Pedagogy and psychology
N E W S
OF THE NATIO NAL ACA DEM Y OF SCIENCES OF THE REPUBLIC OF KAZAKHSTAN SER IES OF SO C IA L A N D H U M A N SC IE N C E S
ISSN 2224-5294 https://doi.org/10.32014/2020.2224-5294.60
Volume 3, Number 331 (2020), 16 - 25 UDC 37:331.4
МРНТИ 37:001
Н .П.Тэцкаш , А .Б .Ш ал дарбек ова
М.Эуезов атындагы Оцтуспк Казакстан мемлекетпк университет^ Шымкент, Казакстан.
E-mail: [email protected], [email protected]
КАЗАКСТАНДА БОЛАШАК КЭС1ПТ1К ОКЫТУ
ПЕДАГОГЫНЫЦ Т¥ЛГАЛЬЩ КАСИЕТТЕР1Н КАЛЫПТАСТЫРУДА
«МЭЦГ1Л1К ЕЛ» ¥ЛТТЫК ИДЕЯСЫНЬЩ МАЦЫЗЫ
Аннотация. Макала болашак кэсiптiк окыту педагогыныц т^лгалык касиеттерiнiц калыптасуыныц кейбiр мэселелерш ашуFа, сондай-ак елiмiздiц болашак дамуыныц негiзгi шарты ретiндегi коFамFа кажетп кэсiби iс-эрекеттiц барлык салаларындаFы мамандардыц т^лгалык касиеттерiн калыптастыру барысындаFы рухани негiздердi талдауга багытталган. Халкымыздыц озык дэстYрлерi мен ^лттык мэдени непздерш жацгыртудыц жолдары, сонымен катар ол ^лттык идея мен ^лттык саясатты ныгайту мэселелерi сипатталады. Мандаты ^лттык идея деп отырганымыз, «Казак елi - Мэнгiлiк ел». «Мэцгiлiк ел болу дегенiмiз - казактыц элемде казак болып калуы, оныц тш , дiнi, дiлi, болмысы, мэдениетi, эдеп-г^рпы, рухы ешпей,
^рпактан-^рпакка жалгасып, дуниеде езiнiц кайталанбас iзiн калдыруы. Осы касиетп мiндеттi когамныц барлык саласы тYсiнiп, орындалуына бiр кiсiдей атсалысса, Мэцгiлiк елдi камтамасыз ететiн гылыммен бiте кайнаган экономика, бiлiм мен гылымга негiзделген коршаган орта калыптасатыны айтылады. ¥лттык идея акпараттык когамдагы жеке т^лганыц интеллектуалдык элеуетiн дамытудыц негiзi ретiнде карастырылады.
Сондыктан «Казак елi - Мэцгiлiк ел» идеясы интеллектуалды ^лтты калыптастыру ^лттык жобасымен жэне рухы жогары бiлiмдi т^лганы калыптастыру аркылы ^лттыц интеллектуалды элеуетш калыптастырумен тiкелей байланысты екендiгi айкындалган.
Макалада «Мэцгiлiк Ел» ^лттык идесы аясында ^лттык тэрбие беру удер1а трырларыныц бiрi ретiнде жастардыц, болашак мамандардыц, жалпы халыктыц бойында болуы керек ^лттык рухты калыптастыру жолдары керсеплген. Авторлар «Мэцгiлiк ел» ^лттык идеяныц теориялык кана емес, колданбалык кырларына ден коя отырып, < ^ з кiмбiз?», «Кайдан келд1к?», «Кайда барамыз?» деген с^рактарга жауап iздестiрген. Осы с^рактарга жауап беру барысында казiргi жастар кандай киын-кыстау заман болса да намыс, парыз, кiсiлiк, кецпешлдшк, жомарттык, парасаттылык, ^йымшылцык, камкорлык, конакжайлык, канагатшылдык сиякты касиеттердi бойынан жогалтпаган халыктыц ^рпагы екендiгi айтылып, «намыс»,
«парыз», «шсшк» сиякты категорияларга философиялык т^ргыдан терец талдау жасалган. Сондай-ак ол Алаш кайраткерлерiнiц бойында болган куш жiгер, ата-баба, туган жер алдындагы жауапкершiлiк, ел ушш емiрiн беруге даяр перзенттердiц жан киярлык ецбектерiнiц мысалында керсетiлген.
Казак уш1н ¥ят елiмнен кYштi. «Коянды камыс, жiгiттi намыс елтiредi», - деп бекер айтылмаса керек.
Жастарга бiрiншi кезекте осы намыс ^гымыныц мэнш танытудыц бiр мысалы ретiнде «жалган намыс» пен
«акикат намыстыц» аражш ажыратылып керсетiлген. «Намыс» казак халкыныц тусшшнде ец жогаргы адами касиет, ец жогаргы к¥ндылык екендiгi Кенесары, Наурызбай, Агыбай сиякты батырлар ^лт намысын ез емiрлерiнен жогары койгандыгы негiзiнде дэйектелген.
«Парыз» адамныц ш ш адагершiлiк санасын, тэртiбiн бакылап отыратын iшкi адами ^стын ретiнде керсетшп, ол эл-Фарабидiц «Кайырымды кала т^ргындарыныц кезкарасы» ецбегiндегi басшы касиеттерiмен
^штастырылган.
Т^лганыц, бiлiм алушыныц, туптеп келгенде болашак кэсiптiк окыту педагогыныц интеллектуалды дамуыныц теориялык непздерш айта келе, авторлар орыс психологы А.Ф.Лазурский белш керсеткен адамныц интеллектуалды белсендiлiгiнiц децгейлерш талдаган. Болашак кэсiптiк окыту педагогыныц т^лгалык жэне кэсiби калыптасуында элеуметпк ортаныц релiн карастырып, элеуметтiк педагогиканыц да
1 6
алатын орнын атап еткен. Бшм алу тек жай гана сауатты болу гана емес, т^лганыц ез болмысын, сонан соц дамыган т^лганыц жогары с^ранысына карай айналадагы ортаны езгерту мумкщщп екендш ашып керсеплген. Макаланыц жацалыгы болашак мамандарга «Мэцгшк ел» ¥лттык идесы аясында ¥лттык тэрбие беруде ^лттык к¥ндылыктардыц релш керсетш, ¥лттык тэрбие берудщ жолдары мен тетжтерш керсету барысында айкындала тусед1.
Тушн сездер: рухани жацгыру, мэцп ел, интеллектуалды ¥лт, парыз, интеллект, акыл-парасат, тусшк, таным.
К iрiспе. Тэуелсiз Казакстанныц ширек гасырдан астам емiрiнде когамныц барлык саласында кешендi езгерiстер болды. Жаhанданумен катар келген казiргi заманныц санкилы YДерiстерi адамзат алдына б^рын-соццы болмаган тыц элеуметтiк мэселелердi койып отыр. Ол - элемдiк бэсекеге тетеп бере алатындай ецбек ету, бэсекеге кабш етп емiр суру, бэсекелестшке
¥мтылатындай iскер маман болу. М^ны нарыктык экономиканыц к¥Рады деп тYсiнуiмiз керек.
