Jurnal Ilmi ah P rodi Magister Kenot ariatan, 2015 - 2016 188 T H E AUT H O RITY O F VIL L AG E CRE DIT UNIO N AS T H E SUB JE CT O F
L IAB IL IT Y RIG H T S
J e a nne W i r y a nda ni Ra t ma ni ng r um , SH . , Pr of . Dr . IG N W ai r oc a na , SH . ,M H. , Dr . Put u G e de Ar y a Sume r t ha y a sa , SH . , M H
A B S TR A C T
A c c o rd i n g t o t h e B al i Pro v i n c i al R e g ul a t i o n No . 8 c o n ce rn i n g Vi l l a g e C re d it Un i o n (h e re i n a f t e r re f e rre d t o a s LPD ) A rt i c l e 2 p a ra g ra p h (1 ) st a t e s t h a t : LPD i s a v i l l a g e - o wn e d f i n a n c i a l u n i o n c o n d uc t i n g b u si ness i n t h e v i ll a g e a n d f o r t h e b e ne f it o f t h e v il l a g e rs. Th i s i s c o n f i rme d by t he p re sen c e o f t h e De c i si o n o f t h e Th i rd B i g M e e t i n g b y Vi l l a ge A sse mb l y (M DP ) B a l i N o . 0 09 / S K - PA I I I / M DP B a l i / Vf fl / 2 0 1 4 A rt i c l e I p a ra g ra p h (1 ), n a me l y , t h e Vi ll a g e C re d i t Un i o n i s o n e o f t h e p o sse ssi o n s o f t h e v il l a g e.
Th i s t y p e o f re se a rc h u se d i n t h i s t h e si s i s a n o r ma t i v e st u d y . N o rma t i ve st u d y i s t h e o n e t h a t ex a mi n e s t h e l ev e l of l e g al n o rms, fi n d i n g t h e n o n -e x i ste n c e of t he LPD st a t u s a s a l e g a l su b j e c t o f l i a b i li t y ri g h t s, so t h e re i s a l e g a l v a c u u m i n w h i c h t h e st a t u s o f t h e LPD a s t h e su b j e c t o f a l i a b i li t y ri g h t s i s n o t st i p u l a t e d i n t he l e g i sl a t i o n a n d t he se p ro b l e ms wi l l b e a l e g a l d isc o v e ry .
LPD i s t h e p o sse s si o n o f t h e v i l l a g e, so LPD c a n n o t b e t h e l e g al su b j e c t o f l i a b i l it y ri g h t b ec a u se t h e v i l l a ge i t se lf h a s n o t b e e n t he su b j e c t of l a w. S o t h e se c u ri t y l i a bi l i ty a g re e me nt ma d e b y LPD i s i n va l i d b e c a u se i t d o e s n o t q u al i f y h i s l e g i t i ma te a g re e me n t s wri t t e n i n A rt i cl e 1 3 2 0 p ara g ra p h (4 ) o f C i v i l C o d e re g a rd i n g l a wf u l c a u se o r le g a l c a u se .
K e y w o rd : L P D, L e g al Sub j e ct , L i a b il i t y R i g ht s
B AB I
PE NDAH UL U AN
1.1 Latar Belakang Masalah
Pa d a T ah un 1 9 8 4 p em er in t ah Ba l i m el a l u i Sur a t Kep u t u san ( SK) Gu ber n ur Nom or : 9 7 2 m en cet u sk a n p en d ir ian Lem ba g a Per k r ed i t an Desa ( sel a n ju t n ya d i si n g k at d en g an LPD) , l em ba g a k eu a n g an ya n g m en gh i m p un dan a d ar i m a s ya r a k at d esa d an k em u d ian m en ya l u r k an n ya d a l a m ben t u k kr ed i t.
LPD m er u p a k an d u we d e sa p a k ra ma n ya n g m em il i k i k ar a k t er kh a s seba g a i l em ba g a k om u n i t a s a d a t.
LPD m en g g u n a k an Pa sa l 1 8 A d an p a sa l 1 8 B UUD RI 1 9 4 5 s e ba g a i d a sar k on st i t u si n ya , ya n g m em u a t k et en t uan d a l a m pa sa l 1 8 A ba h wa p em er i n tah d a er ah pr op i n si, k a bu p a t en d an k ot a, h ar u slah m em p er h a t i kan k ek h u su san dan k er a g a man su a t u d a er ah , ya n g k em u d i an d i p er t eg a s ol eh p a sa l 1 8 B ba h wa N eg a r a m en g a k u i dan m en gh or m at i sa t uan -
sa t u an p em er in t ah an d a er ah ya n g b er si fa t k h u su s a t a u i st i m ewa , s er t a m en g a k u i da n m en gh or m at i sa t uan - sa t u an m a sya r a k a t h u k um a da t ser ta h a k -h a k t r a d i si on aln ya s ep a n ja n g ma sih h i d u p d an sesu a i d en g an p er k em ba n gan m a s ya r a k at d an pr in si p Neg a r a Kesa t u a n In d on esi a .1
Ket en t u an k on st i t u si in i ol eh Pem er i n tah Pr ovi n si Ba l i d i t in d a k lan ju t i d en g an p em ben t u k an Per a t ur an Da er ah Nom or 8 T ah un 2 0 0 2 t en t an g Lem ba g a Per k r ed i t an Desa seba g a i m an a t el ah d i u ba h be b er a p a k al i d an t er a kh ir d i u ba h d en g an Per a t ur an Da er ah Pr ovi n si Ba l i N om or 4 T ah un 2 0 1 2 t en t an g Per u ba h an Ked u a At a s Per a t ur an Pem er in t ah Da e r ah Pr op in si Ba l i N om or 8 T a h un 2 0 0 2 t en t an g Lem ba g a Per k r ed i t an Desa .
