Chương II THU ẬT QUAN SÁT
III. Ý chí
Những kẻ có ý chí mạnh không cần lấy hứng thú và thói quen làm động lực cho sự chú ý của mình. Chỉ có một sự muốn của họlà đủ. Hễ nhứt định phải học, thì họ học, học cho kỳ được mới thôi. Đây là một lối chú ý cao nhất, phần nhiều thuộc về hạng trên thiên hạ mới làm được. Trước cũng nhờ có hứng thú, hoặc nhờcó thói quen mà đã tập được cách chú ý mạnh mẽ và lâu bền, nên rồi họcó được cái ý chí mãnh liệt như thế. Bất kỳ là thuộc về một vấn đề nào, hễ muốn chú ý đến, thì họ chú ý một cách dễdàng. Dùng được lối chú ý nầy, thì trí lực con người sẽ tiến hoá mau lẹ vô cùng.
*
* *
B.—NHỮNG LỢI ÍCH CỦA SỰ TẬP TRUNG TƯ TƯỞNG
a) Qui nhứt tinh thần: Tập trung tư tưởng giúp cho các quan năng của tinh thần được hội hiệp lại một cách điều hoà, nhân đó, được mạnh mẽ thêm lên. Thật vậy, trong lúc ta chú ý để quan sát một điều gì, thì cả trí nhớ, trí tư tưởng, trí suy luận cùng hợp lại làm việc với nhau một cách rất mật thiết. Vừa quan sát vừa nhớ lại những cái chi đã có thấy, có nghe, có biết để so sánh, vừa phân biệt được chỗđồng chỗ dị, vừa tin tưởng đến những sau nầy của nó, vừa suy luận và phê bình công bằng.
b) Thâu được nhiều tài liệu chính xác: Tập trung tư tưởng giúp cho ta thấy được nhiều phương diện mà với con mắt thường không thể thấy được. Ta chỉ nhận thức được rõ rang những điều ta đã để ý mà thôi.
c) Tránh được những sơ sót về văn tự: Thường trong những văn tự, như khếước, giấy nợ, v.v.., một chút sơ sót đủ hại cả một sự nghiệp của ta. Vậy phải biết để ý dò xét từng phương diện, cân nhắc từng câu văn, đừng cẩu thả, vội vàng… Phải để cho mình đủ thời giờ suy nghĩ, đừng để ai bắt buộc ký tên gấp.
d) Tăng tiến trí nhớ: Ta có thể quả quyết rằng: “Không chú ý thì không nhớlâu được cái gì cả.” Càng chú ý nhiều chừng nào thì sự nhớ của ta càng được rõ rang và bền bỉ chừng nấy.
e) Giúp cho óc phát mình sáng tạo: Người ta thường tin rằng nhờ sự ngẫu nhiên mà các bực thiên tài phát minh một điều gì. Sự thật không phải thế. Ít khi thấy được người có những tư tưởng kỳ đặc, mới mẻ, về những vấn đềmà người đó chưa từng suy nghĩ và hiểu biết qua bao giờ. Thống soái Foch nới chốn chiến trường, sở dĩ ngộđược nhiều ý nghĩ r ất mới lạ về chiến lược là nhờ ông rất sành về những vấn đề binh pháp. Bất kỳ là ở vào giới chuyên môn nào phải có biết nhiều, có để ý đến trăm ngàn chỗ vụn vặt của nghề, mới mong thấy được nhiều cái hay thêm mà kẻ khác không thể thấy được. Ta không bao giờ thấy một anh văn sĩ phát minh được cái gì thuộc về máy móc. Branly, nhà phát minh vô tuyến điện, trước kia là một nhà sành sõi vềđiện học. Pasteur, Curie, Edison… cũng một thế. Sự phát minh sáng tạo của họ không có ngoài chỗ sởtrường của họ. Trừ ra những người như Denis Papin, cò n nhỏ, và chưa phải là một nhà chuyên môn về một vấn đề nào, nhân sự ngẫu nhiên mà tìm ra sức mạnh của hơi nước. Nhưng biết đâu, trước kia, ông ta không có để ý nghĩ qua việc ấy. Dầu là một sự ngẫu nhiên đi nữa, chẳng qua là một vật lệ ngoại (exception), ta đừng mong mỏi đến những việc quá sức của con người.
*
* *
C.—TINH THẦN TẢN MÁT
Muốn tập trung tinh thần, cần phải lánh xa những nguyên nhân làm cho nó tản mát. Có biết dặng nguyên nhân, mới tìm đặng phương cứu giúp.
Đại khái, ta có thể chia những nguyên nhân nầy, làm hai phần rất phân biệt:
a) Nguyên nhân bên ngoài, và b) Nguyên nhân bên trong.
o a) Nguyên nhân bên ngoài:
Những nguyên nhân bên ngoài có thể, hoặc thuộc về những điều kiện vật chất, hoặc thuộc về những điều kiện chuyên môn và kinh tế.
Nhiều thứ bệnh về thần kinh thuộc về di truyền, hay tự mình gây lấy, có thể làm cho tinh thần mình không vững bền. Một sự đụng chạm nặng có khi làm cho đầu óc mình lơ đãng, không sức chú ý được lâu về vấn đề gì. Nhiều chứng thần kinh khiến cho mình trở nên quạu quọ, áy náy, nóng nảy, nhạy cảm; tinh thần mình vì đó bị xao xuyến, tản mát lộn xộn.
