Giriş
Bu çalış a ö elikli olarak eko o i politik ili i i ta ı la ı ı özellikleri ikısa atartış a ı a açlar. “o rası da eko o i politiği kitle iletişi ve We 2.0 tek olojileri le ola ilişkisi i kurar. Çalış a o u a Marksist eko o i politik ve u aklaşı ı oluştura ö eli leri ele alı ası a açla aktadır. Bu ağla da, kitle iletişi i ve sa ısal iletişi i arksist eko o i politik aklaşı içerisi de ele ala kuru u çalış alar özetle ektedir. Yi e u ağla da, kitle iletişi medyası da
oğu laş a , holdi gleş e ve sahiplik apısı gi i efhu lar ele alı aktadır. Bu okta la
ağla tılı ola ak şekilde, iletişi ekosiste i i içerisi e oturduğu küreselleş e , deregülas o ve
sa ısallaş a gibi tekno-sos al olgular özetle ifade edilmektedir. Çalış a o u a, kitle iletişi
ed ası, gü ü üz sos al ed a tek olojisi le ağı tılı şekilde açı la aktadır. Yine, gü ü üz
iletişi olgusu, We 2.0 tek olojileri te eli de tartışıl aktadır. Bu apılırke ; Mar ’ı ekonomi politik
ala ı da orta a ko uş olduğu kura sal tartış aları kılavuzluğu da fa dala ıl aktadır. Marksist
eko o i politiği gösterdiği kura sal açılı lar eşliği de sa ısal ed a ı eko o i politiği e; izle i i etası ve karşılığı öde e iş e ek os o ları la akıl aktadır. “o olarak; u tartış alar paraleli de, sa ısal tek olojileri kapitaliz i apısal kırılgı lığı ı artıra , var ola kriz eğili leri i ge işlete görü ü leri ekısa a deği il ektedir.
Ekonomi Politik Bilimi
Eko o i i keli e a la ı evi içi de düze de ektir. Politika ise site i ve ulusu ö eti i e ilişki herşe i a latır. Eko o i politik esası da ed ada öte kapitalist toplu u inceleme ve anlama bilimidir. Ekonomi politik biliminin a a ı iktisadı süre i ö ete toplu sal ka u ları i ele ektir; u ka u lar sürekli tekrarlanan iktisadi faaliyetler so u u da orta a çık ıştır. Ekonomi politik özü de tarihsel ve sı ıfsal ir ili dir. Tarihseldir, çü kü üretim ve ölüşü ilişkileri ülkelere ve tarihsel dö e lere göre değişir. “ı ıfsaldır, çü kü üreti ve ölüşü i ele e tarihsel dö e i üreti ve güçıilişkileri eda a ır.
Şu a da ahset ekte oldugu uz Marksist ya da eleştirel eko o i politik i ir gelenek olarak ö ülleri klasik eko o i politik aklaşı da yatar. Klasik ekonomi politik bir bilim olarak 17. üz ılı so u da doğ uştur. 18. üz ılda fizyokratlar ve Ada “ ith’i çalış aları klasik eko o i politiğe itelik kazandır ıştır. Klasik ekonomi politik yaklaşı Marksist eko o i politiği aksine kapitalız e eleştırel ak akta çok, o u i sa aklı ı evrensel, ebedi ve ezeli ir ifadesi olarak gör üştür. Bu manada, klasik iktisat kapitalist üretim ve bölüşü ilişkileri i meşrulaştıra ir bilim olma özelliği taşır.
Marksist Ekonomi Politik
: İki Yö eli
Mos o’ a göre ekonomi politik dar a la ı lailetişi ka akları ı da dahil olduğu toplumsal ka akları üreti , dağıtı ve tüketi i i aratan toplumsal ve iktidar ilişkileri i incelenmesidir. (Ge iş a la ı la ise, toplu sal aşamda egemenliği ve ü adelenin incelenmesidir . Mos o’ a göre ekonomi politik aklaşı ı iletişi çalış aları a u guladığı ızda, iletişi içerikleri i e düstrileş esı , e tialaşması , uza sallaşması ve
teknolojilerinin sos al aşamda eka ve za a sı ırlılıkları ı silmesi demektir. Son olarak, apısallaşma; toplu sal süreçte er ala aktörler ile u sürece ilişki fikir ve düşüncelerin apısal olarak ele alı ası gerektği e işaret eder. Goldi g ve Murdo k’a göre u kavra ları a ı a bir de ka u üdahalesi ve kapitalist girişi arası daki ilişkileri dahil et e iz gerekir. Bu ağla da, u okta a deği ahsedile kavra lar, olgular eşliği de kitle iletişi çalışmaları da ed a kuru ları ı ve ağla ları ı a alizi apıla ilir.