LPD a d a l ah l em ba g a k eu a n g a n ya n g b er si fa t su i g e n e ri s. S u i g e ne ri s ber a r ti
1Pasal 18A dan Pasal 1 8B Undang-Undang Dasar Negara Republik Indonesia Tahun 1945.
A c t a C o m i t a s ( 2 0 1 6 ) 2 : 1 8 8 – 1 9 5 I S S N : 2 5 0 2 - 8 9 6 0 I e - I S S N : 2 5 0 2 - 7 5 7 3
Jurnal Ilmi ah P rodi Magister Kenot ariatan, 2015 - 2016 189 k h u su s, sesu a t u ya n g ber si fa t sa n g at
k h a s, h an ya a d a sa t u p a d a jen i sn ya a t a u b er si fa t sa n g at ber bed a d a r i ya n g l a in n ya d a l a m l in g k un g an jen i s i t u .2 LPD s e ba g a i su a t u l em ba g a ya n g d i d i r i k an kh u su s un t u k k ep en t in gan d em i m en seja h t er a k an ma s ya r a k at d esa p a k r a m an , d a la m k eg i a tan n ya h a n ya m el a ya n i ma s ya r a k at d esa p a k r a man sa ja , LPD t i d a k m el a ya n i ma s ya r a k at d i l u ar d ar i wi l a ya h d esa p a k r a man t em p a t d i man a LPD t er se bu t ber op er a si . Ol eh k ar en a it u LPD d i k a t a k an seba g a i l em ba g a k eu a n g an ya n g m em i li k i si fa t k h u su s.
Se ba g a i l em ba g a k eu a n g an k om u n i t a s LPD d i b en t u k ol eh su a t u sa t u an k om u n it a s, ya n g ber op er a si d a l a m su a t u wi l a ya h k om u n i t a s, m el a ya n i tr an sa k si k eu a n gan d i l in g k un g an k om u n i t a s d an ju g a m em en uh i t u ju an - t u ju an k om un i t a s.
LPD se ba g a i wa d a h ek on om i d esa d i d a l am m em ber i k a n p el a ya n an p em b er i an k r ed i t d i p er t eg a s d a l a m Pa sal 7 a ya t ( 1 ) su b b P er a t ur an Da er ah Nom or 8 T a h un 2 0 0 2 ya n g m en ye bu t k a n
“member ikan pin jaman h an ya kepada kr ama desa”. Agar pember ian pin jaman d a p a t ber ja l an m u l u s, m a ka di p er l u kan a d an ya ja m i n an ya n g d i ser ah k an ol eh p em i n ja m k ep a d a ya n g d i p in ja m i.
Ja m in an bi a sa n ya ber u p a b en d a t et a p ya i t u ser t i fi k a t tan ah .
Ba g a i m an a bi l a ya n g m em in ja m u a n g a d al ah LPD i t u sen d ir i d en gan m en g un a k an ja min an ben d a t et a p ya i t u ser t i fi k a t t an ah . Ap a k ah LPD d a p a t m en ja d i su b ye k h u k u m h a k t an g g un gan se ba g a i d ebi t u r ? Ha k T a n g g un gan
2Henry Campbell Black, Black’s Law Dictionary, Fifth Edition, St. Paul Minn.West Publishing Co., USA, 1977, hlm.1286.
b er d a sar k an Pa sal 1 a ya t ( 1 ) Un d an g - u n d an g Nom or 4 T ah un 1 9 9 6 t en t an g Ha k T a n g g un gan ( sel a n ju tn ya d i si n g k at
den gan UUHT) adalah : “Hak
T an g g un g an at a s t an ah bes er t a ben d a - b en d a ya n g ber k a i t an d en g an tan ah , ya n g sel a n ju t n ya d i se bu t Ha k T an g g un g an , a d a lah h a k ja m in an ya n g d i be ba n k a n p a d a h a k a ta s t an ah se ba g a i m an a d im a k su d d al a m Un dan g - u n d an g Nom or 5 T ah un 1 9 6 0 t en t an g Per a t ur an Da sar Pok ok - p ok ok Ag r a r i a, b er i k u t ben d a - ben d a l a in ya n g m er u p a k an sa t u k esa t u an d en g an t an ah i t u , un t u k p el u n a san u t an g t er t en t u, ya n g m em ber i k a n k ed u d u k a n ya n g d i u t a ma k an k ep a d a k r ed i t or t er t en t u t er h a d a p kr ed i t or - k r ed i t or l ain . ”
1.2 Rumusan Masalah
Da r i la t ar bel a k a n g d i at a s m a k a d a p a t d ir u m u sk an be ber a p a m a sa lah a n t ar a l ain :
1.2.1 Apakah Lembaga Perkreditan Desa berwenang sebagai subjek hukum hak tanggungan?
1.2.2 Bagaimana akibat hukum dari perjanjian yang dibuat oleh Lembaga Perkreditan Desa sebagai debitur dalam suatu perjanjian hak tanggungan?
