BAB I BAB I PENDAHULUAN PENDAHULUAN
A.
A. LALATTAR BEAR BELAKLAKANG MANG MASAASALAHLAH
Dalam konteks peningkatan pro!kti"itas an peningkatan kese#a$teraan Dalam konteks peningkatan pro!kti"itas an peningkatan kese#a$teraan rak%at& apat ikatakan $ampir sem!a negara in!stri ma#! tela$ melak!kan rak%at& apat ikatakan $ampir sem!a negara in!stri ma#! tela$ melak!kan rre'e'ororma ma agagrarariria a sese(e(el!l!m m memelalaksksananakakan an inin!!ststririalalisisasasinin%a%a. . PPenengagalalamamann pelaksanaan re'orma agraria i se#!mla$ negara Asia )seperti* Tai+an& ,epang& pelaksanaan re'orma agraria i se#!mla$ negara Asia )seperti* Tai+an& ,epang& Korea Selatan& an -ina& A'rika an Amerika Latin& seperti %ang i!ngkapkan Korea Selatan& an -ina& A'rika an Amerika Latin& seperti %ang i!ngkapkan ole$ Lin )/012 men!n#!kkan setiakn%a aa )sep!l!$ aspek !tama %ang perl! ole$ Lin )/012 men!n#!kkan setiakn%a aa )sep!l!$ aspek !tama %ang perl! i!r
i!r!s !s kelkelengkengkapanapann%a n%a ole$ ole$ pen%pen%elengelenggara gara neganegara ra (ila (ila re're'ormorma a agraagraria ria ma!ma! (e
(err$$aassilil& & %a%aknkni* i* ))/ / MaMannat at KKononsstititt!s!siiononalal& & ))3 3 H!H!kk!!m m AgAgrrararia ia aann Penegakkann%a& )4 5rganisasi Pelaksana& )2 Sistem Aministrasi Agraria& )6 Penegakkann%a& )4 5rganisasi Pelaksana& )2 Sistem Aministrasi Agraria& )6 Pengailan& )7 Desain Ren8ana an E"al!asi& )1 Peniikan an Lati$an& )9 Pengailan& )7 Desain Ren8ana an E"al!asi& )1 Peniikan an Lati$an& )9 Pem
Pem(ia%a(ia%aan& an& )0 )0 PePemerimerinta$nta$an an LokLokal& al& an an )/: )/: PaPartisrtisipasi ipasi 5rg5rganisanisasi asi PetPetani.ani. Re'orma agraria akan meng$asilkan re"italisasi sektor pertanian an peesaan Re'orma agraria akan meng$asilkan re"italisasi sektor pertanian an peesaan %ang koko$.
%ang koko$.
Re'orma agraria %ang (er$asil itanai ole$ kepastian peng!asaan tana$ Re'orma agraria %ang (er$asil itanai ole$ kepastian peng!asaan tana$ %ang men#amin peng$i!pan an kesempatan ker#a (agi petani& tata;g!na tana$ %ang men#amin peng$i!pan an kesempatan ker#a (agi petani& tata;g!na tana$ %ang mamp! memper(aiki pengelolaan s!m(era%a alam an pelestarian m!t! %ang mamp! memper(aiki pengelolaan s!m(era%a alam an pelestarian m!t! lingk!ngan $i!p& kea!latan pangan& kemamp!an pro!kti"itas %ang mamp! lingk!ngan $i!p& kea!latan pangan& kemamp!an pro!kti"itas %ang mamp! mem(!at kel!arga petani mamp! melak!kan re;in"estasi an memiliki a%a mem(!at kel!arga petani mamp! melak!kan re;in"estasi an memiliki a%a (eli(eli %ang tinggi. Kala! $al ini ter#ai& sektor pertanian kita akan men#ai sanaran %ang tinggi. Kala! $al ini ter#ai& sektor pertanian kita akan men#ai sanaran $i!p ma%oritas rak%at an #!ga sekalig!s pen%okong in!strialisasi nasional. $i!p ma%oritas rak%at an #!ga sekalig!s pen%okong in!strialisasi nasional. Dengan emikian re'orma agraria akan me+!#!kan keailan& kese#a$teraan an Dengan emikian re'orma agraria akan me+!#!kan keailan& kese#a$teraan an keamananan.
keamananan.