Marksist ekonomi politik aklaşı ke diiçi de iki farklı ö eli taşır. Bunlar: Araçsal ı ve apısal ı aklaşı lardır. Araçsal ı aklaşı a göre ed a kapitalist sı ıfı ir ara ıdır ve kapitalistler ed a ı üreti ve dağıtı süreçleri i ke di sı ıfsal çıkarları doğrultusunda kontrol ederler. Yi e u aklaşı a göre iletişi e düstrileri i üreti süreçleri ve kuru sal politakaları ülki et apısı ile elirle ir.
Yapısal ı aklaşı a geli diği de ise, ed a sahipleri i ki lerde oluştuğu, u ki seleri e tür öz el iyetlerle hareket ettikleri i ö e li ol adığı düşü ülür. Bunun yerine; kapitalist siste i getirdiği te el di a iklere eğil e i zoru luluğu vurgula ır (dola ısı la ed a e düstrileri i işle işi de ve politikaları ı elirle esı de siste i ko duğu ge el a tık etkilidir. Yapısal ı aklası Fra sız apısal ı düşü ür Althusser’i çalış aları ve ed a ı Marksist eko o i politik eleştirisi eda a ır.
İletişi i Marksist Eko o i Politiği ve Kurucu Çalış
malar
Ekonomi politiği iletişi ala ı da ta ı ası elki de ’larda eleştirel gele eği e ide keşfedil esi ve radikal eko o i çalış aları ı a la ası la ol uştur. ılı iti arı la eleştirel ed a çalış aları ı ABD’deki e önemli te sıl ısı “ hiller ol uştur. Schiller kültürel ağı lılık kura ı içerisi de aptığı çalış aları la ize, eko o i politik aklaşı içerisi de ilk önce iletişi i uluslararası o utu u ele alı dığı ıgöster iştir. Bu ağla da, Schiller kültür e per aliz i tezi le ili ir ve o u u tezi e göre ABD’de ’larda bü ük gelişi göstere televiz o a ı ılığı, dü a ı elektro ik olarak gözetle ek ve de etle ek isteyen askeri-e düstri el ko pleksin genel girişi leri i ir parçası olarak doğ uştur. Bu doğrultuda, kitle iletişi içerikleri olu la ho ojen bir Amerikan ticari kültürü tü dünyada egemen olacak, ABD dü a a televiz o alı ıları, televiz o progra ları ve ABD’li rekla şirketleri i etki likleri i ihraç ede ektir.
ılı a geli diği de ve Kıta Avrupa’sı da apıla akade ik çalış alara akıldığı da; ekonomi politik aklaşı ı ö üleri olarak Murdo k ve Gouldi g’i çalıs aları görüle ilir. İkili eko o i politik aklaşı ı İ giltere’de ed a çalış aları ala ı a u gula ıştır. Murdock ve Gouldi g’ı eleştirel eko o i politik adı ı verdikleri çalış aları; ir e tia olarak iletişi içerikleri i üreti ve dağıtı ı üzeri de odakla a ıp, bu emtiaları eri e getirdiği
ettikleri i elirt işlerdir. İkili, ö le e, ka usal iletişi i he se olik he de iktisadi bileşe leri içerisi de a aliz et e e dikkat göster işlerdir.