1.3 Tujuan Penelitian 1.3.1 Tujuan Umum
Pen el i t i an in i seca r a u m u m b er t u ju a n un t u k m en g et ah u i sya r a t - s ya r a t su b j ek h u k u m Ha k T a n g g un gan d a n un t u k m en g et ah ui k esa t u an p er ja n ji an h a k tan g g un g an .
1.3.2 Tujuan Khusus
T u ju a n kh u su s ya n g h en da k d i ca p a i d a r i p en el i ti an in i a d a lah :
a. Untuk mengetahui kedudukan Lembaga Perkreditan Desa sebagai subjek hukum dalam Hak Tanggungan.
Jurnal Ilmi ah P rodi Magister Kenot ariatan, 2015 - 2016 190 b. Untuk mengetahui Perjanjian yang dibuat
oleh Lembaga Perkreditan Desa sebagai debitur dalam perjanjian Hak Tanggungan.
1.4 Manfaat Penelitian 1.4.1 Manfaat Teorits
Ma n fa a t seca r a t eor t i t i s ba g i p en g em ba n g an i l m u p en g et ah uan h u k u m, kh u su sn ya d a l a m bi d an g h u k um h a k t an g g un gan .
1.4.2 Manfaat Praktis
Se ca r a pr a kt i s h a si l p en el i t ian in i ba g i k a l a n gan a k a d em i s d an ba g i m a s ya r a k at u m u m h a si l p en el i ti an in i d a p a t d i g un a k an seba g a i in for m a si u n t u k m en g et ah ui st a t u s su bjek h u k u m LPD d a l a m p er jan ji an h a k tan g g un g an . 1.5 Landasan Teoritis
La n d a san t eor i t i s d a la m p en el i t i an i n i m en g g un a k an t i ga t eor i ya i t u T eor i Ke wen an g an , T eor i Ba d an Hu k u m dan T eor i Per ja n ji a n un t u k m em p er jel a s d a l a m m em ber i k an su a t u g am ba r an m en g en ai p er m a sa lah an d i a ta s, ya i t u :
1. Teori Kewenangan
Wewenang menurut H.D Stout
mengatakan : “bevoegdheid is een begrip int het bestuurlijke organisasitierecht, wat van worder omschreven als het geheel van regels dat betrekking heft op de verkrijiging en
uitoefening van bestuurrechselijke
rechtsverkeer”.3 Maksudnya wewenang
merupakan pengertian yang dapat dijelaskan sebagai keseluruhan aturan-aturan yang berkenaan dengan perolehan dan penggunaan wewenang pemerintahan oleh subyek hukum public di dalam hubungan hukum public.
Teori Kewenangan digunakan untuk menelaah bahwa wewenang LPD sebagai
3H.D Stout, 1994, de Betekenissen van de wet, W.E.J. Tjeen Willink, zwole, hlm.102 (maarseven van hench,bevoegdheid dalam PNC, akkermaans, dkk,1985, agleme begrippen Van staats Recht, Deed I,W.E.J. Tjeen willink Zwolle).
subyek hukum hak tanggungan harus dapat ditunjukan dasar hukumnya. Penggunaan
wewenang juga dimaksudkan untuk
mengendalikan perilaku subjek hukum.
2. Teori Badan Hukum
Subyek hukum adalah pendukung hak dan kewajiban, pendukung hak dan kewajiban ialah individu (orang) dan badan hukum (perusahaan, organisasi dan instansi).
Menurut Abdulkadir Muhammad, subjek hukum adalah pendukung hak dan kewajiban.
Pendukung hak dan kewajiban itu disebut orang. Orang dalam arti hukum terdiri dari manusia pribadi dan badan hukum. Manusia pribadi adalah subjek hukum dalam arti biologis, sebagai gejala alam, sebagai mahluk budaya yang berakal, berperasaan dan berkehendak. Badan hukum adalah subjek hukum dalam artiam yuridis sebagai gejala dalam hidup bermasyarakat, sebagai badan ciptaan manusia berdasarkan huum, mempunyai hak dan kewajiban seperti manusia pribadi.4
Menurut Teori Fiksi bahwa kepribadian hukum atas kesatuan-kesatuan lain daripada manusia adalah hasil khayalan, dalam tesis ini LPD dianggap badan hukum oleh masyarakat yang dapat melakukan perbuatan selayaknya subyek hukum. Menurut Teori Organik bahwa badan hukum adalah suatu badan yang membentuk kehendaknya dengan perantaan alat-alat atau organ-organ badan tersebut. LPD mempunyai organinasi yang terdiri dari pengurus dan pengawas jelas disebutkan dalam Pasal 10 Perda Nomor 8 Tahun 2002 Teori Perjanjian.