Dengan kata lain t!#!an pokok ari re'orma agraria )%ang se#ati aala$ Dengan kata lain t!#!an pokok ari re'orma agraria )%ang se#ati aala$ pen
pen8ip8iptaataan n kekeaailailan n sossosial ial %an%ang g ititananai ai enengagan n aaaan%a n%a kekeaiailan lan agragrarariaia )agra
)agrarian rian #!st#!sti8e& i8e& penipeningkngkatan atan propro!kt!kti"itai"itas s an an penipeningkngkatan atan keskese#a$te#a$teraaeraann rak%at. Keaila
str!
str!kt!r kt!r pengpeng!asa!asaan an tanatana$ $ se8ase8ara ra relrelati' ati' tiatiak k mempememperli$rli$atkaatkan n ketketimpanimpangan&gan& %ang mem(erikan pel!ang (agi ter8iptan%a pen%e(aran an peng!atan akti"itas %ang mem(erikan pel!ang (agi ter8iptan%a pen%e(aran an peng!atan akti"itas perekonomian rak%at %ang (er(asis i peesaan& an kem!ian men#ai (asis perekonomian rak%at %ang (er(asis i peesaan& an kem!ian men#ai (asis (ag
(agi i parpartistisipaipasi si aktakti' i' )a)an n prproo!kt!kti'i' (ag(agi i se(se(agiagian an (es(esar ar penpen!!!k !k %an%angg n%ata
n%atan%a n%a (er(ergantgant!ng !ng paa paa akti"akti"itas itas pertpertaniaanian n !nt!!nt!k k terliterli(at (at alaalam m kekegiatagiatann pe
pem(m(anang!g!nanan n nanasisiononal al (a(aik ik sese8a8ara ra sososisialal& & ekekononomomi& i& mama!p!p!n !n popolilititik. k. ItIt!! se(a(n%a p!la& se#ak lama (an%ak a$li me%akini (a$+a re'orma agraria %ang se(a(n%a p!la& se#ak lama (an%ak a$li me%akini (a$+a re'orma agraria %ang se#ati akan mem(erikan kontri(!si penting (agi proses emokratisasi peesaan se#ati akan mem(erikan kontri(!si penting (agi proses emokratisasi peesaan %an
%ang g aalam lam kokontnteks eks InInoneonesia sia aaaala$ la$ salsala$ a$ satsat! ! panpangkgkalaalan n pepentinting ng (a(agigi ke$i!pan sosial se(agai (esar pen!!kn%a.
ke$i!pan sosial se(agai (esar pen!!kn%a.
Sementara it!& kon<ik agraria %ang mere(ak selama ini aala$ tana lain Sementara it!& kon<ik agraria %ang mere(ak selama ini aala$ tana lain ari
ari perlperl! ! ilailaksanksanakanakann%a n%a re're'ormorma a agraagraria& ria& karkarena ena kokon<ik n<ik agraagraria ria it! it! senseniriiri mere<eksikan p!arn%a keailan agraria i alam s!at! mas%arakat )*negara. mere<eksikan p!arn%a keailan agraria i alam s!at! mas%arakat )*negara. Re'orma agraria imaks!kan !nt!k men#a+a( ketimpangan an kon<ik %ang Re'orma agraria imaks!kan !nt!k men#a+a( ketimpangan an kon<ik %ang tim(!l. Kon<ik agraria selain mer!pakan aki(at tiak ilaksanakann%a re'orma tim(!l. Kon<ik agraria selain mer!pakan aki(at tiak ilaksanakann%a re'orma agraria& #!ga apat ter#ai alam proses re'orma agraria apa(ila persiapann%a agraria& #!ga apat ter#ai alam proses re'orma agraria apa(ila persiapann%a tiak matang/7. Karena it!& !nt!k men8ega$ ter#ain%a kon<ik %ang (iasan%a tiak matang/7. Karena it!& !nt!k men8ega$ ter#ain%a kon<ik %ang (iasan%a me
men%n%erertatai i pepelalaksksananaaaan n rre'e'ororma ma agagrarariria& a& mamaka ka rre'e'ororma ma agagrarariria a peperrl!l! ip
ipersersiapiapkakan n enengan gan matmatang ang eengangan n memmemen!en!$i $i (er(er(ag(agai ai prapras%as%arat rat %an%angg iperl!kan. Peran negara )alam $al ini* pemerinta$ sangat penting& (a$kan iperl!kan. Peran negara )alam $al ini* pemerinta$ sangat penting& (a$kan tiak tergantikan alam pelaksanaan re'orma agraria& termas!k men%eiakan tiak tergantikan alam pelaksanaan re'orma agraria& termas!k men%eiakan pras%arat;pras%aratn%a. Pras%arat pelaksanaan re'orma agraria %ang imaks! pras%arat;pras%aratn%a. Pras%arat pelaksanaan re'orma agraria %ang imaks! melip!ti* )/ kema!an politik& )3 ata keagrariaan %ang lengkap an ak!rat& )4 melip!ti* )/ kema!an politik& )3 ata keagrariaan %ang lengkap an ak!rat& )4 aa
aan%a n%a ororgaganisnisasasi i tantani i %an%ang g k!k!at& at& )2 )2 elielit t popolitlitik ik an an elielit t (is(isnis nis %an%ang g $ar$ar!s!s terpisa$& an )6 !k!ngan ari angkatan (ersen#ata.