Когамымыздыц карыштап дамуы кезещ нде адамныц жай кабiлеттiлiгi мен б ш к т ш п элемдiк бэсекелестiкке тетеп беруi ушш жеткiлiксiз болып отырганы белгiлi. Осы жолда ^лттык болмысымызды сактай отырып сананы жацгыртудыц мацызы зор. Ал оныц басты шарты халкымыздыц озык дэстYрлерi мен ¥лттык мэдени непздерш е арка суйеу жэне соларды жацгырту болмак. Эрине, болашак кэсiптiк окыту педагогыныц т^лгалык касиеттерiн калыптастырудыц да н е п з п шарты осы.
Казiргi тацда жалпы элемдiк кецiстiкке енудiц н е п з п шарты ретшде интеллектуалды ¥лтты калыптастыру м э сел ес кун тэртiбiнiц мацызды м э с е л е с болып отыр. Интеллектуалды ^лтты калыптастырудыц н е п з п индикаторлары - адам капиталын камтамасыз ету. Эрбiр т^лганыц, мемлекеттщ эрбiр азаматыныц т^рмыс жагдайын, денсаулыгын, бiлiм алу мен кэсiппен айналысу мYмкiндiктерiн жузеге асыру. Бiздiц макаламыз болашак кэсiптiк окыту педагогыныц т^лгалык касиеттерiнiц калыптасуыныц кейбiр мэселелерiн ашуга, сондай-ак елiмiздiц болашак дамуыныц н е п з п шарты р е т в д е п когамга кажеттi к э а б и iс-эрекеттiц барлык салаларындагы мамандардыц т^лгалык касиеттерiн калыптастырудыц рухани негiздерiн талдауга багытталган.
Шетел зерттеушiлерiнен болашак педагогтардыц кэсiби калыптасуы, педагогтыц бiлiктiлiгi мен тэжiрибесi мэселесi тецiрегiнде Б.Г. Бочарова, Ю.В. Василькова, М.А. Галагузова, A.B. Мудрик, Ф.А. Мустаева, Р.В. Овчарова, В.А. Сластенин жэне т.б. галымдар айналысты.
Болашак педагогтыц мацызды т^лгалык сапалары турасында, кэсiби маманныц бойында табылуы тиiс касиеттер мен оныц кэшби эдiстерiнiц к¥пиялары туралы Ф.А. Мустаева жэне т.б.
зерттеушшер карастырды. А.Б. Бекманова, Ш. К¥Рманалина, С. Жолдасбекова, В. Гряникова, С.И. Ферхо, Ф.К. Шоканова, М.В. Семенова, Г.А. Колесникова, М.Б. М¥кашева, Г.К. К¥лжанбекова, Ш.К. Жантшеуова, Н.Р. Шаметов ецбектерiнде болашак педагогтыц ж¥мысыныц эдiстемесi мен технологиясы мэселелерi керiнiс тапкан.
Болашак кэсштш окыту педагогыныц т¥лгалык, кэшби калыптасуы, педагогтыц бiлiктiлiгi мен тэжiрибесiн шыцдауды дэстYрлi казак дуниетанымындагы к¥ндылыктар т¥ргысынан камтамасыз етудiц жолдарын философиялык т¥ргыдан талдау жэне оныц казак халкыныц ¥лттык идеясымен тарихи сабактастыгын керсету макаланыц максаты болып саналады.
Болашак кэсiптiк окыту педагогыныц т¥лгалык жэне кэсiби калыптасуын халкымыздыц журш еткен жолында жогары к¥ндылык ре^ н де калыптастырган «парыз», «намыс», «кiсiлiк» сиякты категориялар аркылы калыптастыру мэселесiн философиялык т¥ргыдан сараптау казiргi кезецде
¥лттык к¥ндылыктарды кайта жацгырту багытындагы аткарылып жаткан шараларга, мемлекетiмiздiц осы багыттагы «Рухани жацгыру» жолындагы iс-тэжiрибесiне теориялык децгейде аз да болса ез улесш косады.
Н егiзгi бел iм . Халкымыздыц озык дэстYрлерi мен ¥лттык мэдени непздерш жацгыртудыц жолы - ¥лттык идея мен ¥лттык саясатты ныгайту. ¥лтты к идея деп отырганымыз, «Казак елi - Мэцгiлiк ел». Н еп зш ен «Мэцгiлiк ел» идеясы тарих койнауынан тэуелсiздiктiц жиырма Yшiншi жылында гана жарыкка шыкты. Сонау ертедегi тарих сурлеушен бастау алып, жаркын болашакка жетелейтiн шамшырак ретiнде кайтадан туледг
Осы такырыпты ербiтсек, «Казiргi Казакстан - «М эцп ел» атауымен тарихка енген тYрiк каганатыныц тарихи-рухани м¥рагерг «Ресми тарих тYрiктер к¥Рган мемлекетп каганат - «ТYрiк каганаты» деп, гылымга енгiзгенiмен, тYрiктердiц ездерi олай атамаган. Олар ез мемлекетiн «ел»,
17
ал далалык империяга айналган кезде «м эцп» сезiмен толыктырып «Мэцгi ел» деген атауды калыптастырган. Сондыктан жацаша жыл санаудыц 552 жыл Орталык Азияда туржтер к¥Рган далалык империяныц ресми атауы - «Мэцгi ел» екенш есте ¥стаган ж ен» [1, 13 б.], - деген Койшыгара Салгара¥лыныц ескертпесi ете орынды айтылган.
«Мэцгiлiк ел» ¥лттык идеясы - сан гасырлардан берi уакыт пен кещстш сынына тетеп берiп,
«мыц елш, мыц тiрiлген», озбырлык пен куш керсетуге мойымай, бастыны ецкейтш, тiзелiнi бYктiрген, ешуакытта ецсесiн туирм ей тек кана алга ¥мтылган халык рухыныц жасампаздык куатын жацгырткан ¥лагатты, тегеурiндi, кешендi идея [2, 545 б.].
«М эцгш к ел» - элем деп Казакстанныц багыт-багдарын, межесi мен мэресш, болашакка
¥мтылысын айкындайтын стратегиялык елшем. Ол Казакстанды тек мемлекет ре^ н де гана емес, бiрлескен ¥лт р е т в д е керсетедi. Мэцгiлiк ел болу дегенiмiз - казактыц элемде казак болып калуы, оныц тiлi, дiнi, д ш , болмысы, мэдениетi, эдеп-г¥рпы, рухы еш пей ¥рпактан-¥рпакка жалгасып, дуниеде езiнiц кайталанбас iзiн калдыруы. Осы касиеттi м ш детп когамныц барлык саласы тYсiнiп, орындалуына бiр кiсiдей атсалысса, Мэцгiлiк елдi камтамасыз ететiн гылыммен бiте кайнаган экономика, бiлiм мен гылымга непзделген коршаган орта калыптасады. Сондыктан да б¥л ¥лттык идеяны акпараттык когамдагы жеке т¥лганыц интеллектуалдык элеуетiн дамытудыц негiзi ретiнде карастырган жен.
