УДК 576.3:612.017
ХЕМОКИНДЕРДІҢ ЖІКТЕЛУІ, СИПАТТАМАСЫ ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ ҚЫЗМЕТІ Ж. А. Нұрбекова, Т.Д. Укбаева
Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық Университеті, Астана қ., ҚР
Түйінді сөздер: Цитокиндер, химокиндер, рецепторлар, моноциттер, гранулоциттер, эотаксиндер, лимфоциттер.
1992жылы Венада(Австрия) халыкаралык, симпозиумде ең алғаш а(СХС) және в(СС) болып 2 тұқымдacқa белiнген 12 хемотоксикалык, цитокиндер туралы мәселе қаралды.Термиология пiкiрталасы өте курделi болды. Хемотаксикалык, цитокиндерге сипаттама беру ушiн әpтурлi терминдер ұсынылды: "интеркриндер", SIS(Smаll- inuсiblерrоtеins ), "РF4-кажеттi цитокиндер". Нәтижесiнде "chemoattractant" және
"cytokines" деген eкі сөзден құралған "хемокиндер"(сhеmоkinеs) терминi кабылданды.
Қазiргi уақытта 50-ден астам әp түрлi молекуладан саналатын барлық, тұқымдастардың aнықтамасы үшiн бұл термин әлi де қолданылып жүр.
Хемокиндер - гепарин және өзара 20-70%-тiк гомологияны [2,7,8] байланыстырып тұратын өлшемi бойынша ұcaқ: (5-20KД) катиондык, ақуыздар. Хемокиндер бiрiншiсi үшiншiмен, екiншiсi төртiншiмен өзара дисульфидтiк байланысқан, 4 консервативтi цистеиндермен орнын басатын үлкен цитокиндер тұқымдасынан тұрады. Caны мен орнына байланысты консервативтi цистеин қалдықтары хемокиндердiц 4 класына жiктеледi: СС, С, СХС және СХХХС. Үшеуiнiң iшiнен (СС, СХС және СХХХС) 4 цистеин бойынша құралады , ал 4 класс(С)-басқа топтағы 1-шi және 3-шi цистеинмен сәйкес келетiн тек қана екеу. СС-хемокиндер молекуласында цитокиндердiң бiрiншi eкi қалдығы бiр-бiрiне қосылады. СХС және СХХХС хемокиндер 1-шi мен 2-шi цитокиндердiң қалдығымен бiрге 1 және 3 аминқышқылды құрайды. Хемокиндердiң негiзгi мөлшерi СХС және СС кластарына жатады, осы кезде С және СХХХС хемокиндер сияқты тек қана бiр таныстырушы бойынша болады. СХС хемокиндер нейтрофилдер мен Т-лимфоциттер қатынасында белсендi, ал СС хемокиндер моноциттер, базофильдер және эозинофилдер арасында белсендi болып келедi. Адамда СХС хемокиндерiнiц гені төртiншi хромосомада орналасқан, ал СС хемокиндердiң гені он жетiншi хромосомада орналасқан. Хемокиндердi таныстырушы С және СХХХС(СХ3С) гендерi 1-шi және 16-шы хромосомалармен сәйкес келедi. Кейбiр жаңа таныстырушы СС хемокиндерi осындай аймақта болады. Сонымен, LARC(liver and activation-regulated chemokine) және TARC(tymus and activation-regulated chemokine) және SLC(secondary lymphoid-tissue chemokine) 9-шы хромосомада орналасқан.
СХС хемокиндері
СХС хемокиндерінің тұқымдасы ЕLR(Glu-Lеu-Arg) жалғастырушы бола алатын және бола алмайтын болып бөлінеді. ELR- құрамды хемокиндер IL-8, GRO α, β , γ ,NAP2, ЕNА78-ді қосады. ЕLR-реттейтін құрамды емес хемокиндерге ІР-10, Mig, І-ТАС, SDF-l жатады. ІР-10 және Mig белсендірілген IL-2 қатысуымен Т-клеткаларға әсер етеді, ал SDF1 белсендірілген Т клетка жадына, моноциттер және гранулоциттер қатысымен кең ауқымды қамтиды.
Ең алғаш рет хемокиндердің арасында тромбацитарлы фактор(РF 4) суреттелген, ал реттілік 1997 жылы белгіленді. РР4 қан тромбоциттерінің а-грануласынан құралады. Бұл гранулалар да СХС хемокиндерінің екі әр түрлі хемокиндерінен тұрады: негізгі белок тромбоциттері (РВР - platelet basic protein) және ІІІ пептид, белсендіруші жалғастырушы ұлпа (СТАР-ІІІ - connective tissue-activating protein ІІІ).
