Вестник Национальной академии наук Республики Казахстан
BULLETIN OF NATIONAL ACADEMY OF SCIENCES OF THE REPUBLIC OF KAZAKHSTAN
ISSN 1991-3494
Volume 3, Number 361 (2016), 128 - 131
THE NATURE OF THE MORAL AND PHILOSOPHICAL CONFLICTS
N. B. Akysh
Institute o f Literature and Art named after M. O. Auezov
Keywords: soviet authority, novel, imaginative literature, moral, writer, plot, character, idea, subject, philo
sophy.
Abstract. The article includes comprehensive analysis o f the artistic parameters o f the «Circle» novel by O.Sar- senbay which was awarded with the State Prize during the period o f independence. The researcher pays particular attention to the methods o f depicting the essence o f conflict o f moral and philosophical nature. Many o f artistic achievements o f the novel are also typical for modern Kazakh prose. At the same time, some shortcomings o f the work have been indicated.
ЭОЖ 821.512.122-3
ИМАНДЫЛЫК-ФИЛОСОФИЯЛЫК ТАРТЫСТАРДЫЦ ТАБИГАТЫ
Н. Б. Ак;ыш
М. О. Эуезов атындаFы Эдебиет жэне енер институты, Алматы, Казакстан
Туйш сездер: кецес укiметi, керкем эдебиет, роман, жазушы, иман, сюжет, кешпкер, идея, такырып, философия.
Аннотация. Макалада казактыц белгш прозашысы О.Сэрсенбайдыц Мемлекетпк сыйлык алFан
«Шецбер» романыныц керкемдж кырлары жан-жакты талданды. Зерттеушшщ басымырак кещл белгеш - имандылык-философиялык контекстер табетатыныц бер1лу эд1стерг Бугiнгi казак прозасына тэн керкемдж табыстарымен б1рге романныц жекелеген кемшшктер1 де атап етшген.
Жазушы Оразбек Сэрсенбаевтыц «Шецбер» атты романы да бiр кездерi Казакстан Республи- касыныц Мемлекеттiк сыйлыFына ие болFан кесек туындылардыц бiрi. Мемлекетпк сыйлыкка ие болFанына малданып, керкем эдебиетке койылатын тиiстi талаптардыц бэрш баFындырып улгiрген шыFарма десек, асыра баFалауFа урынып калуымыз да мумкiн. Негiзгi кемшiлiгi - кеп каламгер- лердiц шыFармашылыFына тэн шубалацкылык, кейде усак-туйек жаFдаяттарды казбалап кетушiлiк.
Бiрак уакыт жаFынан алFанда езiмен децгейлес жазылFан кептеген заманауи романдармен салыстырып караFанда, туындыныц керкемдiк бiтiмi эдебиеттщ негiзi талаптарымен уйлесiм тауып жататын оцды тустары басым. ТYрлi пландаFы элеуметтiк, моральдык жэне психологиялык тар- тыстардыц керiнiс табуы, характерлер кактыFысындаFы iрiлiк, замана бедерiн бiлдiретiн кешп- керлер образдарыныц айкындыFы, дэуiр шынды^ыныц реалистiк елесi тэрiздi керкемдiк к е р т н кыздыратын утымды атрибуттар - романныц жеткен эстетикалык биiгiн бiршама айкындайтын онды нышандар. Булардыц бэрiн тутастай салыстыра, сабактастыра караFан кунде романныц керкемдш болмысы эжептэуiр жоFарылап калатыны сезсiз.
Бас каhарман Токтарбай Арыстанбеков - Кецес дэурiнде жиi кездесетш орта лауазымдык децгейдегi басшылардыц бiрi ретiнде типтiк децгейге кетерiле алFан. Алдымен облыстык ауыл шаруашылыFы баскармасыныц бастыFы ретiнде окиFалар сахнасынан кершетш ол кейiн бiр
128
ISSN 1991-3494 № 3. 2016 ауданнын аткару комитет терагасына ауыстырылады. Сол жерде адал кызмет аткарып жYрген оны облысты баскарып отырган досынын калауымен облыстык аткару комитетiнiн терагалыгына жогарытылудын рет келедi. Бiрак кызмет бабында болмаса жалпы билш атаулынын лэззатына онша кызыкпайтын Токтарбай сол жумыс iстеп жYрген аудандагы партия комитетшщ 6!ршш! хатшылыгы кызметiнде калганды калайды. Бул - аудандык масштабтагы ен жогары басшылык деген сез.