3. Teori Perjanjian
Menurut teori baru yang dikemukankan oleh Van Dunne, sebagaimana dikutip oleh Salim H.S yang diartikan dengan perjanjian
4Abdulkadir Muhammad, 2000, Hukum Perdata Indonesia, Citra Aditya Bandung, hlm.
27.
Jurnal Ilmi ah P rodi Magister Kenot ariatan, 2015 - 2016 191 adalah : Suatu hubungan hukum antara dua
pihak atau lebih berdasarkan kata sepakat untuk menimbulkan akibat hukum. Teori baru tersebut tidak hanya melihat perjanjian semata-mata, tetapi juga harus dilihat
perbuatan sebelumnya atau yang
mendahuluinya. Ada tiga tahap dalam membuat perjanjian menurut teori hukum baru, yaitu :
1) Tahap pracontraktual, yaitu adanya penawaran dan penerimaan,
2) Tahap contractual, yaitu adanya persesuaian pernyataan kehendak antara para pihak,
3) Dan tahap post contractual, yaitu pelaksaan perjanjian.5
Dalam Penulisan Tesis ini, penulis akan menggunakan Teori Perjanjian didalam membahas permasalahan kedua mengenai akibat hukum dari perjanjian yang dibuat oleh LPD sebagai debitur dalam perjanjian hak tanggungan apakah sudah memenuhi syarat sahnya perjanjian.
1.6 Metode Penelitian 1.6.1 Jenis Penelitian
Jen i s p en el i t i an ya n g d i t er a p k an a d a l ah p en el i t ian h u k u m n or m a ti ve, p en el i t i an in i di l a k u kan k ar en a m en em u k an a d an ya k ek os on g a n n or ma ya i t u d a l am Un d an g - Un d an g Nom or 4 T ah un 1 9 9 6 t en t an g Ha k T a n g g un gan p a sa l 9 m en g en a i p em eg a n g h a k t an g g un g an a d a lah or an g p er seor a n gan a t a u ba d a n h u k u m ya n g ber k ed u d u k a n se ba g a i p i h a k ber p i u t an g, t i da k d i jel a sk a n l ebi h lan ju t m en g en a i ba d an h u k u m ya n g d i m a k su d . Sed an g k an LPD sen d i r i bu k a n ba d a n h u k u m.
1.6.2 Jenis Pendekatan
Da l a m p en el i ti an t esi s i n i, jen i s p en d ek a t an ya n g d i g un a kan a d a lah p en d ek a t an p er un dan g - un d an g an (Th e
5Salim H.S., 2010, Hukum Kontrak Teori dan Teknik Penyusunan Kontrak, cet.7, Sinar Grafika, Jakarta, hlm. 26.
S t a t u t e A p p ro a c h) dan p en d ek a tan k on sep t u a l (C o n c e p t u a l A p p ro a c h).
1.6.3 Sumber Data
a. Data Primer yaitu data yang diperoleh dari perundang-undangan, peraturan daerah, paruman agung dan SK gubernur.
b. Data Sekunder yaitu bahan pustaka yang berisikan informasi pendukung bahan primer seperti buku-buku, majalah, jurnal hukum dan karya ilmiah.
1.6.4 Teknik Pengumpulan Data
Pen el i t i m en g g un a k an st u d i k ep u st a k a a n k ar en a p en el i ti ba n ya k m el a k u k an p en el i t ian d en g an ba n ya k m em ba ca , m en ca r i p er a t ur an p er un dan g - u n d an gan ya n g ber k a i t an d en gan p en u l i san t esi s i n i, d an m el a k u kan p en el u r u san bu k u - bu k u h u k u m
1.6.5 Teknik Analisis Data
T en i k an a li si s ya n g d i p er g un a k an d a l a m p en el i t i an in i d i la k u k an d en gan m en g an al i si s ba h an - bah an h u k um ya n g t el a h t er k u m p ul , t ekn i k an a l i si s ba h an h u k u m ya n g d i g un a k an ya i t u d esk r i p si , si st em a t i sa si , eva l u a si , i n t er pr et a si d an a r g um en ta si .