terpisa$& an )6 !k!ngan ari angkatan (ersen#ata.
B.
B. RURUMUMUSASAN N MAMASALSALAHAH /.
/. PenekPenekatan apa %aatan apa %ang ig!nng ig!nakan #ikakan #ika re'oa re'orma agrarma agrarian ilakrian ilak!kan =!kan = 3.
3. Apa %ang Apa %ang men#ai men#ai kenala kenala alam melaalam melak!kan k!kan re'orma re'orma agrarian agrarian ==
--.. TTUU,,UUAANN /.
/. UnUnt!t!k k memengngeteta$a$!i !i pepennekekatatan an %a%ang ng iig!g!nanakakan n #i#ika ka rre'e'ororma ma agagrararirianan ilak!kan
3.
3. Unt!k mengetUnt!k mengeta$!i ka$!i kenala > enala > kenala kenala %ang m!n8%ang m!n8!l alam m!l alam melak!kaelak!kan re'orn re'ormama agraria agraria BAB I BAB I PEMBAHASAN PEMBAHASAN A.
A. PeekatPeekatan %ang an %ang ig!nakaig!nakan alam n alam melak!kmelak!kan ran re'orma ae'orma agrariangrarian Hingga saat ini (egit! (an%ak
Hingga saat ini (egit! (an%ak persoalan %ang ter#ai i Inonesia. Se(agaipersoalan %ang ter#ai i Inonesia. Se(agai slaa$ sat! sol!si terkait konisi %ang mempri$atinkan ini& ita+arkan kom(inasi slaa$ sat! sol!si terkait konisi %ang mempri$atinkan ini& ita+arkan kom(inasi lima penekatan se(agai penekatan %ang $olisti8 an kompre$ensi'. Keempat lima penekatan se(agai penekatan %ang $olisti8 an kompre$ensi'. Keempat penekatan %ang imaks! aala$ penekatan $!k!m& politik& ekonomi& so8ial penekatan %ang imaks! aala$ penekatan $!k!m& politik& ekonomi& so8ial (!a%a an ilm!
(!a%a an ilm! pengeta$!an an teknologi.pengeta$!an an teknologi. Pertama, pendekatan hukum
Pertama, pendekatan hukum. Dari perspekti' sistem $!k!m& konisi i. Dari perspekti' sistem $!k!m& konisi i er
era a 5r5re e BaBar! r! tetelala$ $ memenenempmpatatkakanUnUUPUPA A )s)se(e(agagai ai peperarat!t!raran n aasasar r %a%angng men
mengatgat!r !r popokokok;pk;pokokok ok kkeageagrarrariaaiaan& n& papaa a posposisi isi !n!nangang; ; !n!nanang g enengangan se
semamangngat at %a%ang ng (e(er(r(eea a eengngan an (e(er(r(agagai ai !n!naangng;!;!nnanang g lalaininn%n%a a %a%angng menga
mengat!r t!r pengpengeloaaeloaan n s!m(s!m(er er a%a a%a alamalam& & tertermas!k mas!k engengan!nan!nangang;!n;!nangang %an
%ang g menmengatgat!r !r menmengengenai ai inin"es"estastasin%in%a a )pe)pengng!s!sa$aa$aan an s!s!m(em(er r a%a%aalaalamam.. Paa$al& UUPA ir!m!skan engan "isi pop!lis ole$ para pen%!s!nn%aengan Paa$al& UUPA ir!m!skan engan "isi pop!lis ole$ para pen%!s!nn%aengan maks!