Kitle İletişi
Medya
sı
da
Yoğu laş a
ve Sahiplik
Murdock, İ giliz kitle med ası pazarı a akarak, ed a şirketleri i ’leri ortaları da aşla arak hızlı ir oğu laş a ve holdi gleşme içerisi e girdikleri i gözle le iştir. O tarihlerde gazeteler, karto iltli askı kitaplar, plaklar ve ti ari televiz o progra ları ı pek çoğu medya sektöründe üst sıralarda er ala eş fir a tarafı da üretilerek dağıtıl aktadır. “ektörde aşanan yoğu laş a holdi gleşmeyle birlikte el ele git iş ve ör eğin, yi e İ giliz kitle ed ası pazarı da ir örnekle ko uş ak gerekirse; S. Pearson and Son gibi bü ük şirketler sera ik, petrol, a ka ılık gibi alanlarda bü ük hisselere sahip ol aları a ı sıra, iletişi ala ı da da bü ük atırı larda ulu uşlardır. (Şirket ’de E re ailesinden The Financial Ti es’ı da satı al ıştır . “. Pearso a d “o ’ı ’e gelı dıgı de aşlıkta
atırı ları ı ulu duğu görül üştür.
Murdock’a göre ed a ı ko trol ve sahiplik apısı a akıldığı da, genel olarak sahipliği iki düze i arası daki farkı ih al edildiği sö le e ilir. Murdo k’a göre sahiplik, yasal ve eko o ik sahiplik olarak iki e a rıl alıdır, çü kü şirketlerde ütü hisse sahipleri eşit değildir; ir şirkette hisse sahi i ol ak ille de onun faaliyet ve politikaları üzeri de etki ve ko trol sahi i ol ak a la ı a gel ez. Bir şirketi asal sahi i ol a ız duru u da, oto atik olarak o şirketi eko o ik sahi i ola azsı ız. Ekonomik sahiplik, ortakları ö eti kurulu seçi leri de o hakkı ol ası, sahipleri o güçleri i ö eti kurulu da a da dağıtı sal tahsisle şirketi ütü hedefleri ve faali et ala ları ı ta ı la a, şirket ka akları ı düzenleme biçi leri) ilgili kararları so u a ağla dığı alt iri lerde aptırı ı üfuza sahip ol ası ı gerektirir.
K
avra sal Üçle e: Küreselleş e, Deregülas o
Kuralsızlaş a
ve
“a ısallaş
ma
Dijitalleş e
Yoğunlasma ve holdi gleş e, küreselleş e, deregülas o ve sa ısallaşmayla birlikte düşü ül elidir. (reka etçi ve serbest bir piyasa ekonomisi a ak irtakı addi pratiklerle ifade bulabilir). Öte a da , u kavra lar da tekel i kapitaliz içerisinde düşü ül elidir. (tekelci kapitalizm; yani emperyaliz i ö aşa ası, küçük şirketlerin bü ük sermaye tarafı da utuldugu evre . Sermaye biriki i açısı da küreselleş e ö e lidir. Küreselleş e , ulus aşırı kitle iletişi holdi gleri i tüm dü adaki iletişi içerikleri i üreti , dağıtı ve tüketi süreçleri i kontrol etmesi ve küresel ir tüketim kültürü ü
Rekla “ektörü ve “ the’ı İzle ici Metası
Audience Commodity
) Nosyonu
Rekla ılık vekitle ileitşi içerikleri i tüketi i de ildiği de akla “ the’ı izleyici etası (audience commodity) tartış ası gelir. “ the’a göre ed a ı ya da daha genel anlamda bili ç endüstrisi i ideolojık ko trol işlevi; tüketi i ili i, a a ılaşma ve meta fetişiz i de ibaret ol alıdır. Med a sade e ideolojik ir a gıt olarak görüle ez. Bu te elde Batı Marksiz i’ i kör oktasıdır (blind spot) ( urada Gar ha ’ı o e sürdüğü gi i Fra kfurt Okulu eko o ik ola ı ö e i i gözde kaçır ış değildir. Maddi üreti i çelişkili doğası ı gözde kaçır ıs ve kültürü e düstrileş esi i kaçı ıl az ir süreç olarak kavra ışlardır. Bir aşka de işle, Frankfurt Okulu ekonomik belirlenimci bir yerden bakarak, ili ç üreti i i eko o ik alt apı ı içerisi e çökert iştir). Bu türde ir a ıkla a Marksist ir a aliz açısı da etersiz kalır. Bu ağlamda, kitle iletişi araçları ı kapitalist sı ıf açısı da eri e getirdiği eko o ik işlevi e olduğu sorusu sorul alı ve a ıtla alıdır. “ the’e göre kapitalist toplumlarda kitle iletişi i i temel işlevi sadece izle i ileri kitlesel a ipülasyonla ev ut üretim ilişkileri le u u lulaştır ak değil, a a a ı za a da,izle i ileri rekla vere lere sat aktır. Rekla ılar kapitalist toplus la apı ı e ide üreti i de; i sa ları tüket e e güdüle e ek şekilde, e tiaları izle i ilere sat a a ve o ları küresel düze de tüketim kültürü e eklemlenen kitleler olarak üret e e çalış aktadır. Diğer a da , u e tialar sadece izle i ilere satıl ak içi üretil ezler. İzle i i i ke disi de emtiaya dö üştürülerek re ti g paketleri for u da rekla ılara satılırlar ( urada Gar ha “ the’ı eko o ik elirle i i aklaşı ı ı eleştirir ve kitle iletişi i i eko o i içerisi deki işle işi i a la ada kültürel dolaşı a tüketi e odakla dığı içi “ the’a karşı çıkar. “ the’ı düşü esi Gar ha ’a göre çelişkideoksu dur. Devleti rolü ü açıkla ada, rekla ed ası ı işlevi i deta la dır ada,sı ıf ve sı ıf ü adelesi le ilişkile dir ede aşarısızdır).