«Казак елi - Мэцгiлiк ел» идеясы интеллектуалды ¥лтты калыптастыру ¥лттык жобасымен, рухы жогары бiлiмдi т¥лганы калыптастыру аркылы ¥лттыц интеллектуалды элеуетiн калыптастырумен тiкелей байланысты. Б¥л эрекет «Интеллектуалды ¥лт-2020» ¥лттык багдарламасыныц кездеген максаты болып саналады. Егер ¥лт бэсекеге кабш етп болып, езiнiц гылыми, мэдени, бiлiмi мен бiлiгiн еркiн тарату элеуетше еге бола отырып, адамгершш к, мэдени к¥ндылыктарды терец сактап, езш щ т ш , дiнi, дiлi, рухы, болмысы, м эден и ет мен эдеп-г¥рпын ешiрмей ¥Рпактан-¥рпакка жалгастыра алган халыкты интеллектуалды ¥лт деймiз. Ал интеллектуалды ¥лт болып калыптасудыц негiзгi индекаторлары - т¥лганыц, сол халыктыц д¥рыс, канагаттанарлык т¥рмыс жагдайы, жогары бiлiм жэне гылыммен айналысудыц колжетiмдiлiгi, ж¥мыс, баспана жэне денсаулыкты сактау Yшiн тегiн медициналык кызметпен камтамасыз етiлуi [2, 545 б.].
«М эц гш к ел» идеясы тарих койнауынан тэуелшздштщ жиырма Yшiншi жылында гана жарыкка шыкты деп жогарыда айттык. Ендi оныц дэл сол жылдары кайта тулеуш щ себептерi де жок емес. С.Б.Даутова «М .Эуезов шыгармашылыгы жэне «Мэцгiлiк ел» ¥лттык идеясыныц сабактастыгы» атты макаласында ол туралы былай дейдi: « 0 з дамуыныц б ел гш бiр жетiстiктi кезецiне жеткен кез келген ел ¥лттык идеясын калыптастыруга деген кажеттiлiктi сезiнедi. Элемдiк тэжiрибе керсетiп бергендей, ¥лттык идея ел дамуыныц тYбегейлi жаца сатысына кетершушщ орасан зор максаты жолындагы когам мен мемлекеттiц саяси, элеуметтiк, экономикалык, мэдени, рухани жэне баска барлык куштерш бiрiктiру мiндетi туындаган т¥ста пайда болады. ¥лтты к идея этностык, дiни, мэдени жэне езге де кауымдастык пен бiрiккен адамдар тобыныц белiсетiн
¥жымдык жады, максат-м¥раттары мен арман-ацсарларыныц, дуниетанымыныц, кезкарастары мен к¥ндылыктарыныц кешендi жиынтыгын бiлдiредi. ¥лтты к идея м эцгш к елдщ, тэуелсiздiктiц берiк т¥гыры. ¥лтты к идеясы. Не ауызбiршiлiгi жок елдщ т э у е л ш зд т мен оныц мызгымастыгы т¥рлаусыз. Сондыктан осы мэцгiлiк ел мен елдщ т эу ел ш зд т н щ баянды болуыныц бiрден-бiр алгышарты мен ец н е п з п к¥Рауыштарыныц бiрi - «¥лттык идея» болып саналады [3, 169 б.].
¥лтты к идея - халыкты топтастыратын, ел болашагы Yшiн бiр максатка бiрiктiретiн аскак рух.
Ендi сол рухты жастардыц, болашак мамандардыц, жалпы халыктыц бойына калай дарытуга болады? Кезiнде тэуелсiздiк Yшiн курескен Алаш кайраткерлершщ бойындагы кYш-жiгердi, ата- баба, туган жер алдындагы жауапкершiлiктi, Казакстанныц баянды болашагына деген нык сенiмдi олардыц бойына калай орныктырамыз? Ол уш ш ¥лттык идеяныц теориялык кана емес, колданбалык кырларына ден коя отырып, < ^ з кiмбiз?», «Кайдан келвдк?», «Кайда барамыз?» деген с¥рактарга жауап iздеген ж ен деп ойлаймыз.
Шыгыс халкыныц данасы Лао Цзы «0згелердi бiлетiн адам - акылды, езш бiлетiн адам - данышпан» деген п т р ш алга тарта отырып, ец алдымен «Бiз кiмбiз?» деген с¥ракка жауап берiп керейiк.
«Казiргi Казакстан - «М эц п ел» атауымен тарихка енген тYрiк каганатыныц тарихи-рухани м¥рагерi деп жогарыда айттык. Терт тулш малын жанымныц, жаным - арымныц садагасы деп
--- 1 8 ---
есептеген казак ¥шы-киыры жок иен далада т1ршшк етп . Жерi калай кец болса, п е й ш сондай кец болган. Ата бабаларымыздыц емiрi - кешпелi емiр. Кешпелi емiр шексiздiгi ерекше мэдениеттщ, енердiц, шыгармашылык шабыттыц шыцдалуына негiз болды. Кешiп-кону, ¥зак жол казактардыц бойында шыдамдылык, езара туи ш сп к , камкорлык, ¥Йымшылдык, тэртiптiлiк жэне тагы да баска адамгершiлiк касиеттердi тэрбиеледг Баланы бесiкте жаткан кезiнен бастап тэрбиелеуге тырысты.
З.К. Аюпова, Д .0 . Кдоайынов «Казакстандагы бiлiм жYЙесiнiц рухани арналары мен саяси философиялык багыттары» атты макаласында ол туралы былай дейдi: «Бiздiц ежелгi замандагы ата-бабаларымыз ¥рпагына бiлiм беру негiзiн бесште жаткан кезiнен бастап калаган. Баласын елец- жыр мен эцгiме, ертеп, такпак, санамак аркылы ¥лттык тэлiм-тэрбиенiц негiзiмен сусындаткан.
Оларга да сол кездерге сай табигатка табыну, ата-бабалардыц эруагына сыйыну тэн едi. Табигат кYштерiн киелi рух деп ¥гып, оларга к¥Рнбан шалатын. Сондай-ак кунге, отка, айга, ж¥лдыздарга табынатын. Аспан шырактары жыл кайырудыц негiзi саналды. Мал баккан кешпендiлер кешш- кону кезiнде аспан денелерiнiц козгалысын бакылай жYрiп, ондагы белгiлi зацдылыктарды емiрде пайдалана бiлiп, соларга карап жолдарды, егiн салу мерзiмiн белгiледi, эдн-г¥рыптарды реттеп отырды. Сол кезде негiзi каланган салт-дэстYрлердiц канша гасыр етсе де езгерюке туспей бiзге де жеткеншщ куэсiмiз [4, 123 б.]».