B AB II PE M B AH ASAN
2 . 1 K e dud uk a n L e mba g a Pe r k r e di t a n De sa Se ba g a i De bi t ur
Da l a m i lm u h u k um d i k en al 2 su b ye k h u k u m , ya i t u or an g pr i ba d i (n a t u ra l p e rso n a t a u n a t u rl i j k p e rso n) d a n ba d an h u k u m (le g a l e n ti t y a ta u re c h t p e rso n) . Ba d a n h u k um ber a sa l d a r i ba h a sa La t in ya n g d i se bu t C o rp u s a t a u da l am ba h a sa In g gr i s di k en al d en g an B o d y . Pr oses l a h ir n ya se bu a h ba d a n h u k um t er ja d i m el a l ui su a t u p r oses h u k u m , ber b ed a d en g a n or an g p r i ba d i ya n g pr osesn ya s e ba g a i su b ye k
Jurnal Ilmi ah P rodi Magister Kenot ariatan, 2015 - 2016 192 h u k u m l ah ir seca r a a l am iah . Den gan
k a t a l ain , p er ser oa n da p a t d i sebu t se ba g a i m a h l u k ba d a n h u k u m ya n g b er wu ju d a r t i fi si a l (k u mst ma t i g , a rt i f i c i al) ya n g d i ci p t a ol eh n eg a r a m el a l u i sebu a h pr oses h u k u m .6
Ma n u si a seba g a i su b ye k h u k u m d i a t ur d a la m k et en t uan p er un dan g - u n d an gan ya i t u d a l a m Pa sal 2 7 UUD R I 1 9 4 5 , Ki t a b Un d a n g - Un d an g Hu k u m Per d a t a Bu k u I t en t an g or an g d an d a l am UU N o. 5 T ah un 1 9 6 0. Di sa m p in g m an u si a a da p en d u k un g h a k -h a k dan k e wa ji ba n - k e wa ji ba n ya n g k i t a n am a kan ba d a n h u k u m (re c h t s pe rso n) u n tu k m em bed a k a n d en g a n man u si a (n a t u rl i jk p e rso n) . Ja d i a d a su a t u ben t u k h u k u m, ya i t u ba d a n h u k um ya n g d a p at m em p u n ya i h a k -h a k , k ewa ji ba n - k e wa ji ba n h u k um d an d a p at m en ga d a kan h u bu n g an h u k u m.
Kem a m p u an u n t u k m en d u k un g h a k d a n k ewa ji ba n d i se bu t k e wen a n gan h u k u m (rec h t sb e h o v e g d). Ke wen a n gan h u k u m di ber i k an k ep a d a su bj ek h u k u m ol eh h u k u m obj ek t i f. Men u r u t L. J. Van Ap el d o or n k ewen a n g an h u k um d i ber i k a n k ep a d a t i a p -t i a p or an g.
Den g a n d em i k i an or an g a d al ah su bje k h u k u m.7
Ba d a n h u k um seba g a i su b ye k h u k u m di a t ur d al a m p er a t ur an p er u n dan g - un d an g an . Ya it u d al am K UHP er d a t a, Ki t a b Un d a n g - Un d an g Hu k u m Da g a n g ( KUH Da g a n g ) , UU N o.
4 0 T a h un 2 0 0 7 t en tan g Per ser oa n T er ba t a s, UU N o. 2 5 T a h un 1 99 2 t en t an g Per k op er a si an , d an UU N o. 1 6 T ah un 2 0 0 1 t en tan g Ya ya sa n . Su at u
6M. Yahya Harahap, 2009, Hukum Perseroan Terbatas, Jakarta: Sinar Grafika, hlm.
36.
7Adul Rachmad Budiono, 2005, Pengantar Ilmu Hukum, Bayumeda, Malang, hlm. 52.
ba d a n h u k u m d a pa t d i k at a k an dan d i a k u i seba g a i ba d a n h u k u m ji k a m em en uh i k et en t uan ya i t u ba d a n h u k um t er sebu t m en d a p a t p en g a k u an dan p en g esa h an seca r a h u k u m, d i ya k i n i se ba g a i su b yek h u k u m ol eh m a s ya r a k a t, m em i l i k i h ar ta k ek a ya a n , m em i l i ki t u ju a n - t u ju an t er t en t u d an m em i l i ki k eh en d a k d en gan p er an tar a an al a t -a l at a t a u or gan - or g an ba d an t er sebu t .
Da l a m UU N o. 4 0 T a h un 2 0 0 7 t en t an g Per ser oa n T er ba t a s m er u p a kan p er a t ur an kh u su s ya n g m en g at ur m en g en ai ba d a n h u k u m Per ser oan T er ba t a s ( PT ) . Sel an ju t n ya d a l am p en u l i san t esi s i n i d i sin g k a t m en ja d i UUPT 2 0 0 7 . Da l a m Pa sal 1 UU PT d i se bu t k a n ba h wa Per ser oa n T er ba t a s ya n g sel a n ju t n ya d i se bu t P er ser oa n , a d a l ah ba d an h u k um ya n g m er u p a kan p er sek u t u a n m od a l , di d ir i kan b er d a sar k an p er jan ji an , m el a k u kan k eg i a t an u sah a d en g an m od a l d a sar ya n g sel u r u h n ya t er ba g i d a l a m sah a m dan m em en uh i p er sya r a t an ya n g d i t et a p kan d a l a m un d an g - un d an g in i ser ta p er a t ur an p el a k san a an n ya .
