28 BAB IV SIMPULAN DAN SARAN
29 DAFTAR PUSTAKA
AOAC. 2016. Appendix F : Guidelines for Standard Method Performance Requirements.
AOAC International.
APHA. 2017. Standard Methods for the Examination of Water and Wastewater.
Washington: American Public Health Association.
DARMOKOESOEMO, H. 2020. A Cr(VI)-imprinted-poly(4-VP-co-EGDMA) sorbent prepared using precipitation polymerization and its application for selective adsorptive removal and solid phase extraction of Cr(VI) ions from electroplating industrial wastewater. Reactive and Functional Polymers.
EPA. 2016. Definition and Procedure for the Determination of the Method Detection Limit, Revision 2 . Washington: Environmental Protection Agency.
EURACHEM. 2014. The Fitness for Purpose of Analytical Methods.
INDONESIA. 2021. Peraturan Pemerintah Republik Indonesia Nomor 22 Tahun 2021 Tentang Penyelenggaraan Perlindungan Dan Pengelolaan Lingkungan Hidup.
Presiden Republik Indonesia.
KARTIKA, R. 2021. Verifikasi dan Validasi Metode Uji Kualitas Udara. Jogjakarta: KBM Indonesia.
NATA. 2018. General Accreditation Guidance: Validation and Verification of Quantitative and Qualitative Test Methods.
RAMADHANINGTYAS, D. P. 2021. Perhitungan Estimasi Ketidakpastian untuk Pengukuran Asam Benzoat Menggunakan Kromatografi Cair Kinerja Tinggi- Detektor Diode Array. Seminar Nasional Kimia dan Pendidikan Kimia XII, 73-81.
RIYANTO. 2014. Validasi & Verifikasi Metode Uji Sesuai dengan ISO/IEC 17025 Laboratorium Pengujian dan Kalibrasi. Yogyakarta: deepublish.
ROSALINA, L., OKTARINA, R., RAHMIATI, & INDRA, S. 2023. Buku Ajar Statistika. Padang: CV Muharika Rumah Ilmiah.
ROSITA, T., NINGRUM, D., YANTI, Y., & ZAEKHAN. 2022. Validasi Metode Penetapan Kadar Logam Kadmium (Cd) dalam Sampel Tanah Menggunakan Spektrofotometer Serapan Atom (SSA)-Nyala. KOVALEN: Jurnal Riset Kimia, 326-335.
SNI. 2009. Air dan air limbah β Bagian 71: Cara uji krom heksavalen (Cr-VI) dalam contoh uji secara spektrofotometri. Badan Standardisasi Nasional.
TIRTA, A. P., & CAHYOTOMO, A. 2023. Uji Kinerja Metode Asam Askorbat pada Pengukuran Kadar Fosfat dalam Air Permukaan secara Spektrofotometri. Bogor:
Jurnal Sains Teknologi & Lingkungan.
LAMPIRAN
31
Lampiran 1 Ringkasan Kegiatan Praktik Kerja Industri
Lampiran 1. (Lanjutan)
33
Lampiran 1. (Lanjutan)
Lampiran 1. (Lanjutan)
35
Lampiran 1. (Lanjutan)
Lampiran 2. Perhitungan Pembuatan Larutan
1. Perhitungan pembuatan larutan induk krom heksavalen 500 mg/L 500 πΎπΎππ/πΏπΏ= π₯π₯
100 πΎπΎπΏπΏ1000 πΎπΎπΏπΏ/πΏπΏ π₯π₯= 50 πΎπΎππ
W K2Cr2O7 = ππππ πΎπΎ2πΆπΆππ2ππ7
2Γπ΄π΄ππ πΆπΆππ Γππ πΆπΆπΎπΎ W K2Cr2O7 = 294,185 ππ/πππππΆπΆ
104 ππ/πππππΆπΆ Γ 50 πΎπΎππ W K2Cr2O7 = 141,4 mg
2. Perhitungan pembuatan larutan standar krom heksavalen 5 mg/L V1C1 = V2C2
V1 = ππ2ΓπΆπΆ2πΆπΆ1
V1 =100 ππππΓ5 ππππ/ππ 500 ππππ/ππ
V1 = 1 mL
3. Perhitungan pembuatan larutan deret standar kerja krom heksavalen V1C1 = V2C2
V1 = ππ2ΓπΆπΆ2πΆπΆ1
β’ Larutan standar kerja krom heksavalen 0 mg/L V1 =100 ππππΓ0 ππππ/ππ
5 ππππ/ππ V1 = 0 mL
β’ Larutan standar kerja krom heksavalen 0,1 mg/L V1 =100 ππππΓ0,1 ππππ/ππ
5 ππππ/ππ V1 = 2 mL
β’ Larutan standar kerja krom heksavalen 0,2 mg/L V1 =100 ππππΓ0,2 ππππ/ππ
5 ππππ/ππ V1 = 4 mL
β’ Larutan standar kerja krom heksavalen 0,4 mg/L V1 =100 ππππΓ0,4 ππππ/ππ
5 ππππ/ππ V1 = 8 mL
37
Lampiran 2. (Lanjutan)
β’ Larutan standar kerja krom heksavalen 0,6 mg/L V1 =100 ππππΓ0,6 ππππ/ππ
5 ππππ/ππ V1 = 12 mL
β’ Larutan standar kerja krom heksavalen 0,8 mg/L V1 =100 ππππΓ0,8 ππππ/ππ
5 ππππ/ππ V1 = 16 mL
β’ Larutan standar kerja krom heksavalen 1,0 mg/L V1 =100 ππππΓ1 ππππ/ππ
5 ππππ/ππ V1 = 20 mL
4. Perhitungan pembuatan larutan standar untuk larutan spike V1C1 = V2C2
V1 = ππ2ΓπΆπΆ2πΆπΆ1
β’ Larutan standar krom heksavalen 40 mg/L V1 =50 ππππΓ40 ππππ/ππ
500 ππππ/ππ V1 = 4 mL
β’ Larutan standar krom heksavalen 8 mg/L V1 =50 ππππΓ8 ππππ/ππ
40 ππππ/ππ V1 = 10 mL
β’ Larutan standar krom heksavalen 20mg/L V1 =50 ππππΓ20 ππππ/ππ
500 ππππ/ππ V1 = 2 mL
β’ Larutan standar krom heksavalen 10 mg/L V1 =50 ππππΓ10 ππππ/ππ
500 ππππ/ππ V1 = 1 mL
β’ Larutan standar krom heksavalen 1 mg/L V1 =50 ππππΓ1 ππππ/ππ
10 ππππ/ππ V1 = 5 mL
Lampiran 3. Perhitungan Uji Linearitas
No x y1 y2 y x-π₯π₯Μ (x-π₯π₯Μ )^2 y-π¦π¦οΏ½ (y-π¦π¦οΏ½)^2 (x-π₯π₯Μ )(y-π¦π¦οΏ½)