Yнемi кауiптi сезiнiп емiр сурген халкымыз мына дуниеден алудан герi осы емiрде болуды жогары максат т¥тты. 0м iр дiц эрбiр сэтiн багалап, жаратканга камшыныц сабындай кыска г¥мыры Yшiн шYкiршiлiк ете бiлдi. Казiргi тацда ата-бабамыздан мираска калган кецпейш дш к, жомарттык, парасаттылык, ¥Йымшылдык, камкорлык, конакжайлык, канагатшылдык касиеттермен катар
«намыс», «парыз», «ю сш к » сиякты категорияларды терец талдап керсетудi ж ен санап отырмыз.
Мынадай жаhандану жагдайында езiм iздiц казаки, ¥лттык негiздерiмiзге, ¥лттык болмысымыздыц iргесi саналатын касиеттерiмiзге оралу - заман талабы.
Казак Yшiн ¥ят елiмнен куштг «Коянды камыс, жiгiттi намыс елпредЬ>, - деп бекер айтылмаса керек. Жастарга бiрiншi кезекте осы намыс ¥гымыныц не екенiн танытып, намысты болуга баулудыц мацызы ете зор.
Намыс - казак халкыныц тусш ш н де ец жогаргы адами касиет, ец жогаргы к¥ндылык деуге болады. Десек те осы намыс ¥гымы гылыми т¥ргыдан мулдем зерттелмеген. Философия гылымдарыныц докторы Г.Ж. Н¥рышева: «Намыстыц гылыми сипаттамасын беруге талпынсак, оны эрбiр адамныц езiнiц еркiндiгi мен т эу е л ш зд т н , рухы мен жанын, ар-¥яты мен сешмш, саналы тiршiлiк етушi р е т в д е п «менiн» аса жогары, аскак, ер дэреж еде кадiр т¥ту, кастерлеу сезiмiн акыл-оймен ¥штастырып, сана децгейiнде игере бiлу деген аныктама беруге болады», - деп керсетедi [5, 14 б.].
Намысты ею ге белiп карастыруга болады: жалган намыс жэне акикат намыс. Жалган намыс сезiм децгеш нен жогары кетерiле алмайтын, акылдыц бакылауынан шыгып кететiн, соныц нэтижесiнде адамды адасуга алып келетiн касиет. Ол ер кеюрекпктен, менмендiктен, не езгеш мойындай алмай, не езiндi мойындата алмаганнан туындайды. Ал акикат намыс жалган намыстан жогары, ол акылмен Yндеседi, акылга багынады. Казактыц каhармандык жэне лиро-эпостык жырларында акикат намыстыц жаркын мысалдарын кептеп кездестiруге болады. Казак батырлары ер мiнездi, кайсар, кезсiз батыр бола отырып, жеке намысын колдан бермеген. Сонымен катар олар намысты акыл децгейiнде де тусшш, жеке намысты ¥лттык намыспен толыктырып отырган.
Карапайым жеке намыс одан кYРделi рулык, жYЗдiк жэне ¥лттык дэреж есiне дейiн дамыган. Батыр ушш, ез тайпасы, ¥лты немесе халкыныц намысы жеке намыстан жогары т¥рган. М эселен Кенесары, Наурызбай, Агыбай батырлар ¥лт намысын ез емiрлерiнен жогары койды емес пе?
Сондыктан каhармандык жырларды жастардыц санасына а щ р е отырып есiрiп, жеке жэне ¥лттык намыстыц ¥лттык рухани-к¥ндылыктык феномен екендш не баса назар аударуымыз кажет.
Акикат намысты жалган намыспен, рулык мактаншылыкпен шатастырмай, оны тэрбиелiлiкпен, тезiмдiлiкпен, ¥стамдылыкпен, акылдылыкпен ¥™тастыра отырып, ¥лттык, мемлекетпк децгейге жеткiзуге болатындыгын ескеруiмiз кажет. 1986 жылгы Желтоксан окигасында мерт болган жастар ¥лттык намыс уш ш емiрлерiн киды. Б¥л - бэрiмiз мактаныш ететiн окига. Сондыктан ¥лт боламыз десек, мыкты мемлекет боламыз десек, «намыс» ¥лттыц мацызды белш еп, к¥Рамы екенiн есте сактаганымыз жен. Казакша бiлмегенiне намыстанбайтын казактар да баршылык. Оган бiрнеше жыл бойы Ресей империясыныц белш егi болып келгенiмiздi себеп етуге болтын да шыгар. Бiрак тэуелсiздiк алгалы да бiр ширек гасыр етiп, бiр ¥рпак есiп шыкты емес пе?
--- 19 ---
¥лтты ц болашагын баянды етуде эрбiр адам бойында табылуы керек касиеттердщ бiрi -
«парыз». Парыз - н э п с мен теменгi тiлектерден жогары т¥ратын касиет. Парызды мацыздылыгы жагынан ар-¥жданмен катар коюга болады. Парыз ¥гымын адамныц iшкi адагершiлiк санасын, тэртiбiн бакылап отыратын iшкi адами ¥стын деуге болады. Парыз - кептеген ойшылдардыц ецбектерiнде ерекше орынга ие категориялардыц бiрi. 9-гасырдан бастап атауы философия тарихында белгiлi бола бастаган Таза агайындардыц (Ихваан ас-сафа) Рухани кала (эл Мадина ар Руханийя) туралы ш м ш д е Рухани басшыныц 12 касиетшщ бiрi ретiнде оныц карамагындагыларга адал жэне мейiрiмдi, iзгiлiктi болуды парыз санайтындыгы айтылса, элем деп екiншi ¥стаз атанган эл-Фараби бабамыздыц да «Кайырымды кала т¥ргындарыныц кезкарастары туралы трактатында»
парыз мэселесi ашылган. Fалым осы Iзгi кала басшысыныц касиеттерiнiц бiрi ретiнде ар-намысты болуды айтса, екiншi бiр касиетi р е т в д е оныц халкы алдында эдiл болуды парыз санайтынын баяндаган. Бiр кызыгы, Таза агайындардыц Рухани кала басшысыныц бойында болуга тиiс касиеттер эл-Фарабидщ «Кайырымды кала т¥ргындарыныц кезкарастары» ец бегш деп басшы касиеттерiмен бiрдей, айырмашылыгы, «Таза агайындар» iлiмiнiц дiни мазм¥ны куш прек [5, 56 б.].
