Instruktur : Ferry Wahyu Wibowo, S.Si., M.Cs.
tertentu
Integral
b.
tak tentu
Integral
a.
x
y
d.
x
1
y
c.
x
2x
y
b.
2
4x
x
y
a.
ini
berikut
urunan
Tentukan t
:
Contoh
2 2 3
4
x
2
1
y
x
y
d.
x
2
-y
x
1
y
c.
1
4x
y
2x
y
b.
4
3x
y
2
4
x
y
a.
:
Jawab
1 3 1 2 1 2 2 1 3
x
x
F(x) F’(x) 2x 2x 2x --- 2x ---2x 2
x
1
2
x
3
2
x
4
2
x
C
2
x
6
f(x)
dx
F(X)
C
:
Rumusnya
diketahui
(x)
F'
turunannya
jika
F(X)
semula
fungsi
mencari
Proses
adalah
tak tentu
Integral
:
Konklusi
/
Kesimpulan
alan
Pengintegr
Constanta
c
3.
Integran
Fungsi
f(x)
2.
f(x)
(x)
F'
(bersifat)
Umum
Integral
Fungsi
F(x)
1.
8
f(x)
x
(x)
F'
x
1
n
1
F(x)
3.
f(x)
x
(x)
F'
C
4
1
F(x)
2.
f(x)
x
(x)
F'
3
1
F(x)
1.
contoh
-Contoh
n 1 n 3 4 2 3
C
x
x
... ... ... ... ... dx x . 4 ... .... .... dx x . 3 ... ... ... dx ... ... 3 dx . 2 C ... dx 5 1. 5 6 -11 10
C C C10 C 5x 1 C ) x 1 ( 5 1 x 5 1 -dx x . 4 x 11 1 dx x . 3 x 3 1 dx 3 1 3 dx . 2 C 5x dx 5 1. 5 5 5 -6 11 10
C C C11 F(2) dan x (x) F' jika F(x), Tentukan 5 c 6 4 10 11 11 c (2) 6 1 F(2) c x 6 1 F(x) dx x F(x) : Jaw ab 6 6 5
12 logx ln x dengan c, x ln a dx x a 6. 1 -n dengan c, x 1 n a dx ax 5. 1 -n dengan c, x 1 n 1 dx x 4. c ax dx a . 3 constanta adalah a dx, f(x) a af(x)dx . 2 c x dx 1. e 1 n n 1 n n
1
dx
x
c).
dx
x
1
b).
dx
5x
a).
:
ini
berikut
tak tentu
integral
-Integral
Tentukan
4 3 3 4
14 c x c x 1 4 5 dx 5x a). 5 1 4 4
c 2x 1 c ) 1 ( 2 1 c 2 1 c x 1 3 -1 dx x dx x 1 b). 2 2 2 1 3 -3 -3
x xc 4 c 4 7 1 c x 1 4 3 1 dx x dx x c). 4 7 4 7 1 4 3 4 3 4 3
x x16
3
x
c
c
3x
c
1
3
2
-1
dx
x
dx
x
1
d).
3 3 1 1 3 2 3 2 -3 2
x
dx
f(x)
a
dx
f(x)
a
.
3
g(x)dx
-f(x)dx
dx
g(x)
f(x)
.
2
g(x)dx
f(x)dx
dx
g(x)
f(x)
1.
18
dx
5x
3.
dx
)
x
x
-(x
2.
dx
)
x
(x
1.
ini
berikut
tak tentu
Integral
Tentukan
2 5 6 2 3c
c
x
3
1
x
4
1
c
x
3
1
c
x
4
1
dx
x
dx
x
dx
)
x
(x
1.
2 1 3 4 2 3 1 4 2 3 2 3
20 C x 3 1 x 6 1 x 7 1 c x 3 1 c x 6 1 -c x 7 1 dx x dx x -dx x dx ) x x -(x 2. 3 6 7 3 3 2 6 1 7 2 5 6 2 5 6
c
x
5
c
x
)
2
1
5(
dx
x
5
dx
5x
3.
2 2
22
dx
7x
4.
dx
5)
(x
3.
dp
)
p
(p
2.
dx
)
x
x
(x
1.