1 0,0000 -
0,0001 0,0002 0,0001 -
0,4342 0,1885 -
0,3527 0,1244 0,1531 2 0,0980 0,0780 0,0783 0,0782 -
0,3361 0,1130 -
0,2746 0,0754 0,0923 3 0,1961 0,1667 0,1626 0,1647 -
0,2381 0,0567 -
0,1881 0,0354 0,0448 4 0,3922 0,3196 0,3134 0,3165 -
0,0420 0,0018 -
0,0362 0,0013 0,0015 5 0,5882 0,4713 0,4647 0,4680 0,1541 0,0237 0,1153 0,0133 0,0178 6 0,7843 0,6365 0,6649 0,6507 0,3501 0,1226 0,2980 0,0888 0,1043 7 0,9804 0,7924 0,7898 0,7911 0,5462 0,2984 0,4384 0,1922 0,2394 rerata 0,4342 0,3521 0,3534 0,3527 0,0000 0,1149 0,0000 0,0758 0,0933 jumlah 3,0392 2,4644 2,4739 2,4691 0,0000 0,8046 0,0000 0,5307 0,6533
a 0,0002
b 0,8119
r 0,9997
r2 0,9994
1. Perhitungan nilai koefisien korelasi πΎπΎ= βππ{(π₯π₯ππ β π₯π₯Μ )(π¦π¦ππβ π¦π¦οΏ½)}
{[βππ(π₯π₯ππ β π₯π₯Μ )2][[βππ(π¦π¦ππβ π¦π¦οΏ½)2]}1/2 πΎπΎ= 0,6533
{0,8046 Γ 0,5307}1/2 πΎπΎ= 0,9997
2. Perhitungan nilai slope ππ= βππ{(π₯π₯ππ β π₯π₯Μ )(π¦π¦ππ β π¦π¦οΏ½)}
βππ(π₯π₯ππβ π₯π₯Μ )2 ππ= 0,6533
0,8046
ππ= 0,8119 abs/(mg/L) 3. Perhitungan nilai intersep
πΎπΎ =π¦π¦οΏ½ β πππ₯π₯Μ
πΎπΎ = 0,3527β0,8119 Γ 0,4342 πΎπΎ = 0,0002 abs
39
Lampiran 3. (Lanjutan)
Lampiran 4 Data dan Perhitungan Limit Deteksi Metode (LDM) Dan Limit Kuantiasi (LK)
Data pembacaan blanko sampel+spike pada matriks sampel air bersih
Pengulangan
Blanko sampel Blanko Sampel+Spike
Kadar Spike
(mg/L) %Recovery x-π₯π₯Μ (x-π₯π₯Μ )^2 Kadar
(mg/L) Absorbansi Kadar
(mg/L) Absorbansi
1 -0,0009 -0,0001 0,0924 0,0370 0,0932 93% 0,0012 0,0000
2 0,0057 0,0025 0,1069 0,0428 0,1013 101% 0,0158 0,0002
3 -0,0014 -0,0003 0,0800 0,0321 0,0814 81% -0,0111 0,0001
4 -0,0019 -0,0005 0,0813 0,0326 0,0832 83% -0,0098 0,0001
5 0,0044 0,0020 0,0951 0,0381 0,0908 91% 0,0040 0,0000
6 -0,0001 0,0002 0,0863 0,0346 0,0864 86% -0,0048 0,0000
7 -0,0019 -0,0005 0,1052 0,0421 0,1070 107% 0,0140 0,0002
8 0,0014 0,0008 0,0924 0,0370 0,0910 91% 0,0012 0,0000
9 0,0001 0,0003 0,0828 0,0332 0,0827 83% -0,0083 0,0001
10 0,0004 0,0004 0,0891 0,0357 0,0887 89% -0,0021 0,0000
Rerata 0,0006 0,0005 0,0912 0,0365 0,0906 91% 0,0000 0,0001
jumlah 0,0059 0,0048 0,9115 0,3652 0,9056 906% 0,0000 0,0008
SD 0,009
%RSD 10%
S/N 9,78
TrueValue (mg/L) 0,1
t(0,01;n-1) 2,821
LDM (mg/L) 0,026
LK (mg/L) 0,09
1. Contoh perhitungan nilai simpangan baku dan % simpangan baku relative SD = οΏ½βππππ=1ππβ1(π₯π₯ππβπ₯π₯Μ )2
SD = οΏ½0,000810β1 SD = 0,009
%RSD = πππππ₯π₯Μ Γ 100%
%RSD = 0,09120,009 Γ 100%
%RSD = 10%
2. Contoh perhitungan nilai %Recovery
%Recovery = (ππ1βππ2)ππ3 Γ 100%
%Recovery = (0,0824β(β0,0009Γ49,550))
0,1 Γ 100%
%Recovery = 93%
41
Lampiran 4. (Lanjutan)
3. Contoh perhitungan nilai S/N S/N = π π π π π₯π₯Μ
S/N = 0,09120,009 S/N = 9,78
4. Contoh perhitungan nilai LDM LDM = t(0,01; n-1)sd
LDM = 2,82 x 0,009 LDM = 0,026
5. Contoh perhitunagn nilai LK LK = 10sd
LK = 10 x 0,009 LK = 0,09
Data pembacaan blanko sampel+spike pada matriks sampel air permukaan
Pengulangan
Blanko sampel Blanko Sampel+Spike
Kadar Spike
(mg/L) %Recovery x-π₯π₯Μ (x-π₯π₯Μ )^2 Kadar
(mg/L) Absorbansi Kadar
(mg/L) Absorbansi
1 -0,0001 0,0002 0,1024 0,0410 0,1025 103% 0,0109 0,0001
2 0,0032 0,0015 0,0906 0,0363 0,0875 87% -0,0009 0,0000
3 -0,0051 -0,0018 0,0996 0,0399 0,1047 105% 0,0081 0,0001
4 -0,0024 -0,0007 0,1004 0,0402 0,1027 103% 0,0089 0,0001
5 -0,0029 -0,0009 0,0893 0,0358 0,0922 92% -0,0022 0,0000
6 -0,0036 -0,0012 0,1001 0,0401 0,1037 104% 0,0086 0,0001
7 -0,0046 -0,0016 0,0768 0,0308 0,0814 81% -0,0147 0,0002
8 -0,0046 -0,0016 0,0861 0,0345 0,0907 91% -0,0055 0,0000
9 -0,0054 -0,0019 0,0924 0,0370 0,0977 98% 0,0008 0,0000
10 -0,0049 -0,0017 0,0775 0,0311 0,0824 82% -0,0140 0,0002
Rerata -0,0030 -0,0010 0,0915 0,0367 0,0945 95% 0,0000 0,0001
jumlah -0,0305 -0,0097 0,9153 0,3667 0,9455 945% 0,0000 0,0008
SD 0,009
%RSD 10%
S/N 9,79
TrueValue (mg/L) 0,1
t(0,01;n-1) 2,821
LDM (mg/L) 0,026
LK (mg/L) 0,09
Lampiran 4. (Lanjutan)
1. Contoh perhitungan nilai simpangan baku dan % simpangan baku relative SD = οΏ½βππππ=1ππβ1(π₯π₯ππβπ₯π₯Μ )2
SD = οΏ½0,000810β1 SD = 0,009
%RSD = πππππ₯π₯Μ Γ 100%
%RSD = 0,09150,009 Γ 100%
%RSD = 10%
2. Contoh perhitungan nilai %Recovery
%Recovery = (ππ1βππ2)ππ3 Γ 100%
%Recovery = (0,1024β(β0,0001Γ49,5/50)
0,1 Γ 100%
%Recovery = 103%