Dağıtık
(
Distributed
, Dijital Med a ı Eko o i Politiği
Bu okta a deği iletişi i eko o i politiği i tekel i kapitalist evrede görüle tarihsel geliş eler ve oluşumlar içerisi de ele aldık. Yi e u a a deği kitle iletişi i ed ası ı eko o i politiği e eğildik. Şi di ise dijital ed a ı a da Wittel’in “a ısal Mar : Dağıtık Med a ı Eko o i Politiği e Doğru adlı makalesi de adla dırdıgı şekli le dağıtık (distributed ed a ı eko o i politiği e aka iliriz. Ne var ki u doğrultuda ilk olarak ’ler so rası da Marksist paradigmaya dö ük azalan ilgi i asıl olup da e ide ükselışe geçtiği i eva ı ı ver e iz eri de ola aktır.
Mar Geri Dö dü!
/
Marx Reloaded...
Marksiz geçtiği iz zaman içerisi de sosyal bili leri kör oktası ı oluştur akta kurtula a ıştır. Marx ize özellikle iletişi çalış aları söz ko usu olduğunda, ihti a ı ız ola içgörü ü ve a la la dır a çerçeveleri i su aktadır. Çü kü iletişi ir olgu olarak sı ıflı toplu sal apı ve o u ürettiği eşitsiz ilişkileri içi e gö ülüdür. İletişi i toplu sal apı la olan ilişkisi ekse i de ele ala ilmek içi - ki bu bir zorunluluktur- ihti a ı ız ola şe Marksist
ir akışı ıdır. Marx, şu a da u değil, ta da u se eple geri dö elidir!
K
itle İletişi Çağı
ve
Dağıtık Med a Çağı
İletişi i eko o i politiği aklaşı ı esası da kitle iletişi ed ası çağı da kurul uş ir çalış a ala ıdır. Bu ağla da apıla çalış alar içerisi de iletişi i tek ö lü, li eer ir akışla şekille diği, içerikleri az sa ıda üreti i tarafı da i al edilerek çok sa ıda alı la ı ı la pa laşıldığı görüşü ortaya konul uştur. Az sa ıda üreti i i ol ası, kitle iletişi aali eti i iddi ser a e gü ü gerektire , sürdürüle ilirliği ha li eşakkatli ir şe ol ası da ka aklıdır. Başta da sö le diği gi i bu içerikler e düstri el ö ü olduğu kadar ka usal a al ol a iteliği e de sahiptir. Kitle iletişi ed ası da a ıla içerikler, ir a da e tia olma özelliği taşırke , diğer a ı la da ka u alı ol a özelliği taşırlar. Öte a da , gü ü üz dağıtık ed ası a a da dijital ed a ı içsel a tığı a akıldığı da duru u iraz farklı ıolduğu görüle ilir. Dağıtık ed açağı da kitle ileitşi ed ası varlığı ı sürdür ektedir; ve de hala kitleleri fikir, düşü e ve ka aatleri i etkile e gü ü e sahiptir. Fakat iletişi ekosiste i içerisi de artık tek aktör ol a ava tajı ı ka et iştir. Kitle iletişi ed ası çağı da kamusal iletişi i gerçekleştire il ek içi gerekli profes o el tek olojileri ko trol ve erişi i ir avuç varsıl, i ti azlı gru a aitke , mev ut duru da u uzla a tek olojik araçlar ve alt apı hizmetleri le irlikte he e herkesi iletişi kur ak, içerik üret ek ve a ak içi gerekli araçlara sahip olduğu sö le e ilir. Dola ısı la,özel a da ka usal iletişi i üreti ve dağıtı ı içi lüzu lu araçları de okratik ir şekilde ta a daki kulla ı ılara doğru a ıldığı gözle le ektedir. Dağıtık medya, kitle iletişi ed ası ı aksi e tek ö lü değil, çok ö lü (tektekn-çoka, çokta -çoka v . ir iletişi e i ka ta ı aktadır. Dağıtık ed a ir iri e tek olojik ağlarla ağla ıştır ve üreti ide tüketi i e ve a aksi ö de içerik akışı ve üzakeresi i karşılıklı olarak gerçekleştiril esi i kola laştır aktadır. Dijital