maks! !nt!!nt!k k mem(!mem(!ka ka akses %ang akses %ang tela$ it!t!p tela$ it!t!p ole$ ole$ pemepemerintrinta$ka$kolonolonial.ial. La$ir
La$irn%a n%a peraperat!rat!ran n per!per!nannang;!ng;!nangaangan n lanlanre're'orm orm ta$!ta$!n n /07: /07: mer!pmer!pakaakann 8onto
8onto$ $ (aga(agaimana imana semasemangat ngat mem(!mem(!ka ka akseakses s tersterse(!t e(!t i+!i+!#!k#!kan. an. MisaMisaln%aln%a UU
UU No. No. 67?Prp?/07: 67?Prp?/07: tentang tentang PenetapPenetapan an L!as L!as TTana$ ana$ PertanPertanian&Unang;!nian&Unang;!nangang No. 3 ta$!n /07: tentang Per#an#ian Bagi Hasil& Perat!ranPemerinta$ )PP No. No. 3 ta$!n /07: tentang Per#an#ian Bagi Hasil& Perat!ranPemerinta$ )PP No. 332
332 ta$!ta$!n n /07: /07: tenttentang ang PePelaksalaksanaan naan PemPem(agi(agian an TTana$ ana$ anPanPem(erem(erian ian GantGantii Ker!gian@ an (er(agai perat!ran lanre'orm lainn%a.
Nam!n politik $!k!m agraria i era5re Bar! %ang (erorientasi paa pem( Nam!n politik $!k!m agraria i era5re Bar! %ang (erorientasi paa pem( ang!
ang!nan e"elopmnan e"elopmentalentalism& i ism& i mana tana$ mana tana$ an s!m(er a%a an s!m(er a%a alam men#aialam men#ai s!m(er !tamae"isa negara& tela$ men#aikan perat!ran;perat!ran lanre'orm s!m(er !tamae"isa negara& tela$ men#aikan perat!ran;perat!ran lanre'orm $a
$an%n%a a sese(a(atatas s lala+ + in in (o(ook ok & & titiaak k pepernrna$ a$ teter+r+!#!#! ! sese(a(agagailila+ a+ in in a8a8titionon.. Aki(atn%a& akses mas%arakat k$!s!sn%a petani an rak%at ke8il tetap ter(atas& Aki(atn%a& akses mas%arakat k$!s!sn%a petani an rak%at ke8il tetap ter(atas& an paa ak$irn%akem(ali menim(!lkan masala$ kemiskinan.
an paa ak$irn%akem(ali menim(!lkan masala$ kemiskinan. Da
Dalam lam $!k$!k!m !m agragrararia& ia& strstr!kt!kt!r !r $!k$!k!m !m terterkakait it enengan gan segsegala ala sesses!at!at!! %ang (er$!(!ngan
%ang (er$!(!ngan eng
enganasanaspek pek pengpeng!asa!asaan an an an pemipemilikalikan n tanatana$ $ an?aan?ata! ta! s!m(s!m(erera%a a%a alamalam.. Paa tataran ke(i#akan& ketimpangan str!kt!r peng!asaan an pemilikan tana$ Paa tataran ke(i#akan& ketimpangan str!kt!r peng!asaan an pemilikan tana$ an s!m(er a%a alam lain
an s!m(er a%a alam lainn%a n%a #!str! le(i$ (an%a#!str! le(i$ (an%ak ise(a(kak ise(a(kanole$ tiak aan%anole$ tiak aan%a ta'sir resmi atas asas $ak meng!asai negara ter$aap (!mi& airan keka%aan ta'sir resmi atas asas $ak meng!asai negara ter$aap (!mi& airan keka%aan alam %ang
alam %ang terkan!nterkan!ng i g i alamn%a se(agaimana itegaskan alamPalamn%a se(agaimana itegaskan alamPasal 44 a%atasal 44 a%at )4 UUD /026.