3. Contoh perhitungan nilai S/N S/N = π π π π π₯π₯Μ
S/N = 0,09150,009 S/N = 9,79
4. Contoh perhitungan nilai LDM LDM = t(0,01; n-1)sd
LDM = 2,82 x 0,009 LDM = 0,026
5. Contoh perhitunagn nilai LK LK = 10sd
LK = 10 x 0,009 LK = 0,09
43
Lampiran 4. (Lanjutan)
Data pembacaan blanko sampel+spike pada matriks sampel air limbah
Pengulangan
Blanko sampel Blanko Sampel+Spike
Kadar Spike
(mg/L) %Recovery x-x Μ (x-x Μ )^2 Kadar
(mg/L) Absorbansi Kadar
(mg/L) Absorbansi
1 -0,0066 -0,0024 0,0788 0,0316 0,0854 85% -0,0107 0,0001
2 -0,0071 -0,0026 0,0878 0,0352 0,0949 95% -0,0017 0,0000
3 -0,0107 -0,0040 0,0775 0,0311 0,0881 88% -0,0120 0,0001
4 -0,0039 -0,0013 0,1014 0,0406 0,1052 105% 0,0119 0,0001
5 -0,0046 -0,0016 0,1001 0,0401 0,1047 105% 0,0106 0,0001
6 -0,0094 -0,0035 0,0878 0,0352 0,0971 97% -0,0017 0,0000
7 -0,0099 -0,0037 0,0800 0,0321 0,0899 90% -0,0095 0,0001
8 -0,0066 -0,0024 0,0856 0,0343 0,0922 92% -0,0039 0,0000
9 -0,0004 0,0001 0,0954 0,0382 0,0957 96% 0,0059 0,0000
10 -0,0014 -0,0003 0,1007 0,0403 0,1020 102% 0,0111 0,0001
Rerata -0,0061 -0,0022 0,0895 0,0359 0,0955 96% 0,0000 0,0001
jumlah -0,0607 -0,0217 0,8952 0,3587 0,9552 955% 0,0000 0,0008
SD 0,009
%RSD 10%
S/N 9,60
TrueValue (mg/L) 0,1
t(0,01;n-1) 2,821
LDM (mg/L) 0,026
LK (mg/L) 0,09
1. Contoh perhitungan nilai simpangan baku dan % simpangan baku relative SD = οΏ½βππππ=1ππβ1(π₯π₯ππβπ₯π₯Μ )2
SD = οΏ½0,000810β1 SD = 0,009
%RSD = πππππ₯π₯Μ Γ 100%
%RSD = 0,08950,009 Γ 100%
%RSD = 10%
2. Contoh perhitungan nilai %Recovery
%Recovery = (ππ1βππ2)ππ3 Γ 100%
%Recovery = (0,0788β(β0,0066Γ49,5/50))
0,1 Γ 100%
%Recovery = 85%
Lampiran 4. (Lanjutan)
3. Contoh perhitungan nilai S/N S/N = π π π π π₯π₯Μ
S/N = 0,08950,009 S/N = 9,6
4. Contoh perhitungan nilai LDM LDM = t(0,01; n-1)sd
LDM = 2,82 x 0,009 LDM = 0,026
5. Contoh perhitunagn nilai LK LK = 10sd
LK = 10 x 0,009 LK = 0,09
45
Lampiran 4. (Lanjutan)
Lampiran 4. (Lanjutan)
47
Lampiran 4. (Lanjutan)
Lampiran 5 Hasil Konfirmasi Uji LDM Dan Uji LK Konfirmasi LDM
Data Hasil konfirmasi LDM pada matriks sampel air bersih
Pengulangan
Blanko sampel Blanko
Sampel+Spike Kadar Spike
(mg/L) %Recovery x-x Μ (x- x Μ )^2 Kadar
(mg/L) Absorbansi Kadar
(mg/L) Absorbansi
1 -0,0009 -0,0001 0,0177 0,0073 0,0186 186% -0,0027 0,0000
2 0,0057 0,0025 0,0125 0,0052 0,0068 68% -0,0080 0,0001
3 -0,0014 -0,0003 0,0135 0,0056 0,0148 148% -0,0070 0,0000 4 -0,0019 -0,0005 0,0165 0,0068 0,0183 183% -0,0039 0,0000
5 0,0044 0,0020 0,0215 0,0088 0,0171 171% 0,0011 0,0000
6 -0,0001 0,0002 0,0373 0,0151 0,0374 374% 0,0169 0,0003
7 -0,0019 -0,0005 0,0358 0,0145 0,0377 377% 0,0154 0,0002
8 0,0014 0,0008 0,0230 0,0094 0,0216 216% 0,0026 0,0000
9 0,0001 0,0003 0,0157 0,0065 0,0156 156% -0,0047 0,0000
10 0,0004 0,0004 0,0107 0,0045 0,0103 103% -0,0097 0,0001
Rerata 0,0006 0,0005 0,0204 0,0084 0,0198 198% 0,0000 0,0001 jumlah 0,0059 0,0048 0,2042 0,0837 0,1983 1983% 0,0000 0,0008
SD 0,009
%RSD 46%
TrueValue (mg/L) 0,01
1. Contoh perhitungan nilai simpangan baku dan % simpangan baku relatif SD = οΏ½βππππ=1ππβ1(π₯π₯ππβπ₯π₯Μ )2
SD = οΏ½0,000810β1 SD = 0,009
%RSD = πππππ₯π₯Μ Γ 100%
%RSD = 0,02040,009 Γ 100%
%RSD = 46%
2. Contoh perhitungan nilai %Recovery
%Recovery = (ππ1βππ2)ππ3 Γ 100%
%Recovery = (0,0177β(β0,0009Γ49,5/50))
0,01 Γ 100%
%Recovery = 186%
49
Lampiran 5. (Lanjutan)
Data Hasil konfirmasi LDM pada matriks sampel air permukaan
Pengulangan
Blanko sampel Blanko
Sampel+Spike Kadar Spike
(mg/L) %Recovery x-x Μ (x- x Μ )^2 Kadar
(mg/L) Absorbansi Kadar
(mg/L) Absorbansi
1 -0,0001 0,0002 0,0130 0,0054 0,0131 131% -0,0124 0,0002 2 0,0032 0,0015 0,0197 0,0081 0,0166 166% -0,0056 0,0000 3 -0,0051 -0,0018 0,0378 0,0153 0,0429 429% 0,0125 0,0002 4 -0,0024 -0,0007 0,0346 0,0140 0,0369 369% 0,0092 0,0001 5 -0,0029 -0,0009 0,0142 0,0059 0,0171 171% -0,0111 0,0001 6 -0,0036 -0,0012 0,0275 0,0112 0,0311 311% 0,0022 0,0000 7 -0,0046 -0,0016 0,0378 0,0153 0,0424 424% 0,0125 0,0002 8 -0,0046 -0,0016 0,0268 0,0109 0,0314 314% 0,0014 0,0000 9 -0,0054 -0,0019 0,0243 0,0099 0,0296 296% -0,0011 0,0000 10 -0,0049 -0,0017 0,0177 0,0073 0,0226 226% -0,0076 0,0001 Rerata -0,0030 -0,0010 0,0253 0,0103 0,0284 284% 0,0000 0,0001 jumlah -0,0305 -0,0097 0,2534 0,1033 0,2836 2836% 0,0000 0,0008
SD 0,009
