaynak ve Buluntularına Göre, Ankara­19842_{,­s.­239-253.­}

R.­Şeşen,­İslâm Coğrafyacılarına Göre Türkler ve Türk Ülkeleri, Ankara­1985. N.­Yazıcı,­İlk Türk-İslâm Devletleri Tarihi, s.­63-79.

Miftakov,­Zufar,­“İdil­Havzasındaki­İlk­İslâm­Devleti­İdil­Bulgar­Devleti”,­Türkler 4, Anka-ra­2002,­s.­409-416.

4

KARAHANLILAR

4.1. Menşe ve Kuruluş Devri:

Karahanlılar­ tabiri­ Doğu­ ve­ Batı­ Türkistan’da­ hüküm­ sürmüş­ olan­ ilk­ İslâmî­Türk­sülalesine­(840-1212)­Avrupalı­oryentalistler­tarafından­kendi­un-vanlarındaki­-kara-­“kuvvetli”­kelimesinin­çok­sık­geçmesinden­dolayı­verilen­ bir­isimdir.­Bu­sülale­için­ilmî­eserlerde­kullanılan­diğer­bir­isim,­yine­karak-teristik­bir­unvandan­dolayı,­(İlig)-Hânlar­tabiridir1_{.­Ayrıca­bu­sülale­muâsır­} İslâm­kaynaklarında­el-Hâkâniye,­el-Hâniye­ve­Âl­Afrasiyab­gibi­isimlerle­de­ zikrolunmuştur.­Onların­menşei­hakkında­yedi­muhtelif­nazariye­vardır2_­ve­

Karahanlılar­ tarihi­ üzerindeki­ başlıca­ otorite­ O.­ Pritsak­ bu­ sülaleyi­ Tüchüe­ A-shi-na­hanedanının­bir­kolu­olan­Karluk­hanedanına­bağlamaktadır.

840’da­Uygur­Devleti’nin­Kırgızlar­tarafından­yıkılması­üzerine­Karluk­ Yabgusu­ kendisini­ bozkırlar­ hâkiminin­ kanunî­ halefi­ ilan­ ederek­ Karahan-lılar­Devleti’ni­kurdu.­Bir­başka­iddiaya­göre­Karahanlılar­Devleti,­Yağmalar­ tarafından­kurulmuştu3_{.­Bu­devlet­kavimleri­yarı­yarıya­bölen­Altay­sistemine­} uygun­olarak­iki­kağan­idaresinde­iki­kısma­ayrıldı.­“Arslan­Kara­Hakan”­un- vanını­taşıyan­Doğu­kısmının­hâkimi­Büyük­Kağan,­nazarî­olarak,­bütün­Ka-rahanlıların­hükümdarı­idi­ve­Kara-Ordu’da­yerleşmişti.­“Buğra­Kara­Hakan”­ unvanını­taşıyan­Batı­kısmının­hâkimi­ise,­Ortak­Kağan­olarak­önce­Taraz’da­ oturmuştu.­ Bu­ iki­ kağandan­ başka­ devlet­ idaresinde­ dört­ alt­ kağan­ ile­ altı­ hükümdar­ vekili­ yer­ almakta­ idi.­ Bu­ hükümdarlar­ zümresi­ aynı­ hanedana­ mensup­idiler­ve­birbirine­bağlı­olarak­kademe­kademe­yükselmekteydiler.­ O.­Pritsak’ın­bu­görüşüne­karşı,­ülkemizde­bu­konudaki­araştırmaları­ile­ta-nınan­Reşat­Genç’in­tezi­başka­şekildedir.­Onun­görüşünde,­Karahanlıların­ Türk­idare­geleneğinin­bir­icabı­olarak­“ikili­teşkilat”­esasına­göre­idare­edildiği­ ileri­sürülmüştür.­Buna­uygun­olarak­devlet,­Doğu­ve­Batı­olmak­üzere­iki­idarî­ kısma­ ayrılmıştı.­ Doğu­ kısmının­ hâkimi­ Büyük­ Kağan­ bütün­ Karahanlıların­

1­ O.­Pritsak,­“Karahanlılar”,­İA,­s.­251;­C.­E.­Bosworth,­The Islamic Dynasties, Edinburg­1967,­ 112.

2­ Pritsak,­aynı­eser,­251-252;­A.­Z.­V.­Togan,­Umumî Türk Tarihine Giriş, İstanbul­19702_,­s.­58.

hükümdarı­idi.­Batı­kısmı­ise­Büyük­Kağan’ın­yüksek­hâkimiyetini­tanımak­ kaydıyla­başka­bir­hanedan­azası­tarafından­idare­ediliyordu.­Devletin­her­iki­ kısmında­“İl”­deyimi­ile­ifade­edilen­müstakil­vilayetler­ise­hanedana­mensup­ şehzade­ veya­ askerî­ valilerin­ idaresine­ veriliyordu.­ Karahanlı­ Devleti­ 1041-1042­yıllarında­Doğu­ve­Batı­olmak­üzere­ikiye­ayrıldıktan­sonra­da,­her­iki­ devlette­ikili­idare­geleneği­bir­süre­devam­etmişti.­Doğu­ve­Batı­Karahanlı­ Devletleri­içindeki­vilayetlerin­idaresinde­yine­hanedan­üyesi­şehzadeler­gö-revlendirilmekteydi.