Công việc làm ngày nay phần nhiều làm cho người thợthành như bộ máy: lối cửđộng không thay đổi. Hễ một khi đã quen tay rồi thì những cửđộng ấy thành như cái máy, tư tưởng không cần phải tham dựđến nữa. Lẽ cố nhiên là nó tha hồ lung tung lêu lổng.
b) Nguyên nhân bên trong:
i. Tinh thần ta hay tản lạc, một phần rất lớn do nơi sự mất trung bình trong các quan năng của tinh thần.
ii. Lại nữa, thiếu sự hứng thú, thiếu sự lợi ích thì mọi sự mọi vật đối với ta khó mà thâu tinh thần ta lại được, như ta đã thấy trước kia.(1
iii. Có nhiều kẻ, không phải lười biếng, hay bất tài, nhưng làm cái gì, họ cũng muốn cho mau rồi. Phần nhiều, họ bị hỏng việc là tại họ thiếu chí nhẫn nại.
)
Cũng có kẻ sỡ dĩ không chú ý được lâu bền về một vấn đề nào là tại họhay ưu lự, lo lắng, nóng nảy.
iv. Tinh thần khó tập trung được cũng tại ta ham đeo đuổi theo nhiều vấn đề một lượt.
Thích làm tiền, lại cũng vừa thích nghiên cứu học hỏi, thích đánh cờ, thích đá banh… Tinh thần ta nhẩy lung tung từ vấn đề này sang vấn đềkia, không được ở một chỗ nào cho vững bền lâu được. Cục đá mà lăn mãi thì sao đóng đư ợc rong rêu. Bao nhiều tinh lực ta dồn vào đều không bổích cho ta được bao nhiêu cả.
v. Có nhiều người hễ học qua là nhớ liền, mà rồi họ quên cũng l ẹ. Có kẻ suy nghĩ dễ dàng, nhưng không biết làm chủ lấy tư tưởng của mình, họđể tha hồ ý nghĩ họ lôi cuốn theo cái chiều lêu lổng của nó.
Những người vì quá tựđắc với cái óc quá sáng láng của mình, họ không chịu gia công suy nghĩ cho chính đính một việc gì cả. Họ có thể là một tia sáng giữa trời khuya, nhưng chỉ là một cái chớp nhoáng thôi. Họ có thể là một thiên tài và làm nên việc lớn, nhưng họ vẫn ở dưới cái thiên tài của họ luôn, bởi họ quá ỷ lại vào cái sức thông mình của họ, không chịu cố công chú ý vào một việc gì cho lâu được cả.
Lại cũng có nhiều người, - dường như không cần đắn đo suy nghĩ gì cả, vẫn cũng giải quyết được một cách mỹ mãn, bất cứ vấn đề gì, - là nhờ tinh thần họ rất hoạt bát. Họ không cần phải chú ý lâu làm gì cả. Quá hoạt bát cũng là một nguyên nhân làm cho ta ít dùng đên sự chú ý.
Tuy nhiên, nếu gặp phải những vấn đề quan trọng, ta cần phải biết thận trọng, dè dặt trong sựphán đoán; đừng ỷ tài ỷ tận mà không nên. Dẫu sao, biết “hưỡn đãi sự phán đoán của mình lại” (2) là phận sựđầu tiên của kẻ nào muốn tránh xa sự lạc lầm.
*
* *
D.—ĐIỀU KIỆN CỦA SỰ TẬP TRUNG TINH THẦN I.—Kiên nhẫn:
Muốn ngừa sự tản mát của tinh thần, cần phải tập tánh kiên nhẫn. Những bậc vĩ nhân sỡ dĩ hơn được kẻ tầm thường là nhờnơi sức tập trung bền bỉ của họ. Tuy nhiên, chú ý lâu vào một vấn đề gì, thường làm cho đầu óc ta mau mệt lắm, bởi vậy, không phải tất cả những bậc trên người đều làm được. Nhà số học và vật học trứ danh H. Poincaré không thể bao giờ chú ý lâu vào một vấn đề nào, ông cần phải thay đổi luôn ý nghĩ và công vi ệc làm của ông.
Nhưng, vấn đềnào ông đã để tâm suy nghĩ đến, ông không bao giờ bỏ qua cả. Ông đeo đuổi theo nó mãi suốt tháng nầy qua tháng kia, năm kia qua năm nọ. Ông làm như con ong lấy mật, thỉnh thoảng mà làm việc. Tuy chú ý không đư ợc lâu, nhưng đã chú ý thì ông đ ể lực lượng của tinh thần ông vào đó một cách triệt để, ròi ông phó mặc cho tiềm thức của ông làm việc. Lâu ngày chầy tháng, sự hiểu biết của ông “mùi” bỗng phát tiết: yến sáng của chân lý hiện ra. Ông túm ngay nó, và nhân đó mà suy nghĩ ra thêm. Thật, “thiên tài chẳng qua là kiên nhẫn mà nên” vậy.
1 Chương “Nền tảng của sự chú ý”.
2 Suspendre son judgment.