Романнын фабуласы осы каhарманнын кызмет бабындагы тYрлi адамдармен карым катынасын калай куратынын керсетуден, жекелеген проблемаларды шешу барысындагы эрекеттерiн сурет- теуден турады. Романнын мазмунын байытып, элеуметтiк астарын терендетш турган басты керкемдiк атрибуттар - сол эрекеттер мен пiкiрлердiн дамуы барысындагы, септесу кисынындагы толассыз кайшылыктар. Алдыга керкемдiк максат етiп койган жазушынын дiттеген жерiне жететiн тусы да осынау устанымдар тенiрегiнде. Айкынырак етiп айтатын болсак, шыргалан окигалардын арасынан бой керсетiп жататын тYрлi рангадагы кейiпкерлердiн ешкайсысы да шеп басын сын- дырмастан бостан боска жYрген жок. Кай-кайсысы болсын шыгарманын орталык фабуласынын канатын жайып, кенеюше, еркендей дамуына, кайшыласкан ой-пiкiрлер мен эрекеттердщ одан арман тYЙiнделiп, шиеленюуше я болмаса таркатылатын межелi жерше дешн таката тYсуiне себепшi. Автордын тYпказык тужырымынан, келденендеп келiп, езекп мэселеге айналып кететiн ситуациялардан тыскары калып жаткан кейiпкер жоктын касы десе де болгандай. Олардын кай- кайсысы да белгш 6!р рел, керкемдш жYк аркалап, туындынын керкемдш тугырын тiктей тYсуiне кызмет етш жатады.
Далия жайылып кеткен сюжеттер мен мазасыз ойлардын басын бiрiктiре, шиыра айтканда, керкемдiк тYЙiннiн жумыла селбесiп жататын жерi де осы. «Далия» деген сездi колданып отырган себебiмiз - бул угым роман болмысынын кен тыныстылыгынан, мазмунындагы панорамалык жYЙенiн аукымдылыгынан келiп туындайды. Б1ршщ проблемасына сырттай болса да, екшшга ерiксiз араласып жататын, былайша айтканда езара органикалык ^ i байланыска тYCкен мшез- кулкы саналуан кейiпкерлер катарынын езi бiрсыпыра. Олардын кейбiрiнiн логикалык немесе идеялык жагынан езара алшак жаткандай болып керiнуi 6!р караганда гана. Ал эркайсысынын сыры мен жырына, киял-кисысына, жан сезiмiне карап, Yнiле тYCсенiз, олардын басым кепш ш гш щ автор жоспарлап койган ортак устанымга кызмет ететiнiн байкар едiнiз.
Эдепюде облыстык ауылшаруашылыгы баскармасынын бастыгы лауазымында керiнетiн Токтарбай Арыстанбеков кейiн аудандык аткару комитет терагасы, онан кешн сол ауданнын партия комитетiнiн б1ршш1 хатшысы кызметiн аткарады. Букара журтшылыктын хал-ахуалын жакын жерден бшш туратын елеулi де уйымдастырушылык кабiлетi мойындалган iскер басшы.
Ешкiмге бура тартпайтын, жерлестiк, рулык сезiмiнен аулак, мYмкiндiгiнше жан дYниесi таза- лыкка, адалдыкка бейiм басшы.
Сейте турып жазушы оны кемшiлiк атаулыдан ада, м ш аз улык денгейiне дейiн кетерiп, жа- санды устанымнын сонына тYсiп кетпеген. Баска эрштестерше караганда, жайбасарлау, таза казаки психологияга iндете мэн бермейтшдштен, кадрлар арасында куйкылжып жататын нэзш карым- катынастардын табигатына да бойлай бермейдь Онын осындай «осал» тустарын андаган карсы - ластары аяктан да шалып, неше рет CYрiндiрiп те жiберген.