Karahanlıların­ ilmî­ bakımdan­ pek­ aydınlık­ olmayan­ başlangıç­ devre-si­ için­ tespit­ edilebilen­ ilk­ kağan,­ Bilge­ Kül­ Kadır4_{­ Han’dır­ ve­ Samânîler­ ile­}

mücadele­etmiştir.­Onun­iki­oğlundan­Arslan­Han­Bazır­“Büyük­Kağan”­sı-fatı­ile­Balasagun’da,­Kadır­Han­Oğulcak­ise­“Ortak­Kağan”­olarak­Taraz’da­ devleti­idare­ettiler.­Samânîlerden­İsmâil­b.­Ahmed­(892-907)­uzun­bir­mu- hasaradan­sonra­Taraz­şehrini­zapt­etmişti­(Mart-Nisan­893).­Bu­durum­kar-şısında­Oğulcak­merkezini­Kâşgar’a­naklederek­Sâmânî­hâkimiyeti­altındaki­ bölgelere­akınlara­başlamıştır.­Onun­yeğeni­Satuk­Buğra’nın,­Karahanlılara­ sığınmış­Ebû­Nasr­adlı­Sâmânî­prensi­veya­İslâm­sûfî­vaizleri­ile­karşılaşması­ İslâmı­kabulüne­sebep­olmuş­ve­devletin­kaderini­değiştirmişti.­Belki­de­Ta-beristan’daki­Ali­evladından­İmam­el-Hasan­b.­Ali’nin­kumandanı­Leylâ­b.­ Numan’a­karşı­Sâmânîlere­yardım­eden­Buğra­Hân­idi.­Eğer­kaynaklarda­adı­ geçen­Buğra­Hân,­Karahanlılar­hükümdarı­ise,­921­yılında­Sâmânî­emîri­II.­ Nasr­onu­yardıma­çağırmıştı.­Merv­şehri­civarında­yapılan­savaşta­araların-da­Buğra­Han’ın­da­bulunduğu­Sâmânî­kuvvetleri­Leylâ­b.­Numan’ı­mağlup­ ve­esir­ettiler.­Leylâ­b.­Numan­daha­sonra­öldürüldü.­Satuk­Buğra­amcasına­ karşı­taht­mücadelesini­kazandıktan­sonra­kendi­devleti­içinde­İslâmiyeti­res-men­kabul­etmiştir­(muhtemelen­333/944-945).­Bu­olay­Batı­Karahanlıların­ dinî­durumunu­değiştirdi.­Satuk­Buğra­Müslüman­ismi­olarak­Abdülkerim’i­ almıştı.­ O­ aynı­ hanedan­ idaresindeki­ gayrimüslim­ Karahanlılara­ karşı­ mü- cadelede­müslüman­gönüllülerden­de­istifade­etmişti.­Satuk­Buğra­344/955-956­yılında­öldü­ve­Kâşgar’ın­kuzeyindeki­Artuç’ta­gömüldü. Satuk’un­oğlu­Mûsâ,­doğu­kağanı­Arslan­Hân’ı­mağlup­ederek­sülalenin­ bu­kolunu­ortadan­kaldırmış­ve­bütün­Karahanlı­Devleti’ni­İslâmlaştırmaya­ muvaffak­olmuştur.­Bundan­sonra­İslâm­dininin­Türkler­arasında­yayılması­ artık­bir­cihad­mâhiyetini­almıştı.­Bir­diğer­görüşe­göre,­Mûsâ­çok­kısa­bir­hü-kümdarlıktan­sonra­ölmüş,­yerine­kardeşi­Baytaş­Arslan­geçmiş­ve­Karahanlı­ Devleti’nin­ bütünüyle­ Müslüman­ olması­ Baytaş­ Han­ zamanında­ olmuştu.­ Ayrıca­ 349/960­ yılında­ Müslümanlığı­ kabul­ eden­ iki­ yüz­ bin­ çadırlık­ Türk­ halkı,­Karahanlılar­hâkimiyeti­altındaki­topraklarda­yaşamaktaydı.­Baytaş’ın­