Su b ye k h a k t an g g un g an di a t ur d a l a m Pa sal 8 a ya t ( 1 ) d a n Pa sa l 9 UUHT , ya n g m em u a t t en t an g k et en t uan su b ye k h u k u m d a l a m h a k t an g g un gan ya i t u :
a. Pemberi Hak Tanggungan adalah orang perorangan atau badan hukum yang
mempunyai kewenangan untuk
melakukan perbuatan hukum terhadap obyek Hak Tanggungan pada saat pendaftaran Hak Tanggungan itu dilakukan.
b. Pemegang Hak tanggungan adalah orang perseorangan atau badan hukum
Jurnal Ilmi ah P rodi Magister Kenot ariatan, 2015 - 2016 193 yang berkedudukan sebagai pihak yang
berpiutang.
LPD t i d a k bi sa m en ja d i su b j ek h u k u m h a k tan g g un g an wa l a u p un d a p at d i k a t a kan LPD t el a h m em en uh i un sur - u n sur se ba g a i su b yek h u k u m ya i t u m em p u n ya i m od a l a t a u h ar t a k ek a ya a n sen d i r i ya n g ber a sa l d ar i war g a d esa p a k r a m an di m an a LPD t er se bu t b er a d a, LPD ju g a m em i l i k i a l a t/ or g an ya i t u p en g u r u s, p en g a wa s d a n an g ot a LPD, d a p a t di g u g a t d an m en g g u ga t , ser ta m em p u n ya i t u ju a n ya i t u m en seja h t er a kan k r a ma d e sa p a k ra ma n. Ke b er a d a an LPD ju g a t el a h d i a k ui k e ber a d a an n ya ol eh UU LK M, LP D d i n ya t a k an d i a k u i k eber a d a an ya b er d a sar k an h u k um a d a t d an t i da k t u n d u k t er h a d a p UU LKM i n i , h a l in i sesu a i d en g a n p er n ya t a a n Ba b XI I I Pa sa l 3 9 an g ka ( 3 ).
LPD bu k a n l ah ba d a n h u k u m, a k t a p en d ir i an n ya t i d a k a d a dan un tu k m en d ir i kan LPD t i d a k sep er t i m en d ir i kan ba n k a t a u k op er a si ya n g d i p er l u k an m od a l t et a p i LPD b er d i r i k a r en a pr a k ar sa dar i m a sya r a k a t d esa k a r en a LPD a d a l ah m i li k ma s ya r a k at d esa , u n t u k k ep er l u an m a sya r a k a t d esa d a n di u r u s sen d ir i ol eh ma s ya r a k at d esa . Ja d i LPD t i d a k bi sa m en ja d i su b ye k h u k u m h a k t an g g un gan k ar en a LPD bu k a n ba d a n h u k u m, ya n g d a p a t m en ja d i su b yek h a k t an g g un g an a d a lah p r i ba d i dar i p en g ur u s a ta u k et u a LPD t er sebu t t er m a su k ju g a d en g an ob je k h a k t an g g un gan ya n g d i be ba n k an a d a lah o b ye k d a r i pa d a m i li k pr i ba d i bu k an m i l i k LPD seh in g g a bi l a t er ja d i k ea d aan t i d a k ma m p u m em en uh i k ewa ji ba n d ar i h u tan g t er sebu t a d a l a h m en ja d i r esi k o d a r i p en g u r u s a ta u k et u a LPD ya n g
d en g an su k a r el a m en g i k at k an d ir in ya p a d a p er jan ji a n h a k t an g g un gan t er sebu t .
T eor i Fi k si m en g u m p am a k an se ol a h - ol a h ba d an h u k u m seba g a i m an u si a ya n g sesu n g g u h n ya ba d a n h u k u m it u t i d a k a da , sed a n g kan se ba l i k n ya t e or i or g an m em an d an g ba d a n h u k um i t u su a t u r ea l it a s ya n g se b en ar n ya sa m a d en g an m an u sia .8
Men u r u t t eor i or g an d ar i Von Gi er k i ya n g m en ya t a k an ba h wa ba d an h u k u m bu k a n m er u p a k an sesu a t u h al ya n g fi k t i f m el a i n k an seba g a i r ea l it a s ya n g t i d a k ber bed a d en g an m an u sia d a l a m p er g a u lan h u k u m. Da l am t eor i i n i , ba d a n h u k u m bu k a n lah su a t u p r i ba d i ya n g sesu n g g u h n ya m el a i n kan ba d a n h u k um m em p un ya i k eh en d a k a ta u k em a u a m sen d ir i ya n g d i ben t u k m el a l ui a l a t p el en g k a pn ya ya i t u sep er t i p en g u r u s, p en ga wa s d a n an g g ot a - a n g g ot an ya . Ji k a d i k a i t kan d en gan LPD m a k a LPD m em en uh i un sur - un sur m em p u n ya i a l a t a t a u or g an ya n g d a p at d i l ih a t d ar i a d an ya p en g u r u s d an p en g a wa s ya n g d i an g ka t dan d i ber h en t i kan ol eh wa r g a d esa m el a l u i r a pa t d esa , LPD ju g a m em p u n ya i a n g g ot a ya n g ber a sa l d ar i sel u r uh wa r ga a t a u k r a ma d esa p a k r a m an d im an a LPD t er sebu t ber a d a .