:
ini
dibawah
Integral
Tentukan
5 2 4 3 3 2
c
x
x
x
4 3 2 3 2 3 24
1
3
1
2
1
dx
x
-dx
x
dx
x
dx
)
x
x
(x
1.
24
c
p
5
1
p
4
1
dp
p
dp
p
dp
)
p
(p
2.
5 4 4 3 4 3
c
25x
5x
x
3
1
25dx
dx
10x
dx
x
25)dx
x
10
(x
dx
5)
(x
3.
2 3 2 2 2
26
c
x
c
x
5 6 5 6 1 5 1 5 1 56
35
5
6
7
c
x
1
5
1
7
dx
)
(7x
dx
7x
4.
dx
x
1.
5 7x
3dx
1)
x(x
2.
2dx
2)
(x
3.
31
t
2t
2
28 c 45 7 c x c 1 7 38 x dx x dx x dx ) x . (x dx x . 1 7 3 6 7 45 7 45 1 7 38 7 38 5 7 3 5 7 3 5 7 3
x x xc
x
2
1
x
3
2
x
4
1
dx
x)
x
2
(x
dx
1)
x(x
2.
2 3 4 2 3 2
30
c
8x
6x
2x
x
4
1
dx
8)
12x
6x
(x
dx
2)
(x
3.
2 3 4 2 3 3
c
t
t
dt
1)
(2t
dt
1)
(t
1)
1)(t
(2t
dt
1
t
1
t
2t
4.
2 2
32 x c c c log ln x dengan , x ln a dx x a 6. 1 -n dengan , x 1 n a dx ax 5. 1 -n dengan , x 1 n 1 dx x . 4 c ax dx a . 3 constanta adalah a dx, f(x) a af(x)dx . 2 c x dx 1. e 1 n n 1 n n
dx
)
x
(1
3.
dx
)
1
x
x(
2.
dx
x)
(x
x
1.
:
ini
berikut
tak tentu
Integral
Tentukan
2 2
x
34
c
5
2
7
2
c
5
2
7
2
c
1
1
dx
)
(
dx
x)
(x
x
dx
x)
(x
x
1.
2 3 2 5 2 7 1 2 3 1 2 5 2 3 2 5 2 2 1 2 1 2 3 1 2 5
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
2 2 c 1 1 dx ) (x dx ) x(x dx ) 1 x x( 2. 3 5 1 2 1 1 2 3 2 1 2 3 2 1 2 1 1 2 1 1 2 3
x x x x x36 c 1 2 1 dx ) x 2x (x dx x x) x 2 1 ( dx ) x 2 (1 dx ) x (1 3. 1 3 2 1 3 2 1 6 1 1 6 1 1 3 1 1 3 1 3 2 6 1 3 1 3 1 3 1 3 2
x x x x x xc
5
3
7
12
2
3
3
2
6
7
5
3
x
x
x
38 y dan x antara hubungan carilah 3 y dan 1, dan x 0 y 0, x Bila . 24 dx y d dan f(x) y Diberikan 2. 11 F(2) dan x (x) F' jika F(x), Tentukan 1. 2 2 5 x
1 2 c c 6 4 10 11 11 c (2) 6 1 F(2) c x 6 1 F(x) dx x F(x) 6 6 5
40 Jadi y 4x - x 1 -c 0 c 4 3 c 1 . c 4.1 3 3 y dan 1 x 0 c c 0 0 0 0 y dan 0 c c 4x y dx ) c (12x dx dx dy y c 12x dx 24 dx dx y d dx dy 24 dx y d 3 1 1 2 1 3 2 2 2 1 3 1 2 1 2 2 2 2 2
x x x xtersebut
kurva
persamaan
carilah
,
3
dx
dy
itu
kurva
singgung
garis
gradien
dan
(0,4)
titik
melalui
kurva
Sebuah
2x
42
4
x
y
adalah
kurva
persamaan
Jadi
4
c
c
0
4
(0,4)
melalui
Kurva
c,
x
y
dx
3x
y
dx
dx
dy
y
3x
dx
dy
3 3 3 2 2
! x(t) posisi fungsi untuk formula Tentukan 12t a(t) percepatan fungsi dengan sumbu x sepanjang bergerak dan 10 titik x pada 0) aw al (kecepatan diam keadaan dari bergerak mulai partikel Sebuah
44 Jadi formulafungsiposisi x(t) 2t 10 10 c c 2.0 10 yaitu c nilai diperoleh 10, Untuk x(0) c 2t dt 6t dt v(t) x(t) dt dx v(t) 6t v(t) 0 c c 6.0 0 : yaitu , c nilai diperoleh 0, Untuk v(0) c 6t dt 12t a(t)dt v(t) 0 ) dengan v(0 12t a(t) dt x d 3 2 2 3 2 2 3 2 2 1 1 2 1 1 2 2 2
-Cosec x Cot x 4 Sec x Tan x 3 -Sin x Cos x 2 Cos x Sin x 1 F’(x) F(x) No. 2 2
46
c
x
cosec
-dx
x
c
cot x.cose
6.