(veya­Mûsâ’nın)­yerine­geçen­oğlu­Ebu’l-Hasan­Ali’nin,­Karahanlı­Devleti’ne­ komşu­ sahalarda­ yaşayanları­ Müslümanlaştırmak­ için­ açılan­ savaşların­ bi- rinde­şehit­düşmüş­olması­muhtemeldir­(998).­Bu­sırada­devletin­Batı­kısmı-nı­idare­etmekte­olan­yeğeni­(veya­kardeşi)­Buğra­Han­Hârun­990’da­İsfîcâb’ı­ zapt­etmiş­ve­daha­sonra­da­Sâmânîlerin­başkenti­Buhara’ya­girmiştir­(Ma-yıs-Haziran­ 992).­ Onun­ bu­ şehre­ gelişinde­ Sâmânîlerin­ Horasan­ valisi­ Ebû­ Ali­Simcurî’nin­rolü­olmuş­ve­aralarında­gizli­bir­anlaşma­yapmışlardı.­Buna­ göre­her­ikisi­Sâmânîlerin­arazisini­paylaşacaklardı.­Buğra­Han­daha­sonra­ bu­anlaşmaya­uymamış,­fakat­hastalanarak­bu­şehri­terk­etmek­zorunda­kal- mıştı.­Onun­bu­şehirden­ayrılışında­muhtemelen­Sâmânîlerin­yardımına­ge-len­Arslan­b.­Selçuk’un­idaresindeki­Oğuzların­da­rolü­olmuştur.­Buğra­Han­ Kâşgar’a­dönerken­yolda­ölmüştür. 998’de­ölen­Büyük­Kağan­Ebu’l-Hasan­Alî­Arslan­Hân’a­oğlu­Ahmed­ha- lef­oldu.­Ahmed­Karahanlı­hükümdarları­içinde­Abbâsî­halifesini­ilk­tanıyan-dır.­Onun­zamanında­Sâmâniler­ve­öteki­vassalleri­ile­münasebette­olan­ve­ Batı­kısmını­idare­eden­kardeşi­Ebu’l-Hasan­Nasr­b.­Ali­idi.­Nasr­Özkend’de­ oturmaktaydı­ve­daha­önce­996’da­Sâmânî­kumandanlarından­Fâik’in­teşvi-ki­ile­bu­devlet­topraklarına­hücum­etmişti.­Fakat­Gazne­hâkimi­Sebüktegin­ (977-997)’in­aracılığı­ile­bu­iki­devlet­anlaşma­yaptılar.­Bu­anlaşmaya­göre,­ Sâmânîler­Sır­Deryâ­(Seyhun)­sahasını­Katvan­Çölü’ne­kadar­Karahanlılara­ bırakıyorlar,­Fâik­ise­Semerkand­valisi­oluyordu.­Fâik­daha­sonra­Karahanlı­ kuvvetleri­ile­Buhara’ya­girdi­ise­de­(997)­Sâmânî­emîri­II.­Mansûr­ile­anlaşa- rak­onun­tekrar­adı­geçen­şehre­dönmesini­sağladı.­Nihayet­Nasr­999­yılın-da­Buhara’yı­zapt­etti­ve­Sâmânî­hânedânı­mensuplarını­Özkend’e­götürdü.­ Daha­sonra­Sâmânîlerden­İsmâil­el-Muntasır’ın­hapis­olduğu­yerden­kaçarak­ atalarının­ devletini­ diriltmek­ için­ giriştiği­ teşebbüsler­ başarısız­ kaldığı­ gibi­ bu­hareket­ölümüne­de­sebep­olmuştu­(1005).­Nasr­b.­Ali’nin­Gazneli­Sultan­ Mahmûd­(998-1030)­ile­yaptığı­anlaşmada­ise,­iki­devlet­arasında­hudut­Amû­ Derya­(Ceyhun)­olarak­tespit­edildi­(1001).­Ayrıca­aradaki­dostluğu­kuvvetlen-dirmek­için­Mahmûd,­Nasr’ın­kızı­ile­evlendi.­Fakat­Nasr,­Sâmânîlerin­bütün­ mirasına­ konmak­ ve­ Horasan’ı­ ele­ geçirmek­ istiyordu.­ Sultan­ Mahmûd’un­ Hindistan’da­meşgul­olmasından­faydalanarak­bu­arzusunu­gerçekleştirmek­ üzere­harekete­geçti.­Bu­maksatla­kardeşi­Ca’fer­ve­Sübaşı­Tegin­idaresinde­ Horasan’a­gönderdiği­kuvvetler­Sultan­Mahmûd­ile­kardeşi­Nasr­tarafından­ mağlup­edildi­(1006).­Nasr­b.­Ali­aileden­Hotan­hâkimi­Yûsuf­Kadır­Han­b.­ Hârun’dan­yardım­istedi.­Gazneli­Sultan­Mahmûd­Belh­Ovası’ndaki­savaşta­ bu­birleşik­Karahanlı­kuvvetlerini­tekrar­hezimete­uğrattı­(5­Ocak­1008).­Bu­ muvaffakiyetsizlik­Karahanlılar­arasında­aile­kavgalarına­yol­açtı.­Nasr­b.­ Ali­bağımsızlığını­ilan­etmek­istedi.­Büyük­kağan­Ahmed­b.­Ali­(Toğan­Han)­ ise­ona­karşı­Sultan­Mahmûd’la­dost­oldu.­Neticede­iki­rakip,­Mahmûd’un­