)4 UUD /026. Hak meng!asai negara tiak perna$ iperinta$kanole$ UUD /026Hak meng!asai negara tiak perna$ iperinta$kanole$ UUD /026 !nt
!nt!k !k iaiat!r t!r alalam am !n!nangang;!n;!nanang& g& se$se$ingingga ga titiak ak ikiketaeta$!i$!ise8se8ara ara #el#elasas (aga
(agaimana imana keke!!!!kan& kan& si'asi'at& t& isi isi sertserta a tempatempatn%a tn%a alaalam m tata tata $!k$!k!m)a!m)agrargrariaia IInnoonneessiiaa. . PPaaaa$$aal l $$aak k iinni i ssaannggaat t ll!!aas s mmeellaammppaa!!i i ((aattaass;;((aattaass $ak perseorangan& sangat ra+an !nt!k
$ak perseorangan& sangat ra+an !nt!k isala$g!isala$g!nakan %ang apat nakan %ang apat (eraki(at pa(eraki(at pa a$i
a$ilanglang?(erk?(erk!ran!rangn%a gn%a akses rak%at akses rak%at terter$aa$aap p tanatana$ $ an an s!m(s!m(er er a%a a%a alamalam %ang aai +ila%a$n%a. Sangat m!a$ ke(i#akan pertana$an (er!(a$ ara$ atas %ang aai +ila%a$n%a. Sangat m!a$ ke(i#akan pertana$an (er!(a$ ara$ atas asarkep
asarkepentingan !m!m se(agaimana %ang entingan !m!m se(agaimana %ang ter#ai paa Unang;!nang No. 2/ter#ai paa Unang;!nang No. 2/ ta
ta$$!!n3n3:::0 :0 i i atataass. . 55lele$ $ kkararenena a itit!!& & ##ikika a i i ErEropopa a BaBararat t iipeperrl!l!kkanan pem(a
pem(atasatasan n ole$ ole$ asasasas'!ng'!ngsi si sosisosial& al& atas atas m!tlm!tlakn%aakn%a $ak $ak milimilik k ses ses eoraeorang&ng& mak
maka a i i InInoneonesisia a se$se$ar!ar!sn%sn%a a m!m!tlatlakn%kn%a a $ak $ak menmeng!ag!asai sai negnegara ara $ar$ar!s!s i
i(a(atatasi si #!#!ga ga eemi mi memen#n#agaga a kkepepenentitingngan an ininii"i"i! ! pepem(m(atatasasan an tetersrse(e(!t!t (erasarkan ara$an ari Pasal 39AUUD /026 i atas.
(erasarkan ara$an ari Pasal 39AUUD /026 i atas. Ke!a&
Ke!a&
B.
B. KenaKenala > kla > kenala %ang enala %ang m!n8!l am!n8!l alam melaklam melak!kan r!kan re'orma age'orma agrarianrarian Dalam
Dalam prakpraktekn%tekn%a& a& terterapat apat tiga tiga perspersoalaoalan n pokpokok ok !nt!!nt!k k melakmelak!kan !kan re're'ormaorma agraria ini.
Pertama aala$ ketimpan
Pertama aala$ ketimpangan peng!asaan tana$ gan peng!asaan tana$ negara. Ketimpanganegara. Ketimpangan ini n ini ter#aiter#ai karena proses $istoris i masa lal!& i mana pelak! kek!atan ekonomi raksasa karena proses $istoris i masa lal!& i mana pelak! kek!atan ekonomi raksasa menapatkan $ak pengelolaan la$an alam skala (esar& sementara rak%at i menapatkan $ak pengelolaan la$an alam skala (esar& sementara rak%at i kelas (a+a$ makin ke$ilangan la$an mereka.
kelas (a+a$ makin ke$ilangan la$an mereka. In
Iniikakatotor r %a%ang ng papaliling ng n%n%atata a (a(agagaimimanana a kketetimimpapangngan an inini i teter#r#aai i aaalala$a$ peng!asaan $!tan konsesi sel!as 46&9 #!ta $ektar ole$ $an%a 64/ per!sa$aan peng!asaan $!tan konsesi sel!as 46&9 #!ta $ektar ole$ $an%a 64/ per!sa$aan pemegang konsesi $!tan. Se(alikn%a& terapat le(i$ k!rang 4/.06/ esa
pemegang konsesi $!tan. Se(alikn%a& terapat le(i$ k!rang 4/.06/ esa (eraa(eraa alam stat!s ketiak#elasan karena (eraa i ka+asan $!tan.
alam stat!s ketiak#elasan karena (eraa i ka+asan $!tan.