Тек он жыл өткен соң ғана РР4 реттілігі анықталған соң IL-8 ашылды. Қазіргі уақытта бұл хемокиндер СХС-ның негізгі және меңгерілген класына жатады. Қазіргі уақытта ІL-8ді екі негізгі формаға бөледі моноциттер және макрофагтар культурасына жататын 72 аминқышқылдан (SAKELRC ... ) және ұлпалық клеткалар, фибробластар,
эндотелиоциттер культурасы, т.б. болатын 77 аминқышқылдан (AVLPRSAКELRC ... ) тұрады.[2,7,8]
СХЗС хемокиндері
Бұл топтың ішіндегі жалғыз өкіл фракталкин - муцин және хемокиннен тұратын, бірегей трансмембраналық молекула-гибрид. Фракталкин эндотелияның жоғарғы қабатында дамып, IL-l және ТNP белсенділігі әсерінен СС хемокиндерімен үлкен дәрежеде гомологті, алайда NН2-соңдық цистеиндерінен тұратын 3 аминоқышқылы бар, қорытынды ретінде СХХХС хемокин болғандықтан, оны СХЗС хемокины деп те атайды.
In vitro фракталкин СХЗСRl рецепторымен қатынас кезінде белсенділігі артады. Аталған форма моноциттерде адгезия шақырса, NK және Т-ұлпаларында, ерітінді форма- сол ұлпалардың хемотаксисын шақырады .
.
Эндоцелиоциттарға жататын фракталкин моноциттерді, CD8+ Т - ұлпалары және CD16+/
CD56+ NK ұлпаларын өздігінен мықты адгезиямен қамтамасыз ете алады. Әдeттe лейкоцитгер эндотелимен қатынасқанда бірнеше деңгейден өтеді: роллинг, фиксация және мықты адгезия. Бұл процесстер адгезия молекулаларының лейкоциттер және эндолейкоцитгер, xeмoaттpaктaнтеapымен қамтамасыздандырылады. Айтылғандай фракталкин жалғыз өзі жоғарыдағылармен қамтамасыз ете алады. Бұл құбылыс механизмі айқын түсінікті емес. Фракталкин құрамында муцин бар молекула болғандықтан,О- гликозировандалған бөлімдер селектиндермен әpeкеттeceдi. Мысалға, L селектині, ол муцин іспетті молекулаларды таниды. Сонымен қатар ,фрокталкин хемокиндер арсындағы шaшыраңқы жүретін лейкоцитгерді жинай алу қабілеті бар, бірден - бір хемокин. Т ARC немесе ELK екеуіде мұндай қасиетке ие емес, мүмкін олардың құрамында муциннің болмағанынан болар.
Тышқандарда фракталкинның ұқсас хемокины нейроктин. Ол ми қан тамырларының эндотелиясында орналасқан. Мидағы ісік қаупінен қорғаушы. Бұл оның лейкоцитгерді цереброспинальді сұйықтығының кезіндегі нейроактин қызметін дәлелдейді. Сонымен бірге, вирус жұқтырылған нейроинфекциялар тышқанның миындағы лимфоцитгердің антител және интегриндерге қарсы одақтасуын әкеледі,β1(VLA-4) және β2(LFA-l).
Хемокин рецепторлары
Трансмембраналық доменалармен құрылымы бойынша жасалған рецепторлар арқылы хемокиндер әрекет жасайды. Барлық рецепторлар екі консервативті цистеиндерге ие. Олар: бірі NН2-соңдық доменде, ал екіншісі үшінші деңгейлі түйінде. Бұл екі цистеин конформацияны анықтау үшін өте қажет бір бірмен дисульфидтық қатынаспен байланысады. Барлық рецепторлар сигналды GTP- байланыс нәруыздары арқылы береді.
СХС хемокиндерінің рецепторлары IL-8-re арналған рецепторлардьщ екі түрі бар: CXCR1 және CXCR2.
Қолданылған әдебиеттер тізімі:
1. Ершов Ф.И; Система интерферона в норме и при патологии – М, 1999
2. Кетлинский С.А. Симбирцев А.С, Воробьев А.А Эндогенные медиаторы иммунитета- СПб.,1992
3. Кетлинский С.А., Калинина Н.М. Иммунология – 1995
4. Симбирцев А.С., Конусова В.Г., Варюшина Е.А., Кетлинский С.А 5. Arai K., Lee F., Miyajim S.et al. J. Immunal.-1991
6. Asher A.L., Mule J.J., Kasid A.et.al Immunol.-1991
7. Fvots A., Cornella E., Muller-Deubert S.et.al. Immunology-1995 8. Barton B.E. Med.Res.Rev.-1996
9. Belldegrun A., Tso C.L., Kaboo R.et al J. Immunother.Emphas. Tumor Immunol.-1996 10. Bentler B., Cerami A.,// Ann. Rev.Biochem.-1998