%RSD 37%
TrueValue (mg/L) 0,01
1. Contoh perhitungan nilai simpangan baku dan % simpangan baku relatif SD = οΏ½βππππ=1ππβ1(π₯π₯ππβπ₯π₯Μ )2
SD = οΏ½0,000810β1 SD = 0,009
%RSD = πππππ₯π₯Μ Γ 100%
%RSD = 0,02530,009 Γ 100%
%RSD = 37%
2. Contoh perhitungan nilai %Recovery
%Recovery = (ππ1βππ2)ππ3 Γ 100%
%Recovery = (0,0130β(β0,0001Γ49,5/50))
0,01 Γ 100%
%Recovery = 131%
Lampiran 5. (Lanjutan)
Data Hasil konfirmasi LDM pada matriks sampel air limbah
Pengulanga n
Blanko sampel Blanko Sampel+Spike Kadar Spike
(mg/L) %Recovery x-x Μ (x-x Μ )^2 Kadar
(mg/L) Absorbansi Kadar
(mg/L) Absorbansi
1 -0,0066 -0,0024 0,0265 0,0108 0,0331 331% 0,0115 0,0001
2 -0,0071 -0,0026 0,0072 0,0031 0,0143 143% -
0,0078 0,0001
3 -0,0107 -0,0040 0,0067 0,0029 0,0172 172% -
0,0083 0,0001
4 -0,0039 -0,0013 0,0067 0,0029 0,0105 105% -
0,0083 0,0001
5 -0,0046 -0,0016 0,0120 0,0050 0,0165 165% -
0,0031 0,0000
6 -0,0094 -0,0035 0,0172 0,0071 0,0265 265% 0,0022 0,0000
7 -0,0099 -0,0037 0,0112 0,0047 0,0210 210% -
0,0038 0,0000
8 -0,0066 -0,0024 0,0235 0,0096 0,0301 301% 0,0085 0,0001
9 -0,0004 0,0001 0,0218 0,0089 0,0221 221% 0,0067 0,0000
10 -0,0014 -0,0003 0,0175 0,0072 0,0188 188% 0,0025 0,0000
Rerata -0,0061 -0,0022 0,0150 0,0062 0,0210 210% 0,0000 0,0000 jumlah -0,0607 -0,0217 0,1502 0,0622 0,2102 2102% 0,0000 0,0005
SD 0,007
%RSD 49%
TrueValue (mg/L) 0,01
1. Contoh perhitungan nilai simpangan baku dan % simpangan baku relatif SD = οΏ½βππππ=1ππβ1(π₯π₯ππβπ₯π₯Μ )2
SD = οΏ½0,000510β1 SD = 0,007
%RSD = πππππ₯π₯Μ Γ 100%
%RSD = 0,01500,007 Γ 100%
%RSD = 49%
2. Contoh perhitungan nilai %Recovery
%Recovery = (ππ1βππ2)ππ3 Γ 100%
%Recovery = (0,0150β(β0,0066Γ49,5/50))
0,01 Γ 100%
%Recovery = 331%
51
Lampiran 5. (Lanjutan) Konfirmasi LK
Data Hasil konfirmasi LK pada matriks sampel air bersih
Pengulangan
Blanko sampel Blanko
Sampel+Spike Kadar Spike
(mg/L) %Recovery x-x Μ (x- x Μ )^2 Kadar
(mg/L) Absorbansi Kadar
(mg/L) Absorbansi
1 -0,0009 -0,0001 0,0758 0,0304 0,0766 96% -0,0016 0,0000
2 0,0057 0,0025 0,0833 0,0334 0,0777 97% 0,0059 0,0000
3 -0,0014 -0,0003 0,0808 0,0324 0,0822 103% 0,0034 0,0000
4 -0,0019 -0,0005 0,0725 0,0291 0,0744 93% -0,0049 0,0000
5 0,0044 0,0020 0,0713 0,0286 0,0669 84% -0,0062 0,0000
6 -0,0001 0,0002 0,0763 0,0306 0,0764 95% -0,0011 0,0000
7 -0,0019 -0,0005 0,0733 0,0294 0,0751 94% -0,0041 0,0000
8 0,0014 0,0008 0,0811 0,0325 0,0797 100% 0,0036 0,0000
9 0,0001 0,0003 0,0838 0,0336 0,0837 105% 0,0064 0,0000
10 0,0004 0,0004 0,0760 0,0305 0,0756 95% -0,0014 0,0000
Rerata 0,0006 0,0005 0,0774 0,0311 0,0768 96% 0,0000 0,0000
jumlah 0,0059 0,0048 0,7741 0,3105 0,7682 960% 0,0000 0,0002
SD 0,005
%RSD 6%
TrueValue (mg/L) 0,08
1. Contoh perhitungan nilai simpangan baku dan % simpangan baku relatif SD = οΏ½βππππ=1ππβ1(π₯π₯ππβπ₯π₯Μ )2
SD = οΏ½0,000210β1 SD = 0,00045
%RSD = πππππ₯π₯Μ Γ 100%
%RSD = 0,000450,0774 Γ 100%
%RSD = 6%
2. Contoh perhitungan nilai %Recovery
%Recovery = (ππ1βππ2)ππ3 Γ 100%
%Recovery = (0,0758β(β0,0009Γ49,5/50))
0,08 Γ 100%
%Recovery = 96%
Lampiran 5. (Lanjutan)
Data Hasil konfirmasi LK pada matriks sampel air permukaan
Pengulangan
Blanko sampel Blanko Sampel+Spike Kadar Spike
(mg/L) %Recovery x-x Μ (x- x Μ )^2 Kadar
(mg/L) Absorbansi Kadar
(mg/L) Absorbansi
1 -0,0001 0,0002 0,0783 0,0314 0,0784 98% 0,0024 0,0000
2 0,0032 0,0015 0,0765 0,0307 0,0734 92% 0,0007 0,0000
3 -0,0051 -0,0018 0,0755 0,0303 0,0806 101% -0,0004 0,0000
4 -0,0024 -0,0007 0,0725 0,0291 0,0749 94% -0,0034 0,0000
5 -0,0029 -0,0009 0,0785 0,0315 0,0814 102% 0,0027 0,0000
6 -0,0036 -0,0012 0,0813 0,0326 0,0849 106% 0,0054 0,0000
7 -0,0046 -0,0016 0,0670 0,0269 0,0716 89% -0,0089 0,0001
8 -0,0046 -0,0016 0,0730 0,0293 0,0776 97% -0,0029 0,0000
9 -0,0054 -0,0019 0,0768 0,0308 0,0821 103% 0,0009 0,0000
10 -0,0049 -0,0017 0,0793 0,0318 0,0841 105% 0,0034 0,0000
Rerata -0,0030 -0,0010 0,0759 0,0304 0,0789 99% 0,0000 0,0000 jumlah -0,0305 -0,0097 0,7587 0,3044 0,7889 986% 0,0000 0,0002
SD 0,004
%RSD 5%
TrueValue (mg/L) 0,08
1. Contoh perhitungan nilai simpangan baku dan % simpangan baku relatif SD = οΏ½βππππ=1ππβ1(π₯π₯ππβπ₯π₯Μ )2
SD = οΏ½0,000210β1 SD = 0,0004
%RSD = πππππ₯π₯Μ Γ 100%
%RSD = 0,00040,0759Γ 100%
%RSD = 5%
2. Contoh perhitungan nilai %Recovery