2 . 2 Ak i ba t H uk um Da r i Pe r j a nj i a n H a k T a ng g ung a n O l e h L e mba g a Pe r k r e di t a n De sa Se ba g a i De bi t ur
S ya r a t sah p er jan ji an d i at ur d a la m Pa sa l 1 3 2 0 KUHP er d a t a , a da 4 ( em p at ) s ya r a t fu n d am en ta l ya n g h ar u s d i p en uh i d a l a m p er jan ji a n a g ar d a p at d i ka t a kan
8Su p a r m o, Ga t ot , 2 0 0 9 , Hu k u m Pe rse ro a n Te rb a t a s, Ja k a r t a : Dja m ba t a n , h al . 7.
Jurnal Ilmi ah P rodi Magister Kenot ariatan, 2015 - 2016 194 sa h , ya i t u : su a t u p er jan ji a n d i at ur
d a l a m KUHP er d a t a ya i t u d a l a m Pa sa l 1 3 2 0 K UHP er d a t a. Ad a em p a t sya r a t fu n d a m en ta l ya n g h a r u s d i p en uh i a gar p er ja n ji an / k on tr a k d a p a t d in ya t a k an sa h , ya i t u :
1. Sepakat mereka yang mengikatkan diri.
2. Kecakapan untuk membuat perjanjian.
3. Suatu hal tertentu.
4. Suatu sebab yang halal.
Su b ye k Ha k t a n g g un g an a da l ah p em b er i h a k tan g g un g an d an p em eg an g h a k tan g g un g an . Pem b er i h a k t an g g un g an a d al ah or an g at a u ba d an h u k u m ya n g m em p un ya i k e wen a n gan u n t u k m el a k u kan p er bu a t a n h u k um t er h a d a p ob ye k h a k tan g g un g an .
Not a r i s d a l am pr of esi n ya sesu n g g u h n ya m er u p a k an in st an si ya n g d en g an a k ta - a k tan ya m en i m bu l k a n a l at - a l a t p em bu k t i an t er t u l i s d en gan m em p u n ya i si fa t ot en t i k . Keot en t i k an su a t u a k t a san g at d i t en t u k an ol eh t er p en uh in ya u n su r - un su r ya n g a d a d a l a m Pa sal 1 8 6 8 Ki t a b Un d a n g - Un d an g Hu k u m P er d a t a. Pa sa l 1 8 6 8 Ki ta b Un d a n g - Un d an g Hu k u m Per d a t a men yebutkan : “ suatu akta oten tik ialah su a t u a k t a ya n g d i d a la m ben t u k ya n g d i t en t u k an ol eh Un d an g - Un d an g , di bu a t ol eh a t a u d i h a da p an p eg a wa i - p eg a wa i u m u m ya n g b e r k u a sa un t u k i t u di tempat diman a akta itu di buatn ya.”9
B er k a i tan d en g an p er jan ji an h a k t an g g un g an ya n g d i l a k u k an ol eh LP D b er h u bu n gan d en gan sya r a t sah n ya su a t u p er ja n ji an , p er i ka t an t er sebu t d a p a t t er ja d i a pa bi l a sya r a t p er ja n ji an n ya t er p en u h i . Men ur ut p a sal
9R. Su b ek t i d a n R. T ji t r osu d i bi o, 2 0 0 1 , K i t a b Un d a n g - Un d a n g Hu k u m Pe rd a t a , ( Ja k a r t a : PT. Pr a dn ya Pa r a m i ta ) h lm . 4 7 5 .
1 3 2 0 KUHPer d a t a m en g a t ur m en g en ai s ya r a t sa h n ya su a t u p er ja n ji a n , LPD d a l a m h al in i t i da k bi sa m en ja d i p i h a k d e bi t u r a ta u ya n g m em i n ja m u an g k a r en a ya n g seb en a r n ya t er ja d i bu k a n LPD ya n g m em i n ja m u an g k ep a d a p ih a k ba n k t et a p i p r i ba d i a t a u or an g ya i t u k et u a LPD a t a u p en g el ol a d a r i LPD t er sebu t d en g an m en g g un a kan ob je k t an ah mi l i k pr i ba d i k et u a / p en g el ol a LPD seh i n g g a r esi k o ya n g t er ja d i a p a bi l a t i d a k bi sa m em en u h i t an g g un g ja wa b m em ba ya r h u tan g , ya n g t er k en a d a m p a k a d al ah h ar t a k ek a ya a n d a r i m i l i k p r i ba d i k et u a / p en g el ol a LPD t er sebu t bu k a n LPD n ya . S eh i n g ga k et i k a m el a k u k an p er i ka t an h a k t an g g un g an , s ya r a t - sya r a t p er ja n ji an ya t er p en uh i kar en a ya n g ber t in d a k a d a lah p r i ba d i d ar i k et u a a ta u p en g el ol a LPD t er sebu t bu k a n LPD n ya .