Классикалык немю философиясыныц кернектi екiлi И. Канттыц шыгармашылыгында да парыз мэселесi керемет шешшген. Оныц т¥жырымдауынша, адам акыл-ойыныц кемегiмен адамгершiлiк ережелерiн жасактауга кабш етп. Б¥л ережелердi Кант екi турге белiп керсетедi:
шартты жэне мiндеттi турде орындалуга тиiс, б¥лжымайтын ережелер.
«Шартты ережелердi орындау-орындамау адамныц ез еркшде. Мысалы эрбiр адам денсаулыгын кYткенi Д¥рыс деп шартты турде ¥сынылады, бiрак денсаулыгыцыз туралы бас катыргыцыз келмесе, ол сiздiц жеке проблемацыз. Ал адамгершiлiктiк талаптарды, Канттыц пш рш ш е» эрбiр адам орындауга м в д е т п [5, 152 б.]». Б¥л шарттарды Кант адамгершiлiк зацы, б¥лжымайтын императив ретшде карастырады.
И.Канттыц б¥лжымайтын императивi парыз ¥гымына негiзделген. Кант парызды аса жогары багалайды. Адам езi мен адамзат алдындагы парызын орындау жолында езiнiц рухани адамгершiлiктерiн жузеге асырады, табиги инстинктердi жецiп, адамдык бастауын сактап калу кабiлетiн дэлелдейдг .
Казактыц ¥лы акыны Абай К¥нанбаев жиырма сегiзiншi карасезiнде «Сен жаксылык, жамандыкты жараткан - К¥Дай, бiрак кылдырган К¥Дай емес, ауруды жараткан - К¥Дай, ауырткан К¥Дай емес, байлыкты, кедейлiктi жараткан К¥дай, бай кылган, кедей кылган К¥Дай емес деп, нанып, ¥K» [6, 26 б.] дей отырып, эрбiр адам ез iCrn^ егесi, болмасац да ¥ксап бак деп «Толык адам» ш м ш ¥сынады. Ал Ш экэрiм К¥цайбердi¥лы «ар iлiмiн» ¥сынды.
Философ Fарифолла Есiмнiц айтуынша: «Арлы адам, алдымен, Кдаайына караган, К¥Дай мак¥лдамайтын iске бармайтын адам. Ар - эр адамныц ез юш щ тереш юг К¥Дай к¥Ратын «сотка»
дейiн адам езш щ арыныц алдында жауап бермек» [7, 67 б.].
Адамгершiлiк (адамшылык, адамдык) казак халкында адам бойындагы жаксы касиеттердiц жиынтык магынасын бiлдiретiн ¥гым-елшем болса, Ар оныц шыгу тегi, б¥лак бастауы. Арды адам бойындагы жаксы кисиеттердщ елшемi, адамгерш ш к санасы деп карастыруымызга болады.
Сонымен катар, эрбiр жастыц санасына ащ р етш ¥гымдардыц бiрi - кiсiлiк. Ю сш к - адам болып емiр сурудщ жогары децгейiн бiлдiретiн ¥гым. Атам казак когамда ацамгершiлiгiмен, эдiлдiгiмен кезге тускен адамды «жаксы кiсi» деп багалаган. «Кiсi» ¥гымы казак т ш н д е екi магынада колданылады. Бiрiншiсi, карапайым сана децгейiнде, кез-келген, бегде, е з щ зг е таныс емес бетен адамды айта аласыз. «Кiсiнiц» екiншiсi философиялык санага тэн ¥гым. Кiсiлiк касиет езш е, туыстарына гана емес езге, танымайтын, бетен адамдарга жаксылык жасай алатын, риясыз, ягни кайтарымын кутпей кол ¥шын бере алатын адамныц гана касиетг Кiсiлiк «пенде» ¥гымына карсы ¥гым. Пендешiлiк кYнделiктi куйбец п рш ш кп ен , карабасыныц гана камын кYЙттейтiн адамныц касиетг Казiргi замангы казак философиясыныц бiрi Fарифолла Есiм: «Пендешiлiктiц ю сш кк е катысы жок. Пендешiлiк болган жерде ю сш к тщ куаты саркылып калмак [7, 27 б.]», - деген п ш р айткан. Барлыгымыз да бiрiншi кезекте пендемiз. Бiрак кiсiлiк касиеттi жолдас етш, бойымыздагы адамгершiлiктi шыцдау кез-келгенiмiздiц колымыздан келетiн iC. Адам жаксы, парасатты, эдептi болып тумайды. Бiздi жаксы, парасатты, эдептi болуга ескен ортамыз тэрбиелейдi. Ал бiз кандай ортадан шыктык? Намыс пен парызды ту еткен халыктыц ¥рпагымыз.
Ата-бабамыздыц осындай рухани м¥расын жацгырту аркылы гана рухты шыцдай аламыз.
20
Эрбiр жас б ш м алушыга атадан мираска калган жерi мен тарихын кастерлейтiн, дiнi мен т ш н сактай алатын, дiлi мен дэстурш е адал, туп-тамырын, ягни жетi атасын бiлетiндей мYмкiншiлiк жасау - б ш м берушiге парыз. Жеке бастыц пайдасы мен пайдакYнемдiк мудде жогары т^ратын мына жаhандану жагдайында тэрбие б ш м н щ бiр белiгiн к¥Рауы тиiс. Эл-Фарабидщ тэрбиесiз берiлген бiлiм кауiптi е к е н д т туралы ескертпесi ете орынды. Тэрбиелш т^ргыдагы бiлiм берудiц зацды жалгасы ретiнде интеллектуалды элеуеттi кетеру м э сел ес аса мацызды мэселе болып саналады.
Болашак кэсштш окыту педагогыныц интеллектуалды э л е у е т - оныц «туа бiткен» немесе
«журе калыптаскан» мYмкiндiктерiнен белек ез ресурстары, атап айтканда, кабiлетi, сол аркылы мецгерген б ш м ^ мамандыкты м ецгерудеп бiлiктiлiгi, багыт-багдары, акыл ресурстары, дуниетанымдык мYмкiндiктерi мен айналага сыни кезкарастарыныц жYЙесi болып саналады.
«Адамныц акыл-ой дамуы таным iс-эрекетiн мецгерумен тшелей тыгыз байланысты болгандыктан, философиялык жэне психологиялык таным теориясы, дидактикалык теориялар (дамыта оку мен проблемалы окыту), сонымен катар психологиялык-педагогикалык колдау керсету теориясы ерекше мацызга ие [8, 314 б.]».
Философиялык таным теориясы т^ргысынан келер болсак, Сократтыц «езiцдi танымай т^рып езгеш танимын дегенi кYЛкiмдi тудырады» дегенш еске алар болсак, бiздiц ата-бабамыз ез тарихында ешкандай ^ялатын iC iстемеген. Исламга дейiнгi арабтардыц тарихына Yцiлсецiз, жаугершiлiк заманда кызы кеп туыла берген отбасыда, ¥л емес кыз тудыц деп эйелдерiне ренж пен отагасылардыц ез кызын езi ел ^ р ш тастаган жагдайы белгiлi. Ондай ю т бiздiц казак жасаган жок.