c
x
sec
dx
x
tan x.sec
5.
c
cot x
-dx
x
cosec
4.
c
tan x
dx
x
sec
.
3
c
x
cos
-dx
sin x
.
2
c
sin x
dx
x
cos
1.
2 2
atan(ax+b).sec(ax+b) Sec(ax+b) 5 -acosec (ax+b) Cot(ax+b) 4 asec (ax+b) tan(ax+b) 3 -asin(ax+b) Cos(ax+b) 2 acos(ax+b) Sin(ax+b) 1 F’(x) F(x) No 2 2
48 c b) cosec(ax 1 dx b) x b).cosec(a cot(ax 6. c b) ax sec( a 1 dx b) b).sec(ax tan(ax 5. c b) (ax cot 1 dx b) (ax cosec 4. c b) (ax tan a 1 dx b) (ax sec 3. c b) ax cos( a 1 -dx b) sin(ax 2. c b) ax sin( a 1 dx b) cos(ax 1. 2 2
a a
1 β α Cos β α Sin 2 1 β Cos α Cos . 3 β α Sin β α Sin 2 1 Sinβ α Cos . 2 β α Sin β α Sin 2 1 β Cos α Sin . 1 50
6.
cos
3x
dx
dx
x
sin
.
5
dx
4x)
cos
4x
(sin
4.
dx
x)
sec
(tan x
3.
dx
x)
cos
-(sin x
.
2
dx
)
4
(tan
1.
:
berikut
tak tentu
integral
-integral
Tentukan
2 2 2 2 2
x
c
3x
x
tan
dx
3
dx
sec
3)dx
x
(sec
dx
menjadi
diubah
dx
(tan
1.
2 2 2
x
x
x
3
)
1
(tan
)
4
252
c
cos2x
2
1
x
c
cos2x)
2
1
(
x
dx
2x
sin
-dx
dx
sin2x)
-(1
menjadi
diubah
dx
x)
cos
-(sin x
.
2
2
c
x
x
sec
2
tan x
2
dx
-dx
x
tan x.sec
2
dx
x
sec
2
dx
)
1
sec
.
tan
2
sec
(2
:
menjadi
akan
disederhan
dx
x)
sec
(tan x
3.
2 2 2
x
x
x
54 c cos8x 16 1 - c 8x) cos 8 1 (-2 1 dx 8x sin 2 1 dx 2 1 dx 4x) cos 4x (sin rangkap sudut 1 rumus ke diubah dx 4x) cos 4x (sin 4.
) 8 (sin xc
sin2x)
1
(
1
-x
1
dx
cos2x
2
1
-dx
2
1
dx
)
2
cos
2
1
2
1
(
dx
2x)
cos
-(1
2
1
menjadi
diubah
dx
sin
.
5
2
x
x
56
c
6x
sin
12
1
x
2
1
c
6x)
sin
6
1
(
2
1
x
2
1
dx
6x)
(cos
2
1
dx
2
1
dx
6x)
cos
(1
2
1
menjadi
diubah
dx
3x
cos
6.