medya kitle iletişi araçları a ora la tek olojik ko figüras o ları gereği çok daha gelişki dir (dijital medya dola ı ı la ses, eti , i aj ve hareketli resimler gi i pek çok medya formu bütü leşik içerikler altı da topla a ilir. Bu içerikler eski ed a for ları ı i ileştiril iş içi leridir ve kulla ı ılar tarafı da so suz sa ıda çoğaltıla il ektedir). Dijital ed a düşük ali eti le iletişi içerikleri i ir erde aşka ir ere aktarı ı ı erede se a ı dalık içi de sağlar. Dijital ed a i sa ları iletişi sel, sosyal, ağla tısal connectivity) faaliyetleri yerine getir eleri e ara ı olurke , i sa lar arası da esaj değiş tokuşu, karşılıklı ardı laş a, iş irlikleri kur a, açık ka ak teknolojileri yoluyla ortak/laştırı ı aratı ı girişi ler içerisi de ulu aları a kapı aralar. Ne var ki u so okta a lı i sa faali eti i kar realiza o u
aksadı la işe koşul ası a, kulla ı ı faali eti i ve içerikleri i karşılığı öde eksizi
Karşılığı Öde e iş
(Dijital) Emek (
Unpaid Labour
)
Bu teknolojiler a ı zamanda ti ari değer üreti i faali etleri içerisi e ekle le iş halde bulunurlar. Bu da onun ekonomi politik bir yö ü ü olduğu u gösterir. Dijital ed a ı eko o i politik aklaşı la ilişkile dir e izi sağla a diğer etke ise u tek olojik araçları kulla a ları üreti i faali etleri so u u da orta a çıka karşılığı öde e iş emek olgusudur. Emek , Mar ’ı e ek ve e ek süreçleri arası da aptığı a rı la gösterdiği gi i sade e eko o ik değil, a a a ı za a da gü delik apıp ettikleri izi ve o u ürü leri i
ata kese ir şe dir. Burada Mar ’a göre emek süreçleri daha çok toplu sal e eği üreti tarzları içerisi de örgütle e içi leridir. Ör eği kapıtalist üreti tarzı da toplu sal emek süreçleri ü retli emek içi i de örgütle iştir. Burada ü retsiz ya da karşılığı öde e iş e ek Mar ’ı savladığı e ek kategorisine denk düş ektedir. Ü retsız e ek
Operaismo işçi ilik gele eği takip edildiği de; Post fordizmle birlikte orta a çıka ve ser a e biriki süreçleri de daha çok çalışa ları ga ri addi immaterial) ve duygula ı sal (affective) güçleri i irer girdi olarak üreti süreçleri de kulla ası la ilişkili olarak tartışıl ıştır. Mevcut durumda Fordist üreti odeli kapsa ı da çalış a faali eti olarak sa ıla a a ak pek çok şe i artı değer üreti i içi kulla ıldığı görül ektedir. Bunlar; i sa ları e tellektüel ve du gula ı sal e ekleri ola ile eği gi i, asit ir İ ter et sa fası ı tasarla ası, azılı u gula aları ı geliştiril esi, ail grupları da er alarak esajları oku ası ve evaplan ası a da daha ge el olarak sa al eka ların üretil esi gi i faaliyetleri içere ilir. Ü retsiz emek kültürel ve estetik faali etleri artık ekonomileriinin (excess economies sürdürül esi içi işe koşul asıdır. “ the’ı izle i i etası tartış ası u a ir
ör ektir. Smythe her ne kadar ü retsiz e ek kavra ı ı kulla a ış olsa da, ahsettiği, i sa ları televiz o izle e faali etleriü retsiz e ek olarak değerle dirile ilir. “ the’a göre kapitaliz iş za a ı ve oş za a a rı ı ı ortada kaldır ıştır. Ekra ları aşı a geçen izle i ileri ir oş za a faali eti olarak izle e za a ları ed a kuruluşları tarafı da rekla ılara satıl aktadır.