Сондыктан < ^ з кайдан келдiк?» демекшi, еткен тарихымызды жiтi мецгерткен абзал.
Т^лганыц, бiлiм алушыныц, туптеп келгенде болашак кэсштш окыту педагогыныц интеллектуалды дамуыныц теориялык непздерш е келер болсак, онда «интеллект» ^гымынан бастаган жен. «Интеллект» ^гымы латынныц «intellectuc» деген сезден аударганда «акыл», «акыл- парасат», «тусшш», «таным», «ойлау кызметiнiц жогары тиш» деген магынаны бiлдiредi.
«Интеллект» ^гымы неше гасырлардан берi дYниежYзi галымдарын толгандырган мэселе. Ежелгi гректердiц тарихында ой ец беп м ен айналыскан адамдарды дене ецбегш ен босаткан. Б^л ж уздеген даналардыц дуниеге келуiне жол ашты. Сак елшщ данасы Анахарсистiц де Грекияга бiлiм iздеп баруыныц себебi де осы болса керек. Осылайша Анахарсистщ гректщ ^лы жетi данасыныц бiрi ретiнде саналатыны тарихтан белгiлi. Элемнщ бiрiншi ^стазы гректен шыккан Аристотель болса, элемнщ екiншi ^стазы казак даласынан шыккан эл-Фараби екенi де бел гш . Сондыктан даналардан калган даналык ойларды мецгерудiц кажеттiлiгi туралы айта отырып, «Философия» пэш болашак педагогтар уш ш бiр семестр емес, жыл бойы окытылатын пэнге айналуы кажет деп есептеймiз.
Интеллект, бiрiншiден, т^лганыц акыл-ой кабiлетiнiц теракты к¥Рылымы болса, еюншщен, ол т^лганыц белгiлi бiр нэрсенi танып бiлудегi, оны м ецгерудеп жэне оны ш еш удеп мшез-к¥лык сипаттарыныц жинагы ретiнде керiнiс беретiн, т^лганыц iс-эрекетiнiц табыстылыгын аныктайтын танымдык кабшеттершщ жиынтыгы болып саналады. Акыл-ой мен интеллект ею тYрлi ^гым болганымен, интеллект акыл-ой кабiлеттерiнiц нэтижесi.
Биологиялык т^ргыдан интеллект дегенiмiз адамныц жаца жагдайларга саналы турде бейiмделу кабш ет деп аныкталады. Ал педагогикалык т^ргыдан келер болсак, интеллект окуга деген кабш еттшк, бiлiмдiлiк деген ^гымдармен сипатталады. Америкалык галым Дэвид Векслердiц пайымдауынша интеллект - акылмен iC-эрекет жасау, рационалды турде ойлау жэне емiрлiк мэселелердi д^рыс жеце бiлу, ягни интеллект - адамныц коршаган ортага бейiмделе алу кабiлетi. Орыс психологы А.Ф.Лазурский адамныц интеллектуалды белсендiлiгiн зерттей келе оныц уш децгейiн аныктаган:
- теменгi децгей. Индивид ортага бешмделмеген, оныц элсiз психикасын орта басып тастайды;
- орташа децгей. Адам ортага тез бейiмделедi жэне езш щ психологиялык ахуалына сэйкес езш е лайыкты орын табады;
- жогаргы децгей. Б^л децгей т^лганыц коршаган ортаны езгертуге деген к¥лшынысымен сипатталады [8, 316 б.].
Демек, интеллект т^лгага адамныц дуниеш тану жолындагы кездесетiн мэселелердi шеше бiлу, алдына максат коя бiлу кабiлетiмен байланысты ^гым. Адам максатты ез мумкшдоктершщ шецберiне сэйкес кояды. Сол максатка жетудiц жолдарын карастырады. Осы iстердi аткаруда интеллект негiзгi релдi аткарады. Адам ойыныц терецдiгi, ойлау жылдамдыгы, кисынды ойлауы
--- 21 ---
мен ш ю т у й с т н щ сезiмталдыFы, ойлау д эдщ п мен айналага, езгеге жэне езш е деген сыни кезкарастары т^лга интеллектiсiнiц сапалары катарын к^райды.
Биоэлеуметпк жан иесi ретiнде адам алган бiлiмiн элеуметтiк мэселелердi шешуде жэне емiрлiк мiндеттерiн жузеге асыру максатында колданады. Оны колдана алудыц езi шеберлiк пен дагдыга ^ласады. Fалымдар т^лганыц интеллектуалды элеуетiнiц керiнуi жэне даму факторларын сипаттайтын интеллект турлерш тертке белiп керсеткен. Олар: жалпы интеллект, элеуметтiк интеллект, эмоционалдык интеллект жэне тэжiрибелiк интеллект. Адамныц ез емiрiнде кездесетiн езектi мэселелердi танып бiлу мен шешуге катысты жалпы кабшеттерш жалпы интеллект деймiз.
Адамга ойлау кабiлетi тэн. Адам айналады болып жаткан нэрселердi сезiнедi, езш щ танымдык кабiлеттерiнiц децгейiне сэйкес кабылдайды, оны тYЙсiнедi жэне шешу жолдарын карастырады.
Адамныц iшкi калауы, болашагын елестетуi осыныц бэрi жалпы интеллект децгеш нде жузеге асады.
Элеуметтiк интеллект адамныц элеуметпк ортада калыптаскан этика, мшез к¥лык жайлы ережелер, мораль мен к¥кык, ар-^ждан мэселелерiне катысты т^лгалык белгiлердiц жогарылыгымен байкалатын таным тург Адам когамда, белгiлi бiр отбасында емiр CYредi. Сол ортаныц адамы ретiнде сол ортада калыптаскан тэртштер мен ережелердi, эдет г^рыптарды, моральдык ^станымдарды кабылдайды. Шыгыс халкында батыстыктарга караганда ^жымдык мудде жеке муддеден жогары т^рып, когамдык ой, когамдык тэртiп жеке мYДденi багындырады.
Тiптi кез келген бала ата-анасы ^станатын дiндi ^станады. Мiне, осы удер^ке бейiмделуде элеуметтiк интеллект шешушi рел аткарады. Болып жаткан жагдайларды сыни багалап, уэжге келе б ^ , элеуметтiк ортада жYрiс т^рысты болжай бшу, мшез-к¥лыкты кадагалау, адамдармен карым- катынас орната бiлу мен тш табысып, еркiн араласа бiлу кабш еп адамныц элеуметтiк интеллектiне байланысты болады. Эл-Фараби адам емiрiнiц максаты - бакытка жету деп тYсiндi жэне де оныц ойынша адам бакытка жалгыз жете алмайды. Демек эл-Фараби адамныц элеуметтiк ортадагы орнын карастырып отыр. Элеуметтiк ортага бейiмделу адамга жаксылык мен жамандыкты, iзгiлiк пен з^лымдыкты, эдемiлiк пен ^скынсыздыкты, эдеп тш к пен сиыксыздыкты ажырата бiлудi талап етедг М^ндай кабiлет т^лгага езара ортак iске шыгармашылык ж^мыска кабшетш шыцдайды.