Бiрак кандай дагдарысты ситуациялардан да алып шыгып жататын сэттш ктщ себепшiсi - бул кейiпкердiн кызметке деген принципт кезкарасынан айнымайтын тиянактылыгы, адалдыгы мен табандылыгы тэр!зд! адами касиеттерi. Бас каhарман Токтарбай Арыстанбековтен баска мшез- кулыктары жете ашылып, емiрлiк устанымдары айкындалган кейiпкерлер катарында атауга лайык- тылары - облыстык прокурор Xансейiтов, Куандария аудандык партия комитетшщ б1ршш1 хатшысы Аббас 0тениязов, маркум Шерэлiнiн кайын атасы, кеюреп дангыл болса да, кырсыктыгы да коса жYретiн Нысанбай шал, Шерэлшщ жесiрi Сэбира, «Гигант» колхозынын терагасы, бурын- гы партизан 0лiбек Аппаков, облыстык партия комитетiнiн 6!ршш! МYбэрак Кусниддинов, облат- ком терагасы Ермахан Жарбосынов, 6!ршш! автобазанын директоры Актай Жаhилов, ауаткомнын 6!ршш! орынбасары Тэукеева, екiншi орынбасары, бейпiлауыз, !ш!к!ш Айтуаров, балабакша менге-
руш!с! Сэлима Жолдыбаева, «Ара» журналынын бас редакторы Конкай ТYркiстани, облыстык кауiпсiздiк баскармасынын бастыгы Захарян, сакалсыз шал, арызкой Арысбаев, байланыс белiмше-
с!н!н бастыгы К^арм анов, Токтарбайдын жубайы К^IздаркYл, Токтарбайдын келш жYргiзушiсiнен 129
Вестник Национальной академии наук Республики Казахстан
гамекшюше дешн e c r a ^ eжет те ацгал Сансызбай, eзiнiц айтуынша «тiрi Нартай» болып саналуга тиiстi эншi Мусылманкулов.
Кeлемдi туындыныц iшiнде осы аталган кейiпкерлердiц сырткы болмыстары гана емес, ш ю жан дYниелерi де окырманга елестей алатындай децгейде ашылган. Булар - пр ш ш ктщ кым-кигаш тарам-тарам жолдарында эр тYрлi себептермен бiр бiрiмен токайласып калып жататын немесе катар eмiр CYрiп келе жаткан эркилы ел адамдары. Олардыц жеке бастарыныц бiтiмдерi гана емес, бiр бiрiмен ара катынастарыныц дамуы Yдерiстерiнiц, тYсiнiсу эволюциясыныц eрбу сипаттары да габшесе дерлiк табиги. Бiр сeзбен айтканда, осы кейiпкерлер аркылы О.Сэрсенбайдыц «Шецбер»
романында eз дэуiрiндегi казак когамыныц тутастай бiр панорамасы жасалган деп тужырымдаудыц кисыны келедi. Бул арада «панорама» деген сeздi бет алды колдана беруге болмайтынын, гар- кемдш жагынан аксап жататын шыгармалардыц сыни-гылыми талдаудыц eзегiне айнала алмай- тынын, сондыктан да олардагы кейiпкерлер катарын булайша накты багалауга келмейтiнiн каперге салганныц артыктыгы жок шыгар.
Жазушы Калихан Ыскак eзiнiц «Бугiнгi прозада сурет жок» деген макаласында: «БYгiнгi прозада сурет жок. Баяндау, айта беру басым. Сeзбенен сурет салу жетюпейдг Кeз алдыца елес- тейтш нэрсе сурет кой. Проза - тшменен, сeз eнерiмен сурет салу. Онсыз бугiнгi кейiпкердiц мiнезi, заманныц болмысы, уакыттыц лебiзi ашылмайды» [2] деп ашык айткан болатын. Осы тур- гыдан алганда, О.Сэрсенбай шыгармаларынан бейнелi тiркестермен салынган эркилы суреттердi кeре алатынымыз сeзсiз.
Жазушы кешпкерлердщ диалектикалык болмысын ic-эрекеттер аркылы бейнелеу барысында белгiлi бiр ситауацияны, сондагы айтылар идеялык ишараны корытындылай келш, авторлык ре- маркамен косымша тYсiнiктермен тиянактауга ыкыласты. Мына тeмендегi мысалдар сондай шыгармашылык iзденiс пен гаркемдш устанымныц бiр кырын кeре аламыз:
«Токтарбай болса, айран-асыр: капелiмде кай сезiмнiц жетегiнде кеткенiн бiлмейдi. Эйтеуiр энеукYнгi пленумда сeйлеген кисык сeзiнiц акыры осындай хикметке экелiп сокканы айдан анык едi. Акикатты айтканы Yшiн сонда булар муны артта калган ауданга «жер аудармак» екен гой»
[1, 84-б.].
«Токтарбай МYбэрэктiц бiр басына жетерлiк айла-амалы барын бурыннан бiлушi едi» [1, 157-б.].
«Xансейiтов бiрден Жаhиловты «eкiртiп» мактауга кiрiстi» [159-б.]