%Recovery = (ππ1βππ2)ππ3 Γ 100%
%Recovery = (0,0783β(β0,0001Γ49,5/50))
0,08 Γ 100%
%Recovery = 98%
53
Lampiran 5. (Lanjutan)
Data Hasil konfirmasi LK pada matriks sampel air limbah
Pengulangan
Blanko sampel Blanko Sampel+Spike Kadar Spike
(mg/L) %Recovery x-x Μ (x- x Μ )^2 Kadar
(mg/L) Absorbansi Kadar
(mg/L) Absorbansi
1 -0,0066 -0,0024 0,0687 0,0276 0,0753 94% 0,0003 0,0000
2 -0,0071 -0,0026 0,0652 0,0262 0,0723 90% -0,0032 0,0000
3 -0,0107 -0,0040 0,0710 0,0285 0,0816 102% 0,0026 0,0000
4 -0,0039 -0,0013 0,0647 0,0260 0,0686 86% -0,0037 0,0000
5 -0,0046 -0,0016 0,0607 0,0244 0,0653 82% -0,0077 0,0001
6 -0,0094 -0,0035 0,0569 0,0229 0,0662 83% -0,0115 0,0001
7 -0,0099 -0,0037 0,0642 0,0258 0,0740 93% -0,0042 0,0000
8 -0,0066 -0,0024 0,0793 0,0318 0,0859 107% 0,0109 0,0001
9 -0,0004 0,0001 0,0843 0,0338 0,0847 106% 0,0159 0,0003
10 -0,0014 -0,0003 0,0690 0,0277 0,0703 88% 0,0006 0,0000
Rerata -0,0061 -0,0022 0,0684 0,0275 0,0744 93% 0,0000 0,0001 jumlah -0,0607 -0,0217 0,6841 0,2747 0,7442 930% 0,0000 0,0006
SD 0,008
%RSD 12%
TrueValue (mg/L) 0,08
1. Contoh perhitungan nilai simpangan baku dan % simpangan baku relatif SD = οΏ½βππππ=1ππβ1(π₯π₯ππβπ₯π₯Μ )2
SD = οΏ½0,000610β1 SD = 0,008
%RSD = πππππ₯π₯Μ Γ 100%
%RSD = 0,06840,008 Γ 100%
%RSD = 12%
2. Contoh Perhitungan nilai %Recovery
%Recovery = (ππ1βππ2)ππ3 Γ 100%
%Recovery = (0,0687β(β0,0066Γ49,5/50))
0,08 Γ 100%
%Recovery = 94%
Lampiran 5. (Lanjutan)
55
Lampiran 5. (Lanjutan)
Lampiran 5. (Lanjutan)
57
Lampiran 6 Data dan Contoh Hasil Perhitungan Uji Presisi Data Presisi pada matriks sampel air bersih
pengulangan Kadar
(mg/L) absorbansi x-π₯π₯Μ (x-π₯π₯Μ )^2
1 0,3580 0,1427 -0,0065 0,0000422
2 0,3637 0,1450 -0,0007 0,0000005
3 0,3635 0,1449 -0,0010 0,0000009
4 0,3670 0,1463 0,0025 0,0000065
5 0,3647 0,1454 0,0003 0,0000001
6 0,3680 0,1467 0,0036 0,0000126
7 0,3662 0,1460 0,0018 0,0000032
rerata 0,3645 0,1453 0,0000 0,0000094
jumlah 2,5512 1,0170 0,0000 0,0001
SD 0,0033
%RSD 1%
1. Contoh perhitungan kadar krom heksavalen
Kadar krom heksavalen (mg/L) = π¦π¦βππππ Γπ£π£πππΆπΆππππππ ππππβππππ(ππππ) π£π£πππΆπΆππππππ π π πππππΆπΆπππΆπΆ(ππππ)
Kadar krom heksavalen (mg/L) = 0,1427β0,0002
0,8119 Γ102
50
Kadar krom heksavalen (mg/L) = 0,3580
2. Contoh perhitungan simpangan baku dan % simpangan baku relative SD = οΏ½βππππ=1ππβ1(π₯π₯ππβπ₯π₯Μ )2
SD = οΏ½0,00017β1 SD = 0,003
%RSD = πππππ₯π₯Μ Γ 100%
%RSD = 0,36450,003 Γ 100%
%RSD = 1%
Lampiran 6. (Lanjutan)
Data Presisi pada matriks sampel air permukaan pengulangan Kadar
(mg/L) absorbansi x-π₯π₯Μ (x-π₯π₯Μ )^2
1 0,4243 0,1691 0,0163 0,0002656
2 0,4120 0,1642 0,0040 0,0000159
3 0,3916 0,1561 -0,0164 0,0002679
4 0,4032 0,1607 -0,0048 0,0000231
5 0,4278 0,1705 0,0198 0,0003926
6 0,3951 0,1575 -0,0129 0,0001651
7 0,4019 0,1602 -0,0061 0,0000368
rerata 0,4080 0,1626 0,0000 0,0001667
jumlah 2,8560 1,1383 0,0000 0,0012
SD 0,0139
%RSD 3%
1. Contoh perhitungan kadar krom heksavalen
Kadar krom heksavalen (mg/L) = π¦π¦βππππ Γπ£π£πππΆπΆππππππ ππππβππππ(ππππ) π£π£πππΆπΆππππππ π π πππππΆπΆπππΆπΆ(ππππ)
Kadar krom heksavalen (mg/L) = 0,1691β0,0002
0,8119 Γ102
50
Kadar krom heksavalen (mg/L) = 0,4243
2. Contoh perhitungan simpangan baku dan % simpangan baku relative SD = οΏ½βππππ=1ππβ1(π₯π₯ππβπ₯π₯Μ )2
SD = οΏ½0,00127β1 SD = 0,0139
%RSD = πππππ₯π₯Μ Γ 100%
%RSD = 0,01390,4080οΏ½οΏ½οΏ½οΏ½οΏ½οΏ½οΏ½οΏ½οΏ½οΏ½Γ 100%
%RSD = 3%
59
Lampiran 6. (Lanjutan)
Data Presisi pada matriks sampel air limbah pengulangan Kadar
(mg/L) absorbansi x-π₯π₯Μ (x-π₯π₯Μ )^2
1 0,5102 0,2033 -0,0103 0,0001054
2 0,5261 0,2096 0,0056 0,0000310
3 0,5220 0,2080 0,0015 0,0000024
4 0,5127 0,2043 -0,0078 0,0000601
5 0,5127 0,2043 -0,0078 0,0000601
6 0,5258 0,2095 0,0053 0,0000282
7 0,5338 0,2127 0,0134 0,0001783
rerata 0,5205 0,2074 0,0000 0,0000665
jumlah 3,6434 1,4517 0,0000 0,0005
SD 0,0088
%RSD 2%
1. Contoh perhitungan kadar krom heksavalen
Kadar krom heksavalen (mg/L) = π¦π¦βππππ Γπ£π£πππΆπΆππππππ ππππβππππ(ππππ) π£π£πππΆπΆππππππ π π πππππΆπΆπππΆπΆ(ππππ)
Kadar krom heksavalen (mg/L) = 0,2033β0,0002
0,8119 Γ102
50
0,5102Kadar krom heksavalen (mg/L) = 0,5102
2. Contoh perhitungan simpangan baku dan % simpangan baku relative SD = οΏ½βππππ=1ππβ1(π₯π₯ππβπ₯π₯Μ )2
SD = οΏ½0,00057β1 SD = 0,0088
%RSD = πππππ₯π₯Μ Γ 100%