Эмоциялык интеллект адамдардыц езара карым-катынасы барысында шешiм кабылдау ушш эмоционалды акпараттарды негiз ретiнде пайдалану кабiлетi. Куаныш, мактаныш, екiну, ашу, ыза, кек, торыгу мен жалыгу сиякты белгiлi бiр эмоцияны тудыратын себептер мен факторларды тYсiне бшу.
Тэж1рибелш интеллект - т^лганыц кэшби кызмет барысында бiлiмiн пайдалана алу б ш к т ш гш щ дейгейi саналады. Демек, гылыми жэне т^лгалык бiлiмдерiн табысты игеру сатысы.
М^нда болашак маманныц саналы децгейде ез мYмкiндiктерiн жузеге асыруы орын алады. Осы барлык айтылган елшемдер - т^лга болмысыныц интеллектуалды кабшеттшш, сана-сезiмiн, ^лтка деген катынасын, езiн -езi тануын, азаматтыгын бекiтудiц н еп зг
Болашак кэсiптiк окыту педагогыныц т^лгалык жэне кэсiби калыптасуында элеуметтiк ортаныц накты жагдайларын ескере отырып, т^лганы тэрбиелеу барысында эртYрлi шаралар ж уйесш к¥Ру туралы гылым жэне тэж1рибеш к¥Райтын элеуметтiк педагогиканыц да алатын орнын атап еткен жен. Э леуметпк педагогика - элеуметпк ортаныц жеке т^лганыц тэрбиесi мен калыптасуына эсерш аныктауга улкен мэн бередi. Э леуметпк педагогиканыц элеуметпк ж^мыспен байланысына мэн бере отырып, Ева Маринович Гетка былай дейдi: «Казiргi элеуметтiк ж^мыс эртYРлi контексте жэне децгейде дамыса да езара тыгыз байланыскан тэжiрибенi мен теорияны камтиды. Эрi тэж1рибе, эрi оку пэнi ретiндегi осы ею салада элеуметтiк ж^мыстыц дамуын жан- жакты талдауга, элеуметтiк ж^мыстыц тэжiрибелiк мазм^нын сараптауга мYмкiндiк беретш позицияны табу кажет. Ол позиция, эрине, б ш м . Ал оныц кайнар кезi - тэж1рибе мен ондагы кызметтi бiрiккен парадигмада карастыратын элеуметпк педагогика болып табылады [9, 13 б.]».
Э леуметпк педагогика педагогтыц когамдык саладагы мэселелердi шешуге эзiрлiгiн, езш щ жеке касиеттерш алга койылган педагогикалык мiндеттi шешуге багыттай бiлуiн жэне кандай да болмасын жагдаяттарда ез кылыгын бакылай бiлуiн шыцдаса, элеуметпк ж^мыс болашак маманныц тартымдылыгы мен талгамын, адалдык, эдiлдiк, заманына сай болу мен гумандылык, кайырымдылык, ашыктык, керегендiк сиякты касиеттерiн шыцдайды.
«Т^лга д^рыс калыптасуы Yшiн жYргiзiлетiн жеке т¥лгага арналган педагогикалык колдаудыц мазм^ны адамды алда кездеген нэтижелерден алшактататын кедергiлердi жецу жолдарын камтиды
--- 22 ---
[10, 198 б.]». Демек т^лгамен бiрге оныц езш езi ^йымдастыруы жолында позитивт нэтижеге кол жеткiзуге кедерп жасайтын мэселелердi ж ецу жолдарын аныктау мацызды. Б^л жолда
«Философия», «Психология» гылымдардыц мацыздылыгы артатыны сезсiз.
^ ор ы ты н ды . Казiргi тацда бiлiм беру м э сел ес ец езектi мэселелердiц бiрiне айналып отырганы мэлiм. «Бiлiм берудiц 2020 жылга дейiнгi ¥закмерзiмдi багдарламасы» жобасында аталып еткендей, бiлiм елiмiздiц болашак экономикалык гYЛденуi жолында тiрек болатын платформага айналуы керек [11, 5 б.]. Казакстан ез ^лтынан интеллектуалды ^лт жасаган кезде гана жастарымыз моральдык, мэдени жэне интеллектуалдык т^ргыда бэсекеге кабiлеттiлiкке кол жеткiзедi. Б ш м нщ мiндетi мен максаты, оныц мазм^ны, бiлiмдi модернизациялау кезiндегi мэселелiк аспектiлерi ылги да талас тудыруда. Эйткеш бiлiм дегенiмiз - академиялык б ш м дш ш к т щ алгышарты гана емес. Ол - гуманды болашакты калыптастырудыц кепiлi [12, 3 б.].
Корыта айтканда, б ш м алу - тек сауатты болу емес, ез болмысын, сонан соц дамыган т^лганыц жогары с^ранысына карай айналадагы ортаны езгерту деген сез. Эзгерген орта жаца катынас, ^мтылыстар жYЙесiн тудырады. М^ндай жагдай эр адамныц жеке емiр суру салты мен тэжiрибесiнен жогары жэне элдекайда кец. Ол езi кутпеген жерде ой туындататын, езiн -езi
¥Йымдастыру кажетпгш е тап болады, ягни ол ез тэжiрибесi мен мYмкiндiгiн кецейтуге мэжбур.
Дэл осы уакытта бiлiм адамга кемекке келедг Бiлiм - адам болмысын тYбегейлi езгертетiн к^ндылык. К¥ндылык адамныц рухани элемiнiц негiзiн к¥Райды. Олар адамныц сезiмiн, ойын, еркш бiрт¥тас бiрлiкке келтiредi жэне адамды калыптастыруда шешушi рел аткарады.
Б ш м кемегiмен ^лттык к¥ндылыктарымыздыц к¥Дыретш танып, оныц мэдени-тарихи негiздерiн игерiп, адамзат игш ш не кызмет ету аясын кецейтемiз, ^лттык тэрбиедегi туган жер, атаконыс, елдiк пен ерлiк, азаматтык пен адамгершш к, имандылык пен парасаттылык, емiр еткелдерi, когам жайлы философиялык толгау т^жырымдарын, шешендiк енердi дуниеге келирген даналарымыз бен ойшылдарымыздыц адамзаттыц рухани дамуындагы кайталанбас орнын аныктаймыз; ^лттык жэне жалпы адамзаттык к¥ндылыктарды YЙлесiмдi дамыта отырып, адамзаттыц бYгiнгi мен ертещне кызмет етуiн камтамасыз етемiз [13, 25 б.].