«Тозак жетi тYрлi болады, мYCЭпiрiм... Жаhаннам, Иазы, Жахим, Xатмат, Сагир, Сахр, Xауа»
(251), «Манифест жазган Арысбаев» [1, 257] тэрiздi ылги да баяндау р э у ш т косымша тYсiнiктер осындай жазушылык машыктыц мысалдары.
«Бiрак жYлдеден кур калган Сэлима сулу катты бYлiнiп, делегация басшысыныц кeз алдында тоцтерю мiнез кeрсеттi» [1, 392-б.].
Ауаткомныц тeраFасыныц орнына Айтуаровты емес, Тэукееваны усыну - облыстык партия комитетшщ тeраFасы МYбэрэктiц пэрменi.
Кулык-сумдыFыныц аркасында мол дэулетке кенелген Жаhилов акырында тYрмеге тYCке- нiмен, оны колдаушылардыц курдан кур боска карап жатпаFаны байкалады. Соныц бiр мысалы - романныц аяFында Радикулит тэрiздi бузыктардыц ауданныц бiрiншi хатшысы ТоктарбаЙFа иенде жолыFып, элiмжеттiк, тiптi каскYнемдiк жасаFысы келуi. Бул эпизод романныц басында облыстык ауыл шаруашылыFы баскармасы бастышыныц орынбасары Шерэлi ДYЙсенбаевтыц жумбак казасын еске салады. Аяк астынан басына тeнген катерден хатшыны аман-есен алып шыFатын - касындаFы кeмекшiсi Сансызбай. Егер ол болмаFанда бас каhарманныц eмiрiне кауiп бултыныц YЙiрiлiп, маркум Шерэлiнiц жолын кушуы анык едь
Талданып отырFан осы романды тайпалFан жорFадай тeрт аяFынан тец тYCкен мiнсiз туынды десек, артык баFалауFа урынып , окырмандар алдында кшэлы болып калуымыз да да Fажап емес.
Кайталап еске салFанда, н е п з т мiнi - бас-аяFы жумырланып келетш ширактыктыц жетiспеуiнде.
Кейбiр тустары окырмандардыц жекелеген категориялары Yшiн шубалацкы болып кeрiнуi эбден ыктимал.
Талдау барысын шиыра келiп тYЙiндегенде, О.Сэрсенбайдыц «Шецбер» романын казак елш- дегi орта жэне тeменгi эшелондаFы басшылык кызметiнiц адами факторларын эр кырынан ашып, психологиялык-моральдык турFыдан терецдей кeрсеткен, кыртысын копарып жеткiзе алFан элеу- меттiк салмаFы терец шыFарма деп кабылдай аламыз.
130
ISSN 1991-3494 № 3. 2016 ЭДЕБИЕТ
[1] Сэрсенбай О. Шыгармалары. Шецбер: Роман. - Алматы: 1^айнар баспасы, 2011. - Т. 5. - 400 б.
[2] Ыск;ак; 1^. Бугш п прозада сурет жок; // ]^азак; эдебиета. - 2011. - № 10. - 3 наурыз.
[3] Нургалиев Р. Эдеби т^лга. Телагыс. Эдеби дэстур мен эдеби даму: Монография. - Алматы: Жазушы, 1986. - 440 б.
REFERENCES
[1] Sarsenbay О. Shygarmalary. Shengber: Roman. Almaty: Kainar, 2011. Vol. 5. 400 b.
[2] Ysqaq Q . Bugingi prozada suret zhok // Qazaq adebieti. 2011. N 10. 3 nauryz.
[3] Nurgaliyev R. Adebi tulga. Telagys. Adebi dastur men adebi damu: Monographiya. Almaty: Zhazushy, 1986. 440 b.
ПРИРОДА МОРАЛЬНО-ФИЛОСОФСКИХ КОНФЛИКТОВ H. Б. Акыш
Институт литературы и искусства им. М. Ауэзова, Алматы, Казахстан
Ключевые слова: советская власть, роман, художественная литература, мораль, писатель, сюжет, герой, идея, тема, философия.
Аннотация. В статье всесторонне анализируются художественные параметры романа О. Сарсенбая
«Круг», получившего Государственную премию в годы независимости. Исследователь особенно уделяет внимание на методы отображения сути конфликта морально-философского характера. Многие художест
венные достижения романа присущи и современной казахской прозе. Вместе с тем указаны отдельные недос
татки данного произведения.
Поступила 05.05.2016 г.