%RSD = 0,00880,5205Γ 100%
%RSD = 2%
Lampiran 6. (Lanjutan)
61
Lampiran 7 Data dan Contoh Hasil Perhitungan Uji Akurasi Data Akurasi pada matriks sampel air bersih
pengulangan sampel sampel+spike
%Recovery Kadar
(mg/L) absorbansi Kadar
(mg/L) absorbansi
1 0,0004 0,0004 0,3580 0,1427 89%
2 0,0064 0,0028 0,3637 0,1450 89%
3 0,0147 0,0061 0,3635 0,1449 87%
4 0,0230 0,0094 0,3670 0,1463 86%
5 -0,0026 -0,0008 0,3647 0,1454 92%
6 0,0057 0,0025 0,3680 0,1467 91%
7 0,0014 0,0008 0,3662 0,1460 91%
rerata 0,0070 0,0030 0,3645 0,1453 89%
TrueValue (mg/L) 0,4
Contoh perhtiungan nilai %Recovery dengan pembacaan sampel+spike
%Recovery = (ππ1βππ2)ππ3 Γ 100%
%Recovery = (0,3580β(0,0004Γ49,5/50))
0,4 Γ 100%
%Recovery = 89%
Data Akurasi pada matriks sampel air permukaan
pengulangan sampel sampel+spike
%Recovery Kadar
(mg/L) absorbansi Kadar
(mg/L) absorbansi
1 0,4243 0,1691 0,5821 0,2319 81%
2 0,4120 0,1642 0,5909 0,2354 92%
3 0,3916 0,1561 0,5793 0,2308 96%
4 0,4032 0,1607 0,5823 0,2320 92%
5 0,4278 0,1705 0,5849 0,2330 81%
6 0,3951 0,1575 0,5668 0,2258 88%
7 0,4019 0,1602 0,5632 0,2244 83%
rerata 0,4080 0,1626 0,5785 0,2305 87%
TrueValue (mg/L) 0,2
Contoh perhtiungan nilai %Recovery dengan pembacaan sampel+spike
%Recovery = (ππ1βππ2)ππ3 Γ 100%
%Recovery = (0,5821β(0,4243Γ49,5/50))
0,2 Γ 100%
%Recovery = 81%
Lampiran 7. (Lanjutan)
Data Akurasi pada matriks sampel air limbah
pengulangan sampel sampel+spike
%Recovery Kadar
(mg/L) absorbansi Kadar
(mg/L) absorbansi
1 0,5102 0,2033 0,6801 0,2709 87%
2 0,5261 0,2096 0,6994 0,2786 89%
3 0,5220 0,2080 0,7002 0,2789 92%
4 0,5127 0,2043 0,6929 0,2760 93%
5 0,5127 0,2043 0,6881 0,2741 90%
6 0,5258 0,2095 0,6984 0,2782 89%
7 0,5338 0,2127 0,7210 0,2872 96%
rerata 0,5205 0,2074 0,6972 0,2777 91%
TrueValue (mg/L) 0,2
Pengulangan Kadar
(mg/L) Absorbansi %Recovery
1 0,3680 0,1467 94%
2 0,3763 0,1500 96%
3 0,3665 0,1461 94%
4 0,3647 0,1454 93%
5 0,3622 0,1444 93%
6 0,3625 0,1445 93%
7 0,3635 0,1449 93%
rerata 0,3662 0,1460 94%
TrueValue (mg/L) 0,391
Contoh perhtiungan nilai %Recovery dengan pembacaan sampel+spike
%Recovery = (ππ1βππ2)ππ3 Γ 100%
%Recovery = (0,6801β(0,5102Γ49,5/50))
0,2 Γ 100%
%Recovery =87
Contoh perhtiungan nilai %Recovery dengan pembacaan larutan CRM krom heksavalen dalam air limbah
%Recovery = 0,36800,391 Γ 100%
%Recovery = 94%
63
Lampiran 7. (Lanjutan)
Lampiran 8 Data dan Perhitungan Estimasi Ketidakpastian Pengukuran 1. Perhitungan ketidakpastian asal kurva kalibrasi
β’ Ketidakpastian asal kurva kalibrasi pada matriks sampel air bersih
πππ¦π¦
π₯π₯ =οΏ½βππ(π¦π¦ππ β π¦π¦οΏ½ππ)2 π»π» β2 πππ¦π¦
π₯π₯ =οΏ½0,00034 7β2 πππ¦π¦
π₯π₯ = 0,0083 πππππ»π»ππ =πππ¦π¦/π₯π₯
ππ ΓοΏ½1 +1
π»π»+ (π¦π¦πΎπΎ β π¦π¦οΏ½)2 ππ2βππ(π₯π₯ππ β π₯π₯Μ )2 πππππ»π»ππ =0,0083
0,8119 ΓοΏ½1 +1 7 +
0,0430 0,6591 Γ 0,8046 πππππ»π»ππ = 0,01
No.Std x y y^ x-x Μ (x-x Μ )^2 y-y^ (y-y^)^2
1 0,0000 0,0001 0,0002 -0,4342 0,1885 -0,0002 0,00000 2 0,0980 0,0782 0,0798 -0,3361 0,1130 -0,0017 0,00000 3 0,1961 0,1647 0,1594 -0,2381 0,0567 0,0052 0,00003 4 0,3922 0,3165 0,3186 -0,0420 0,0018 -0,0021 0,00000 5 0,5882 0,4680 0,4778 0,1541 0,0237 -0,0098 0,00010 6 0,7843 0,6507 0,6370 0,3501 0,1226 0,0137 0,00019 7 0,9804 0,7911 0,7962 0,5462 0,2984 -0,0051 0,00003 Jumlah 3,0392 2,4691 2,4691 0,0000 0,8046 0,0000 0,00034 Rerata 0,4342 0,3527 0,3527 0,0000 0,1149 0,0000 0,00005
5 xr 0,4342
yo 0,1453
Intercept 0,0002 yr 0,3527
1+(1/n) 1,1429 akar 1,1063
Ketidakpastian Regresi
b^2 0,6591 Β΅Reg 0,01
Sy/x 0,0083 (xi-xr)^2 0,8046
(Sy/x)/b 0,0102 b^2(xi-xr)^2 0,5304
n 7 (yo-yr)^2
Slope 0,8119
0,0430 n-2
65
Lampiran 8. (Lanjutan)
β’ Ketidakpastian asal kurva kalibrasi pada matriks sampel air permukaan
πππ¦π¦
π₯π₯ =οΏ½βππ(π¦π¦ππ β π¦π¦οΏ½ππ)2 π»π» β2 πππ¦π¦
π₯π₯ =οΏ½0,00034 7β2 πππ¦π¦
π₯π₯ = 0,0083 πππππ»π»ππ =πππ¦π¦/π₯π₯
ππ ΓοΏ½1 +1
π»π»+ (π¦π¦πΎπΎ β π¦π¦οΏ½)2 ππ2βππ(π₯π₯ππ β π₯π₯Μ )2 πππππ»π»ππ =0,0083
0,8119 ΓοΏ½1 +1 7 +
0,0361 0,6591 Γ 0,8046 πππππ»π»ππ = 0,01
No.Std x y y^ x-x Μ (x-x Μ )^2 y-y^ (y-y^)^2