Кай мемлекет болмасын, жаркын даму болашагын езш щ жастарымен сабактастырады. Себебi, жастар жаца толкын иелерi, ал Казакстан уш ш жастар - тэуелсiз сана иелерг Содан болмасын Елбасы кез келген Жолдауында мiндеттi турде жастар мэселесш кетерiп, улкен сенiм артатыны мэлiм [14, 9 б].
Б^л ж ер деп басты мэселе когамныц рухани децгеш н кетеру Yшiн жастарга бiлiм берш кана коймай, ацамгершiлiкке жетелейтiн, адамшылык пен адалдыкка, iзгiлiк пен жанашырлыкка, елiн,
¥лтын суюге тэрбиелейтiн к¥ндылыктармен азыктандыру. Мiне, осындай к¥ндылыктарды бойына с щ р ш ескен жастар ел т1згшш колына алган кезде тэуелсiздiктiц кек туын мэцгi желбiретедi деген сенiмдемiз.
Н.П.Танкиш, А.Б.Шалдарбекова
Южно-Казахстанский государственный университет им.М. Ауезова, Шымкент, Казахстан
РОЛЬ НАЦИОНАЛЬНОЙ ИДЕИ «МЭЦГШ1К ЕЛ» В ФОРМИРОВАНИИ ЛИЧНОСТНЫХ КАЧЕСТВ БУДУЩЕГО ПЕДАГОГА ПРОФЕССИОНАЛЬНОГО ОБУЧЕНИЯ В КАЗАХСТАНЕ
Аннотация. Целью статьи является выявление некоторых проблем формирования личностных качеств будущих педагогов профессионального образования, а также анализ духовных основ формирования личностных качеств специалистов во всех сферах профессиональной деятельности, необходимых обществу как ключевому условию будущего развития. Описаны способы возрождения лучших традиций и национально-культурных основ нашего народа, а также вопросы укрепления национальной идеи и национальной политики. То, что мы называем национальной идеей здесь, это «Казахская нация - вечный народ». «Быть вечным народом - значит оставаться казахской нацией, передавать свой язык, религию, менталитет, природу, культуру, обычаи, дух из поколения в поколение и оставлять свой уникальный след в мире». Это характеризуется тем, что, если все слои общества понимают и участвуют в выполнении этой священной задачи, они могут создать среду, основанную на образовании и науке, которая обеспечит вечность нашему народу. Национальная идея рассматривается как основа развития интеллектуального
23
потенциала личности в информационном обществе. Поэтому было установлено, что идея «казахского народа - вечной страны» напрямую связана с национальным проектом по формированию интеллектуальной нации, формированию интеллектуального потенциала нации через формирование высокодуховной образованной личности.
В статье показано, как сформировать национальный дух молодежи, будущих специалистов и широких слоев населения как одного из столпов общенационального образовательного процесса в рамках национальной идеи «Мэцгшк Ел». Авторы «Мэцгшк Ел» фокусируются не только на теоретических, но и на практических аспектах национальной идеи, но и ищут ответы на вопросы «Кто мы?», «Откуда мы пришли?»,
«Куда мы идем?». Отвечая на эти вопросы, было отмечено, что сегодняшние молодые люди являются потомками людей, которые не потеряли такие качества, как честь, долг, личность, щедрость, благоразумие, организация, забота, гостеприимство, удовлетворенность, какими бы трудными ни были времена.
Проводился углубленный философский анализ таких категорий, как «личность». Это также иллюстрируется усилиями активистов Алаша, их предков, их ответственностью перед своей родиной и самоотверженной работой потомков, готовых отдать свою жизнь за страну.
Для казахов позор страшнее смерти. Недаром говорят, «Коянды камыс, ж ш тп намыс елпреда» -
«Мужчину убивает честь, а зайца - камыш». Прежде всего, в качестве примера, демонстрирующего молодым людям понятие чести, приводится различие между «ложной честью» и «истинной честью». Тот факт, что
«честь» является высшим человеческим качеством, высшей ценностью в сознании казахского народа, подтверждается тем фактом, что такие герои, как Кенесары, Наурызбай, Агыбай ставят честь нации выше своих жизней.
Понятие «парыз» представлено как внутренний человеческий стержень, который управляет подсознанием и поведением человека, что сочетается с качествами лидера «Благородного города» аль- Фараби.
Говоря о теоретических основах интеллектуального развития личности, студента и, в конечном итоге, будущего педагога профессионального образования, авторы проанализировали уровни интеллектуальной активности личности, выделенные русским психологом А. Ф. Лазурским. Он рассмотрел роль социальной среды в личностном и профессиональном развитии будущих педагогов профессионального образования, отметил роль социальной педагогики. Установлено, что образование - это не только грамотность, но и способность изменить свою личность и окружающую среду в ответ на высокие требования к развитой личности. Новизна статьи заключается в том, что она раскрывает будущим специалистам роль национальных ценностей в национальном образовании в рамках национальной идеи «Мэцгшк Ел», показывает пути и механизмы национального образования.
Ключевые слова: духовное возрождение, вечный народ, интеллектуальная нация, долг, интеллект, разум, понимание, знание.
N.P. Tangkish, A.B. Shaldarbekova
M.Auezov South Kazakhstan State University, Shymkent, Kazakhstan
THE ROLE OF THE NATIONAL IDEA «MANGILIK EL» IN THE FORMATION OF PERSONAL QUALITIES OF THE FUTURE TEACHER OF PROFESSIONAL TRAINING IN KAZAKHSTAN Abstract. The aim of the article is to identify some problems of the formation of personal qualities of future teachers of vocational education, as well as an analysis of the spiritual foundations of the formation of personal qualities of specialists in all areas of professional activity necessary for society as a key condition for future development. It describes how to revive the best traditions and national cultural foundations of our people, as well as issues of strengthening the national idea and national policy. What we call the national idea here is «The Kazakh nation is an eternal people». «Being an eternal people means to remain the Kazakh nation, to transmit your language, religion, mentality, nature, culture, customs, spirit from generation to generation and leave your unique mark in the world». This is characterized by the fact that if all sectors of society understand and participate in the fulfillment of this sacred task, they can create an environment based on education and science that will provide eternity to our people. The national idea is considered as the basis for the development of the intellectual potential of the individual in the information society. Therefore, it was established that the idea of «the Kazakh people - an eternal country» is directly related to the national project on formation an intellectual nation, formation the intellectual potential of a nation through the formation of a highly spiritual, educated personality.
The article shows how to form the national spirit of youth, future specialists and the general public as one of the pillars of the national educational process in the framework of the national idea «Mangilik El». The authors of Mangilik El focus not only on the theoretical, but also on the practical aspects of the national idea, but also look for
22