2
alan). Pengintegr integrasi( dari atas batas dan bawah batas disebut masing -masing b dan a 2. integran disebut f(x) Fungsi 1. b. x sampai a x dari f(x), fungsi tentu Integral disebut dx f(x) Simbol b a
58
F(x)
F(b)
-
F(a)
dx
f(x)
ab b a
TENTU
INTEGRAL
DASAR
RUMUS
f(x) g(x) f(x)dx g(x)dx 4. real konstanta adalah c dengan , f(x)dx c dx f(x) c . 3 dx f(x) -dx f(x) . 2 0 dx f(x) 1. b c b b a b a b a b a b a a b a a
b a60
0 1 -2 4 1 2 1 -3 3 1dx
2)
-x
(6x
d.
dx
3)
(4x
b.
dx
)
1
(2x
c.
dx
2x
a.
ini
dibawah
tentu
integral
setiap
nilai
Hitunglah
8
1
-3
x
dx
2x
a.
2 13 2 2 3 1
32
12
-
2
3
)
1
(
3
2(1)
-)
4
(
3
2(4)
3
2x
dx
3)
(4x
b.
2 2 4 1 2 4 1
x
62
2 1 2 1 2 1 4 2 1 4 2 1 2 1 4 2 1 2 1 -310
10
1
-2
8
1
)
1
(
2
)
2
(
dx
)
1
(2x
c.
x
x
2 1 2 2 -0 ) 1 ( 2 ) 1 ( 2(-1) -) 0 ( 2 ) 0 ( ) 0 ( 2 2 2x dx 2) -x (6x d. 2 1 2 2 1 3 2 2 1 3 0 1 2 2 1 3 0 1 -2
x x64
2 2 0dx
Sin x
b.
dx
x
Cos
a.
Hitunglah
1
-0
sin
π
sin
sin x
dx
x
Cos
a.
2 π 2 2
66
1
1
0
0
Cos
-Cos
x
Cos
-dx
Sin x
b.
2 π 0 0 2 π 2
36 dx 16x) (x b. 4 dx x 1 a. : ini berikut persamaan setiap memenuhi yang p nilai Tentukan p 2 3 p 0
68
4
2
p
2
p
4
p
2
4
0
2
p
2
4
x
2
4
dx
4
dx
x
1
a.
2 p 0 p 0 2 1 p 0
x
0 64 p 8 p 36 ) 32 4 ( p 8 p 36 2 . 8 .2 p 8 p 36 8 36 dx 16x) x ( b. 4 2 4 4 1 2 4 4 1 2 4 4 1 2 4 4 1 p 2 2 4 4 1 p 2 3
x x70
dx
f(x)
a
dx
f(x)
a
.
3
g(x)dx
-f(x)dx
dx
g(x)
f(x)
.
2
g(x)dx
f(x)dx
dx
g(x)
f(x)
1.
c c 1 -n dengan , x a dx ax 5. 1 -n dengan , x 1 n 1 dx x . 4 c ax dx a . 3 constanta adalah a dx, f(x) a af(x)dx . 2 c x dx 1. 1 n n 1 n n
72 Tan x sec x Sec x 5 -Cosec x Cot x 4 Sec x Tan x 3 -Cot x cosec x Cosec x 6 -Sin x Cos x 2 Cos x Sin x 1 F’(x) F(x) No. 2 2
c
x
sec
dx
x
tan x.sec
5.
c
cot x
-dx
x
cosec
4.
c
tan x
dx
x
sec
.
3
c
x
cos
-dx
sin x
.
2
c
sin x
dx
x
cos
1.
2 2
74 -acot(ax+b).cosec(ax+b) Cosec(ax+b) 6 atan(ax+b).sec(ax+b) Sec(ax+b) 5 -acosec (ax+b) Cot(ax+b) 4 asec (ax+b) tan(ax+b) 3 -asin(ax+b) Cos(ax+b) 2 acos(ax+b) Sin(ax+b) 1 F’(x) F(x) No 2 2
1 c b) (ax cot 1 dx b) (ax cosec 4. c b) (ax tan a 1 dx b) (ax sec 3. c b) ax cos( a 1 -dx b) sin(ax 2. c b) ax sin( a 1 dx b) cos(ax 1. 2 2
a76
Cos α β Cos
α β
2 1 -β Sin α Sin 4. β α Cos β α Sin 2 1 β Cos α Cos . 3 β α Sin β α Sin 2 1 Sinβ α Cos . 2 β α Sin β α Sin 2 1 β Cos α Sin . 1 Parsial
Integral
c.
tertentu
Integral
b.
tak tentu
Integral
a.