1 0,0000 0,0001 0,0002 -0,4342 0,1885 -0,0002 0,00000 2 0,0980 0,0782 0,0798 -0,3361 0,1130 -0,0017 0,00000 3 0,1961 0,1647 0,1594 -0,2381 0,0567 0,0052 0,00003 4 0,3922 0,3165 0,3186 -0,0420 0,0018 -0,0021 0,00000 5 0,5882 0,4680 0,4778 0,1541 0,0237 -0,0098 0,00010 6 0,7843 0,6507 0,6370 0,3501 0,1226 0,0137 0,00019 7 0,9804 0,7911 0,7962 0,5462 0,2984 -0,0051 0,00003 Jumlah 3,0392 2,4691 2,4691 0,0000 0,8046 0,0000 0,00034 Rerata 0,4342 0,3527 0,3527 0,0000 0,1149 0,0000 0,00005
1+(1/n) 1,1429 akar 1,1005
b^2 0,6591 Β΅Reg 0,01
Sy/x 0,0083 (xi-xr)^2 0,8046
(Sy/x)/b 0,0102 b^2(xi-xr)^2 0,5304
n-2 5 xr 0,4342
Ketidakpastian Regresi
Slope 0,8119 yo 0,1626
Intercept 0,0002 yr 0,3527
n 7 (yo-yr)^2 0,0361
Lampiran 8. (Lanjutan)
β’ Ketidakpastian asal kurva kalibrasi pada matriks sampel air limbah
πππ¦π¦
π₯π₯ =οΏ½βππ(π¦π¦ππ β π¦π¦οΏ½ππ)2 π»π» β2 πππ¦π¦
π₯π₯ =οΏ½0,00034 7β2 πππ¦π¦
π₯π₯ = 0,0083 πππππ»π»ππ =πππ¦π¦/π₯π₯
ππ ΓοΏ½1 +1
π»π»+ (π¦π¦πΎπΎ β π¦π¦οΏ½)2 ππ2βππ(π₯π₯ππ β π₯π₯Μ )2 πππππ»π»ππ =0,0083
0,8119 ΓοΏ½1 +1 7 +
0,0211 0,6591 Γ 0,8046 πππππ»π»ππ = 0,01
No.Std x y y^ x-x Μ (x-x Μ )^2 y-y^ (y-y^)^2
1 0,0000 0,0001 0,0002 -0,4342 0,1885 -0,0002 0,00000 2 0,0980 0,0782 0,0798 -0,3361 0,1130 -0,0017 0,00000 3 0,1961 0,1647 0,1594 -0,2381 0,0567 0,0052 0,00003 4 0,3922 0,3165 0,3186 -0,0420 0,0018 -0,0021 0,00000 5 0,5882 0,4680 0,4778 0,1541 0,0237 -0,0098 0,00010 6 0,7843 0,6507 0,6370 0,3501 0,1226 0,0137 0,00019 7 0,9804 0,7911 0,7962 0,5462 0,2984 -0,0051 0,00003 Jumlah 3,0392 2,4691 2,4691 0,0000 0,8046 0,0000 0,00034 Rerata 0,4342 0,3527 0,3527 0,0000 0,1149 0,0000 0,00005
1+(1/n) 1,1429 akar 1,0875
b^2 0,6591 Β΅Reg 0,01
Sy/x 0,0083 (xi-xr)^2 0,8046
(Sy/x)/b 0,0102 b^2(xi-xr)^2 0,5304
n 7 (yo-yr)^2 0,0211
n-2 5 xr 0,4342
Ketidakpastian Regresi
Slope 0,8119 yo 0,2074
Intercept 0,0002 yr 0,3527
67
Lampiran 8. (Lanjutan)
2. Perhitungan ketidakpastian asal presisi metode
β’ Ketidakpastian asal presisi metode pada matriks sampel air bersih
SD = οΏ½βππππ=1ππβ1(π₯π₯ππβπ₯π₯Μ )2 SD = οΏ½0,00017β1 SD = 0,0033
Β΅PM = ππππ
βππ
Β΅PM = 0,0033
β7
Β΅PM = 0,001
β’ Ketidakpastian asal presisi metode pada matriks sampel air permukaan pengulangan Kadar (mg/L) absorbansi
1 0,3580 0,1427
2 0,3637 0,1450
3 0,3635 0,1449
4 0,3670 0,1463
5 0,3647 0,1454
6 0,3680 0,1467
7 0,3662 0,1460
rerata 0,3645
SD 0,0033
%RSD 1%
Β΅PM 0,001
pengulangan Kadar (mg/L) absorbansi
1 0,4243 0,1691
2 0,4120 0,1642
3 0,3916 0,1561
4 0,4032 0,1607
5 0,4278 0,1705
6 0,3951 0,1575
7 0,4019 0,1602
rerata 0,4080
SD 0,0139
%RSD 3%
Β΅PM 0,005
Lampiran 8. (Lanjutan) SD = οΏ½βππππ=1ππβ1(π₯π₯ππβπ₯π₯Μ )2 SD = οΏ½0,00127β1 SD = 0,0139
Β΅PM = ππππ
βππ
Β΅PM = 0,0139β7 Β΅PM = 0,005
β’ Ketidakpastian asal presisi metode pada matriks sampel air limbah
SD = οΏ½βππππ=1ππβ1(π₯π₯ππβπ₯π₯Μ )2 SD = οΏ½0,00057β1 SD = 0,0088
Β΅PM = ππππβππ Β΅PM = 0,0088β7 Β΅PM = 0,003
pengulangan Kadar (mg/L) absorbansi
1 0,5102 0,2033
2 0,5261 0,2096
3 0,5220 0,2080
4 0,5127 0,2043
5 0,5127 0,2043
6 0,5258 0,2095
7 0,5338 0,2127
rerata 0,5205
SD 0,0088
%RSD 2%
Β΅PM 0,003
69
Lampiran 8. (Lanjutan)
3. Perhitungan ketidakpastian asal faktor pengenceran
β’ Ketidakpastian volume labu takar 100 mL Β΅kal = ππππππ
Β΅kal = 0,1
β3
Β΅kal = 0,06 mL Β΅ET = ππΓβππΓπΌπΌππ Β΅ET = 100Γ2Γ0,00021
β3
Β΅ET = 0,02 mL
Β΅V = οΏ½(πππ»π»πΎπΎπ»π»)2+ (ππππππ)2 Β΅V = οΏ½(0,06)2+ (0,02)2 Β΅V = 0,06 mL
0,00021 100 2 1,73 0,02
0,00021 2 2 1,73 0,0005
0,00021 50 2 1,73 0,01
Koef muai air (/Β°C) Β΅Efek
temperatur
Volume (mL) Variasi Suhu (Β°C) k Β΅ET
0,1 100 1,73 0,06
0,01 2 1,73 0,006
0,06 50 1,73 0,03
Β΅ kalibrasi alat
Data kalibrasi
spek pabrik volume (mL) k Β΅kal
0,02 0,06 100 0,06
0,0005 0,006 2 0,006
0,01 0,03 50 0,04
Β΅ volume alat
Β΅ET Β΅kal Volume (mL) Β΅V
0,06 100
0,006 2
Β΅ volume Β΅V akhir
Volume (mL) Β΅Va
0,06
satuan Β΅ Nilai Β΅/nilai (Β΅/nilai)^2
mL 0,06 102 0,0006 0,0000004
mL 0,04 50 0,0007 0,0000005
0,002 ketidakpastian volume akhir
ketidakpastian volume sampel Sumber
Ζ©(Β΅/nilai)^2 FP Β΅FP
0,0000009 2,04
Lampiran 8. (Lanjutan)
β’ Ketidakpastian volume pipet volume 2 mL Β΅kal = ππππππ
Β΅kal = 0,01β3 Β΅kal = 0,006 mL Β΅ET = ππΓβππΓπΌπΌππ Β΅ET = 2Γ2Γ0,00021
β3
Β΅ET = 0,0005 mL
Β΅V = οΏ½(πππ»π»πΎπΎπ»π»)2+ (ππππππ)2 Β΅V = οΏ½(0,006)2+ (0,0005)2 Β΅V = 0,006 mL
β’ Ketidakpastian volume akhir
Β΅Va = οΏ½οΏ½πππππΏπΏππ(100πΎπΎπΏπΏ)οΏ½2+οΏ½ππππππππ(2πΎπΎπΏπΏ)οΏ½2 Β΅Va = οΏ½(0,06)2+ (0,006)2
Β΅Va = 0,06 mL
β’ Ketidakpastian volume sampel Β΅kal = ππππππ