objeleridir, yani hammaddelerdir. Bu hammaddeler daha so rası da işle erek ti ari değer taşı a ak aşka e tialara dö üştürülür. Burada orta açıka o je i arata ağı değişi değeri şu şekilde so utla a ilir: Çevri içi de pa lastıgı ız ilgi ya da bilgi hammaddesi, bilgisayar o u ları gi i e i ürü leri ada hiz etleri i ileştiril esi de kulla ıla ilir. Bu da firmaları daha fazla kulla ı ı ı ke dileri e çek eleri i sağlar ki u da pota si el değeri aratıl ası demektir. Yine (Mar ’ı ifadesi le sos al süre lerin üreti i i addileştiği ir ala olarak algorit a ı ke disi de pota si el ti ari değeri aratıl ası içi a ivela görevi üstle ir) Dou leCli k e zeri rekla ta ı la ı ıları, cookieler yoluyla gö üllü olarak pa laştığı ız ilgi hammaddesini bize hedefli rekmalar (targeted ads dola ı ı la geri dö derir ki u da
Fa e ook e zeri üreti araçları ı kulla ı ıları reklamcılara pazarla ası a la ı a gelir.
“o uç Yeri e: Dağıtık Med a Çağı da Kapıtaliz i Çelişkileri
İ ter et ulusasırı ti areti hızla dır ış, şirketleri ütü leşik apıları ı oleküllere a ırarak, sermaye biriki i artır ıştır. Ör eği , artık e- ail e zeri araçlar gerşek zamanda bilginin a ı dalık içi de ir erde aşka ir ere ileti i i ola aklı hale getir iş; evde alışma ya da serbest eslek e zeri çalış a for larıgü de i ize taşı ıştır. Yi e veri ağları olu la dev fi a s akışları ve var ettıgı fi a s sektörü operas o el hale gel iştir. A ı şekilde; sı ırsız sa ıda ilgiyle do atılan tüketi ileri satı al a ter ih ve faali etleri i e i i şekilde apa idikleri ir za a ve eka aşırı pazar yeri i kurulu u da a ı tek ojiler olu la ü kü hale gel iştir. Ne var ki İ ter eti ke disi ser est pazar ideali i /u udu u altı ı oyacak araçları da era erinde getirmektedir.
Ka akça
Boyd-Barret, O. (2006). Eko o i Politik Yaklaşı , L. Ya lagül der. , Kitle İletişi i i
Eko o i Politiği içi de, Ankara: Dalbaz
Fisher, E. . Daha Az Ya a ılaş a Nasıl Daha Fazla “ö ürü Yaratır? “os al Pa laşı Ağları da İzle i i E eği , C. Fuchs ve V. Mosco (der.), Mar Geri Dö dü. Med a, Meta ve
Sermaye Birikimiiçi de, A kara: NotaBe e
Gar ha , N. . Kitle İletişi i i Eko o i Politiğe Katkısı , Kitle İletişi i i Eko o i Politiği içi de, Ankara: Dalbaz
Murdo k, G. . Bü ük Şirketler ve İletişi E düstrileri i Ko trolü , Kitle İletişi i i Eko o i Politiği içi de, Ankara: Dalbaz
“ the, W. D. . Batı Marksiz i i Kör Noktası , Kitle İletişi i i Eko o i Politiği
içi de, Ankara: Dalbaz