78 ri Trigonomet dan Aljabar substitusi dengan Integral bentuk soal contoh -Contoh dx 1 2x x 3. dx ) 9 ( x 2. dx ) 5 t ( t 1. Aljabar substitusi soal bentuk Contoh . A 2 1 3 2 3 2 3
xri
Trigonomet
substitusi
soal
bentuk
Contoh
B.
dx
2x
Sin
-4
2x
Cos
3.
dx
Sin x
x
Cos
.
2
dx
)
x
(3
Sin
x
1.
10 2
80 du 9u menjadi dx ) 3 2 ( ) 5 3 9(x Maka dx 3) (2x du 3 2x dx du 5 3x x u Misalkan : Jawab dx ) 3 2 ( ) 5 3 9(x : Carilah 8 8 2 2 8 2
x x x xc
)
5
3x
(x
c
u
c
9
9u
9 2 9 9
82
du
2
1
.
u
Menjadi
dx
1)
(2x
du
2
1
dx
2
dx
du
1
2x
u
Misalkan
:
Jawab
dx
1)
(2x
lah
Selesaikan
7 7 7
1
c
u
16
1
c
u
).
8
1
.(
2
1
du
u
2
1
8 8 8 7
84
dx
7
3x
:
h
Tentukanla
du
.
u
3
du
.
u
dx
7
3x
maka
3
du
dx
3
dx
du
7
3x
u
:
Misalkan
2 186
c
7
3
)
7
3
(
9
2
c
u
.
3
2
.
3
1
c
u
3
1
2 3 2 3 2 3
x
x
dx
5)
-x(4x
Carilah
3 du 1 4 du dx 4 1 du dx maka 5) (u 4 1 x 5 -4x u Misalkan : Jawab
88
c
)
5
4
(
64
5
5)
-(4x
80
1
c
u
64
5
u
80
1
4 5 4 5
x
1
x
dx
x
:
Carilah
2 du u 2 1 2x du . u 2x du dx atau dx 2x du maka 1 x u Misalkan : Jaw ab 2 1 2
x90 (4-2Cosθ) c 8 1 c u 8 1 c u 4 1 . 2 1 du u 2 1 θ sin 2 du θ. sin u dθ θ sin ) θ 2Cos -(4 θ sin 2 du dθ θ sin 2 dθ du maka θ 2Cos -4 u Misalkan : Jaw ab dθ θ sin ) θ 2Cos -(4 : Carilah 4 4 4 3 3 3 3
2 3 2 1 3 du -1 5 -4.1 u 1 x Bila 3 5 -4.2 u 2 x Bila 4 du dx dan dx 4 du maka 5, -4x u Misalkan : Jawab dx 5) -(4x : Hitunglah
92
5
16
80
)
1
81
(
16
1
)
1
(
3
16
1
u
16
1
4
4
3
1
4
) 3 2 ( 1 2 1 . 2 1 2 3) d(2x 3) (2x 3) (2x dx : Jaw ab 3) (2x dx : Hitunglah 3 1 2 3 1 -2 -3 1 -2 3 1 -2
x94
dx
x
x.Cos
Sin
n
m
1
x
Cos
x
Sin
2
2
menjadi
dirubah
seterusnya
dan
x
Cos
x,
Cos
,
Cos
x,
Sin
x,
Sin
x,
Sin
seperti
genap
Pangkat
Cosinus
dan
Sinus
6 4 2 6 4 2x
dan
2x)
Cos
1
(
2
1
x
Sin
1.
2
96
menjadi
dirubah
seterusnya
dan
x
Cos
x,
Cos
,
Cos
x,
Sin
x,
Sin
x,
Sin
seperti
ganjil
Pangkat
Cosinus
dan
Sinus
7 5 3 7 5 3x
x
x).Cos
Sin
(1
x
x.Cos
Cos
x
Cos
2.
Sin x
x)
Cos
1
(
Sin x
.
x
Sin
x
Sin
1.