Β΅kal = 0,06β3 Β΅kal = 0,03 mL Β΅ET = ππΓβππΓπΌπΌππ Β΅ET = 50Γ2Γ0,00021
β3
Β΅ET = 0,01 mL
Β΅V = οΏ½(πππ»π»πΎπΎπ»π»)2+ (ππππππ)2 Β΅V = οΏ½(0,03)2+ (0,01)2 Β΅V = 0,04 mL
71
Lampiran 8. (Lanjutan)
β’ Ketidakpastian faktor pengenceran Β΅FP = πΉπΉππΓοΏ½(ππππππ(102ππππ)
ππ )2+ (ππππππ(50ππππ) ππ )2 Β΅FP = 10250 ΓοΏ½(0,06102)2+ (0,0450)2
Β΅FP = 0,002
4. Perhitungan ketidakpastian asal %Recovery
β’ Ketidakpastian asal %Recovery pada matriks sampel air bersih
SD = οΏ½βππππ=1ππβ1(π₯π₯ππβπ₯π₯Μ )2 SD = οΏ½26,567β1 SD = 3,9308
Β΅Rec = ππππβππ Β΅Rec = 3,9308β7 Β΅Rec = 0,008
Kadar (mg/L) absorbansi Kadar (mg/L) absorbansi
1 0,0004 0,0004 0,3580 0,1427 89%
2 0,0064 0,0028 0,3637 0,1450 89%
3 0,0147 0,0061 0,3635 0,1449 87%
4 0,0230 0,0094 0,3670 0,1463 86%
5 -0,0026 -0,0008 0,3647 0,1454 92%
6 0,0057 0,0025 0,3680 0,1467 91%
7 0,0014 0,0008 0,3662 0,1460 91%
rerata 0,0070 0,0030 0,3645 0,1453 89%
TrueValue (mg/L) 0,4
pengulangan sampel sampel+spike %Recovery
SD %Recovery Β΅Rec
0,02 0,008
Lampiran 8. (Lanjutan)
β’ Ketidakpastian asal %Recovery pada matriks sampel air permukaan
SD = οΏ½βππππ=1ππβ1(π₯π₯ππβπ₯π₯Μ )2 SD = οΏ½213,777β1 SD = 23,5520
Β΅Rec = ππππβππ Β΅Rec = 23,5520β7 Β΅Rec = 0,02
β’ Ketidakpastian asal %Recovery pada matriks sampel air limbah
Kadar (mg/L) absorbansi Kadar (mg/L) absorbansi
1 0,4243 0,1691 0,5821 0,2319 81%
2 0,4120 0,1642 0,5909 0,2354 92%
3 0,3916 0,1561 0,5793 0,2308 96%
4 0,4032 0,1607 0,5823 0,2320 92%
5 0,4278 0,1705 0,5849 0,2330 81%
6 0,3951 0,1575 0,5668 0,2258 88%
7 0,4019 0,1602 0,5632 0,2244 83%
rerata 0,4080 0,1626 0,5785 0,2305 87%
%Recovery sampel+spike
sampel pengulangan
TrueValue (mg/L) 0,2
SD %Recovery 0,06
Β΅Rec 0,02
Kadar (mg/L) absorbansi Kadar (mg/L) absorbansi
1 0,5102 0,2033 0,6801 0,2709 87%
2 0,5261 0,2096 0,6994 0,2786 89%
3 0,5220 0,2080 0,7002 0,2789 92%
4 0,5127 0,2043 0,6929 0,2760 93%
5 0,5127 0,2043 0,6881 0,2741 90%
6 0,5258 0,2095 0,6984 0,2782 89%
7 0,5338 0,2127 0,7210 0,2872 96%
rerata 0,5205 0,2074 0,6972 0,2777 91%
SD %Recovery
TrueValue (mg/L) 0,2
sampel
pengulangan sampel+spike %Recovery
Β΅Rec 0,01
0,03
73
Lampiran 8. (Lanjutan) SD = οΏ½βππππ=1ππβ1(π₯π₯ππβπ₯π₯Μ )2 SD = οΏ½50,907β1 SD = 10,0803
Β΅Rec = ππππ
βππ
Β΅Rec = ππππβππ Β΅Rec = 0,01
5. Perhitungan ketidakpastian gabungan dan ketidakpastian diperluas
β’ Ketidakpastian gabungan dan ketidakpastian diperluas pada matriks sampel air bersih
Β΅c(Csampel) = πΆπΆπ»π»πΎπΎπΎπΎπ π π»π»π»π»ΓοΏ½οΏ½πΆπΆπΆπΆππππππππππππππππππππ οΏ½2+ (πΆπΆπππππππΆπΆπππΆπΆππππππ )2+οΏ½πππππππππποΏ½2+οΏ½πππππππππππππποΏ½2
Β΅c(Csampel) = 0,3645 mg/L ΓοΏ½οΏ½0,17870,01 οΏ½2+ (0,36450,001)2+οΏ½0,0022,04οΏ½2+οΏ½0,0189οΏ½2
Β΅c(Csampel) = 0,023
U diperluas = 2 x Β΅c(Csampel) U diperluas = 2 x 0,023
U diperluas = 0,05
Sumber satuan Β΅ nilai Β΅/nilai (Β΅/nilai)^2
Ketidakpastian kurva kalibrasi mg/L 0,01 0,1787 0,06 0,004 ketidakpastian presisi metode mg/L 0,001 0,3645 0,003 0,00001 ketidakpastian faktor pengenceran - 0,002 2,04 0,001 0,000001
ketidakpastian Recovery % 0,01 89% 0,01 0,0001
Pelaporan ketidakpastian relatif
0,004 0,36 0,023
2 0,05 (0,36 Β± 0,05) mg/L
13%
Ζ©(Β΅/nilai)^2 Cx Β΅gab
k Β΅ Diperluas
Lampiran 8. (Lanjutan)
Ketidakpastian Relatif = πΆπΆπ₯π₯ππ Γ 100%
Ketidakpastian Relatif = 0,36450,05 Γ 100%
Ketidakpastian Relatif = 13%
β’ Ketidakpastian gabungan dan ketidakpastian diperluas pada matriks sampel air permukaan
Β΅c(Csampel) = πΆπΆπ»π»πΎπΎπΎπΎπ π π»π»π»π»ΓοΏ½οΏ½πΆπΆπΆπΆππππππππππππππππππππ οΏ½2+ (πΆπΆπππππππΆπΆπππΆπΆππππππ )2+οΏ½πππππππππποΏ½2+οΏ½πππππππππππππποΏ½2
Β΅c(Csampel) = 0,4080 mg/L ΓοΏ½οΏ½0,20000,01 οΏ½2+ (0,40800,005)2+οΏ½0,0022,04οΏ½2+οΏ½0,0287οΏ½2
Β΅c(Csampel) = 0,026
U diperluas = 2 x Β΅c(Csampel) U diperluas = 2 x 0,026
U diperluas = 0,05
Ketidakpastian Relatif = πΆπΆπ₯π₯ππ Γ 100%
Ketidakpastian Relatif = 0,40800,05 Γ 100%
Ketidakpastian Relatif = 13%
Sumber satuan Β΅ nilai Β΅/nilai (Β΅/nilai)^2
Ketidakpastian kurva kalibrasi mg/L 0,01 0,2000 0,06 0,003 ketidakpastian presisi metode mg/L 0,005 0,4080 0,01 0,00017 ketidakpastian faktor pengenceran - 0,002 2,04 0,001 0,000001
ketidakpastian Recovery % 0,02 87% 0,03 0,0007
ketidakpastian relatif 13%
k 2
Β΅ Diperluas 0,05
Pelaporan (0,41 Β± 0,05) mg/L
Ζ©(Β΅/nilai)^2 0,004
Cx 0,41
Β΅gab 0,026