Ak i ba t h u k u m d ar i p er ja n ji an ya n g d i bu a t ol eh LPD se ba g a i d e bi t u r d al am su a t u p er ja n ji an h a k t an g g un g an a d a lah t i d a k sah , k ar en a m en ur u t p a sa l 1 32 0 p a d a a ya t ( 4 ) K UHP er d a t a m en g en ai s ya r a t sah n ya p er ja n ji an a da l ah a da su a t u se ba b ya n g h a l al a t a u l e g al c a u se ya n g a r t in ya s e ba b d a r i p er ja n ji an it u sen d i r i ya n g m en g g am ba r kan k ei n g in an a t a u t u ju a n d ar i k ed u a p ih a k ya n g b er ja n ji . Pa sa l 1 3 3 5 m en en t u kan ba h wa su a t u p er ja n ji an tan p a seba b a t a u k ar en a se ba b p a l su a d a l a h t er ma su k k e d a l a m se ba b ya n g t i d a k h a l a l. Pa d a p a sal 1 3 3 7 K UHP er d a t a, d en g an jel a s m en ye bu t k a n ba h wa p a r a p ih a k t i d a k be ba s u n t u k m en g a d a kan p er jan ji a n ya n g m en ya n g k u t k a u sa ya n g d i l ar an g ol eh u n d an g - un dan g a ta u ya n g ber t en t an gan d en g an k esu si l a a n d an k et er t i ban u m u m.
Ak i ba t h u k u m d ar i p er jan ji an ya n g
Jurnal Ilmi ah P rodi Magister Kenot ariatan, 2015 - 2016 195 d i bu a t b er t et a n gan d en g an ka u sa
t er sebu t a d a l a h m en ye ba bk a n p er jan ji an i t u m en ja d i t i da k sah a t a u m a ka p er ja n ji an ba t a l d em i h u k um .
B AB III PE NUT U P
3 . 1 K e si mp ul a n
1 . LPD a d a l a h sa lah sa t u d u we d esa p a k r a m an , m er u p a k an wa d a h k h u su s ya n g m en g el ol a d u we d esa p a k r a m an seh in g ga LPD t i d a k b er wen an g seba g a i su b j ek h u k u m d a l a m p er jan ji an h a k t an g g un gan . Sa m p a i sa a t in i bel u m a d a a t ur an ya n g t eg a s m en g a t ur m en g en a i LPD s e ba g a i su b ye k h u k u m ya n g d a p a t m en ja d i d ebi t u r d a la m p er ja n ji an h a k tan g g un g an .
2 . Ak i ba t h u k u m d a r i p er ja n ji an ya n g
d i bu a t ol eh LPD se ba g a i d ebi t u r d a l a m su at u p er jan ji an h a k t an g g un g an a d al ah t i da k sah , k a r en a m en ur u t p a sa l 1 3 2 0 pa d a a ya t ( 4 ) KUHP er d a t a m en g en a i s ya r a t sa h n ya p er ja n ji an a d al ah a d a su a t u seba b ya n g h a l al at a u l e g a l c a u se ya n g ar t in ya se ba b d a r i p er ja n j i an i t u sen d ir i ya n g m en g g am ba r k an k ein g in an at a u t u ju a n dar i k ed u a p ih a k ya n g b er ja n ji .
3 . 2 Sa r a n
1. `Disarankan kepada Pemerintah Propinsi Bali dan Majelis Utama Desa Pakraman untuk bersama-sama memperjuangkan status subyek hukum LPD, sehingga status LPD dapat diakui sebagai subyek hukum oleh undang- undang sehingga perjanjian yang dibuat
menjadi sah secara hukum.
DAFT A R PUST AK A
Literature :
Adul Rachmad Budiono, 2005, Pengantar Ilmu Hukum, Bayumeda, Malang.
Abdulkadir Muhammad, 2000, Hukum Perdata Indonesia, Citra Aditya Bandung
Henry Campbell Black, 1977, Black’s Law Dictionary, Fifth Edition, St. Paul Minn.West Publishing Co., USA.
M. Yahya Harahap, 2009, Hukum Perseroan Terbatas, Jakarta: Sinar Grafika.
Pasal 18A dan Pasal 1 8B Undang-Undang Dasar Negara Republik Indonesia Tahun 1945.
R. Su bek t i d a n R. T ji tr osu d i bi o, 2 0 0 1 , K i t ab Un d a n g - Un d a n g Hu k u m Pe rd a t a , ( Ja k a r ta : PT . Pr a dn ya Pa r a mi t a ).
Su p a r m o, Gat ot , 2 0 0 9 , Hu k u m Pe rse ro a n Te rb a t a s, Ja k ar t a : Dja m ba t an .
St ou t , H. D. , 1 9 9 4 , d e B et ek en i ssen va n d e wet , W. E . J. T je en Wi l l in k , z wol e.
( m a ar sev en va n h en ch , be v oeg d h ei d d a l a m PNC , a k k er m a an s, d k k, 1 9 8 5 , a g l em e b eg r i p p en Van st a a t s Rech t , Deed I , W. E . J. T jeen wi l l i n k Zwol l e) .