2 2 3 2 2 3
dx
Cos
x
Sin
:
h
Tentukanla
2 3 dx d(sin x) Sin -d(sin x) Sin dx x Cos Sin -dx x Cos Sin dx x Cos x) Sin x (Sin dx x Cos ) Sin 1 ( x Sin dx Cosx) . Cos ( Sin dx Cos Sin 4 2 4 2 4 2 2 2 2 2 3 2
x x x x x x x x x98
c
5x
Cos
15
1
5x
Cos
5
1
dx
5x.Sin5x
Cos
-dx
5x
Sin
dx
5x
Sin
).
5x
Cos
-(1
dx
5x.Sin x
Sin
dx
5x
Sin
:
lah
Selesaikan
3 2 2 2 3
dx
Cos
:
h
Tentukanla
4x
1 1 2x)dx Cos 2Cos2x (1 4 1 dx Cos2x) 1 ( 2 1 dx ) (Cos dx Cos 2 2 2 2 4
x
x100
c
Sin4x
32
1
Sin2x
4
1
x
8
3
d(4x)
Cos4x
8
1
.
4
1
d(2x)
Cos2x
4
1
dx
8
3
dx
4x
Cos
2
1
4
1
dx
2x
2Cos
4
1
dx
2
3
4
1
Cos4x)dx
2
1
2Cos2x
2
3
(
4
1
102
dx
cosec
.
5
dx
2
cot
4.
dx
x
tan
3.
dx
cosec
.
cot
.
2
dx
sec
.
tan
1.
:
h
Tentukanla
4 4 3 4 3 2 3x
x
x
x
x
x
RI
TRIGONOMET
FUNGSI
INVERS
0 a dengan c, a u tan arc a 1 du u a 1 . 3 1 a u 1 -dan 0 a dengan c, a u cos arc -du u a 1 . 2 1 a u 1 -dan 0 a dengan c, a u sin arc du u -a 1 . 1 2 2 2 2 2 2
104 Substitusi Trigonometri Fungsi Integral Dengan a > 0
u
a
2
2u
a
sin
θ
u
a
2
2u
a
tan
θ
a
u
2
2u
a
sec
θ
x
1
dx
dx
7
x
cos
arc
-dx
x
-49
1
b.
c
4
x
sin
arc
dx
x
-16
1
.
a
:
ini
berikut
tak tentu
Integral
Tentukan
2 2
c
106
θ) sin 1 ( 4 θ sin 4 dθ 2cosθ θ sin 4 4 θ sin 4 dθ 2cosθ 4 x dx dθ 2cosθ dx du dan θ sin 2 u kan substitusi x u maka x u 2, a maka 4 a ; 4 x dx : ini berikut Integral Hitunglah 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 x xc 4x x -4 -c θ cot 4 1 dθ θ cosec 4 1 θ sin 4 dθ θ cos θ.2 sin 4 dθ θ cos 2 2 2 2 2
x 2 2 4 x 2 x θ sin 2sinθ x x
x
-4
θ
cot
2
108
fungsi
dua
kali
hasil
alkan
Mengintegr
untuk
Digunakan
du v -uv dv u vdu dv u uv vdu dv u d(uv) kan) diintegral ruas Kedua ( vdu dv u d(uv) Parsial Integral Dasar Rumus Penurunan
dx
1
-4x
x
3.
dx
sin x
x
.
2
dx
sin x
x
1.
ini
berikut
Parsial
Integral
Hitunglah
2110
x
sin x
dx
1.
:
sbb
Tabulasi
cara
dengan
Selesaikan
Turunkan Integralkan X 1 0 Sin x dx -Cos x - Sin x +-
x
Sin x
dx
-
x
cos
x
sin x
c
Jadi
dx
sin x
x
.
2
2 Sin x dx -Cos x - Sin x Cos x X 2x 2 0 Integralkan Turunkan 2 + -+112
dx
1
-4x
x
3.
Tabulasi
Cara
Dengan
Integralkan Turunkandx
1
-4x
1
4
)
1
4
(
3
2
.
4
1
x
x
x 1 0(
4
1
)
4
1
5
2
.
4
1
.
6
1
2
x
x
c 1 4x 1) (4x 60 1 1 4x 1) x(4x 6 1 dx 1 -4x x 2
+-1 1 dx x 1 . x 2 1 lnx x 2 1 dx ln x x x 2 1 dx x v dx x dv dx x 1 du ln x u Misalkan dx ln x x 4. 2 2 2 2