Inikator %ang lain aala$ le(i$ ari separ!$ #!mla$ petani& %akni se(esar 67C& Inikator %ang lain aala$ le(i$ ari separ!$ #!mla$ petani& %akni se(esar 67C& mem
memiliiliki ki la$la$an an perpertantanian ian k!k!ranrang g arari i :&6 :&6 $ek$ektartar. . PePersrsoaoalan lan keke!a !a aaalaala$$ tim(!ln%a kon<ik;kon<ik agraria& %ang ipi8! ole$ t!mpang tini$n%a ke(i#akan tim(!ln%a kon<ik;kon<ik agraria& %ang ipi8! ole$ t!mpang tini$n%a ke(i#akan istri(!si la$an paa masa lal!& i mana la$an;la$an negara %ang i(eri iin istri(!si la$an paa masa lal!& i mana la$an;la$an negara %ang i(eri iin !nt!k ikelola& tern%ata tiak sel!r!$n%a mer!pakan la$an negara %ang (e(as !nt!k ikelola& tern%ata tiak sel!r!$n%a mer!pakan la$an negara %ang (e(as kepemilikan.
kepemilikan. Sepan
Sepan#ang perioe #ang perioe 3::23::2;3:/6;3:/6& & tak tak k!rk!rang ang ari /.113 ari /.113 konkon<ik <ik agraagraria ria ter#ter#aiai ak
aki(i(at at kketetiiakak#e#elalasasan n ststatat!s !s tatanana$ $ aan n t!t!mpmpanang g titinni$i$n%n%a a peperarat!t!raran n ii lapangan. Kon<ik ini setiak;tiakn%a meli(atkan sekitar /&/ #!ta rak%at& an lapangan. Kon<ik ini setiak;tiakn%a meli(atkan sekitar /&/ #!ta rak%at& an l!asan %ang men#ai pokok kon<ik men8apai k!rang le(i$ 7&0 #!ta $ektar.
l!asan %ang men#ai pokok kon<ik men8apai k!rang le(i$ 7&0 #!ta $ektar. Soa
Soal l %an%ang g keketitiga& ga& timtim(!(!ln%ln%a a krkrisiisis s sossosial ial an an ekekoloologi gi i i pepeesaesaan. an. KriKrisis sis ininii ii
iinnikaikasiksikan an enengan gan makmakin in terteregegraraasasin%in%a a k!k!alalitaitas s lala$an $an perpertantanian ian ii peesaan& makin men%empitn%a la$an !nt!k pertanian %ang imiliki ole$ para peesaan& makin men%empitn%a la$an !nt!k pertanian %ang imiliki ole$ para petan
petani& i& an an makin (erk!makin (erk!rangrangn%a n%a #!mla#!mla$ $ tenatenaga ga kerker#a #a %ang (eker#%ang (eker#a a i i sektosektorr pro!ksi pertanian& an le(i$ (an%ak (ert!mp! paa peker#aan i sektor #asa. pro!ksi pertanian& an le(i$ (an%ak (ert!mp! paa peker#aan i sektor #asa. Se(an%ak /6&6 #!ta penerima (eras !nt!k rak%at prase#a$tera %ang tinggal i Se(an%ak /6&6 #!ta penerima (eras !nt!k rak%at prase#a$tera %ang tinggal i pe
peesaesaan an aaalaala$ $ salsala$ a$ sasat! t! ininikikatoator r timtim(!(!ln%ln%a a krikrisis sis sososiasial l i i pepeesaesaanan.. Seangkan krisis ekologi i peesaan sala$ sat!n%a itanai ole$ ke(eraaan Seangkan krisis ekologi i peesaan sala$ sat!n%a itanai ole$ ke(eraaan esa engan stat!s ra+an air i /6.116 esa an kekeringan i /.346 esa
