D u o n g Thj Ngpc M m h . Dau dn ciia vdn hda An Dp vd Bdng N^^^jAii
©2020 Vi#n Nghien ci>u An Dp VB Tay Nam A Tap chi Nghien CLTU An Og va Chiu A So 3 (88), thang 3-2020 http://viisas.vass gov vn ISSN: 0866-7314
Dau an cua van hoa An Do va Dong Nam A trong nghe thuat san khau Ro bam cua ngu*6i Khmer Nam Bo
Duong Thi Nggc Minh' Tneang Chinh iri Soc Trdng
Ngdy nhgn bdi: 22/02/2020, ngdy gm phdn bien. 25/02/2020, ngdy duyet ddng. 10/01/2020
J^d bdm la logi hinh nghe thudt sdn khdu truyin thdng dugc ra dai tic rdt sam vd rdt dugc A. Vyew thich trong dai .sdng vdn hda tinh thdn cua cpng ddng nguai Khmer Nam bp, vd dugc nudi dudng, gin gm cho den ngdy nay. Mdi quan hi lich sie - vdn hda lau dai giUa cpng ddng Khmer Nam bp vol hai nen vdn hda l&n la An Dp vd Ddng Nam A da ddn den su giao luu, dnh hu&ng, tiip nhgn, tiip bien nhii'ng yeu td nghe thuat cua hai nin vdn minh ndy trong sdn khdu Rd bdm. Ngdy nay, Rd bam tr& thdnh mpt logi hinh nghi thudt dpc ddo, viea mang tinh bdn dia viea dn chua rdt nhieu yeu td An Dp vd Ddng Nam A. Nam 2019 nghi thudt sdn khdu Rd bdm cua nguai Khmer dugc cong nhdn Id "Di sdn vdn hda phi vdt thi qudc gia ".
Tir khda: Rd bam, ngudi Khmer, Nara bd, nghe thuat san khau, An Dp, Ddng Nam A Mff d§u
Ngudi Khmer Nam bp cd mgt ngn nghe thuat san khau rat da dang va phat trign. Mdi loai hinh cd nhiing sang tao va thanh tyu rye rd. Cimg vdi Dii kg, nghe thuat san khau Rd bam ddng vai trd rat quan trpng trong ddi sdng van hda, tinh than cua ngudi Khmer Nara bp. Tuy mang dau an ban dia va dac diem tdc ngudi rat ro net nhung khdng thg phii nhan rang trong qua trinh phat trign, san khau Rd bam da thu nhan vao trong ngn tang nghe thuat ciia minh rat nhieu tinh hoa tir cac nen nghe thuat khac nham bd sung thgm nhiing nhan td ddc dao, Iam phong phii thgm cho kho tang nghe thuat vdn cd ciia dan tpc. Trong dd, nhiing ygu td ciia hai ngn van hda An Dp va Ddng Nam A da dg lai nhung dau an rat dam net trong san khau Rd bam. NhUng dau an ay van tigp tuc dupc kg thira, bao luu va phat tnen cho den ngay nay.
1. Yeu to An D o trong san khau Ro b a m
Rd bam la mot loai mdng cd cd ngudn goc tir san khau An Dp. Day la mdt loai hinh nghe thuat tdng hpp, kgt hgp tir rat nhigu thg loai: miia, hat, ndi, kich cam, mat na, am nhac... Trong do mita ddng vai trd chu dao. Theo than thoai An Dp, vi than nhan sir menh tmygn day nghe thuat san khau cho con ngudi cd tgn la Baharata cai tgn bao ham ca ngii nghia vg cac dac trung cua ' [email protected]
Nghign cim An Dp va Chau A. So 3 - 2020, tt.38-44
Duong Thj Nggc Minh. Ddu dn cua vdn hda An Dd vd Ddng Nam A..
nghe thuat san khiu An: cam xiic, dieu bd, giai dieu va nhip (bha - bhava, ra - raga, ta - tala).
"Sdn khdu phicang Ddng ndi chung vd Ddng Nam A ndi rieng tie bao d&l nay dd tiep nhgn nhieng tinh hoa tic cdc mgch ngudn phong phii dy. Cd the nhgn thdy. chung vdn tudn chdy vd dn chua tiem tdng trong cung cdch dien td ctia nhieng logi hinh nghi thudt nhu sdn khdu Rd bdm"
(Huynh Thi Bich Nhung, 2000, tr.257).
Ngudi Khmer ngay nay van cdn truyen tung mdt tich cd vg su ra ddi ciia nghe thuat miia, mang dam sac man Hindu giao cua ngudi An Dp: Than Indra, chua cua raudn loai, xudng tran cung vdi doan tign nii Deva eiia ngai, nhan ngay le dang quang ciia Hoang tir Preah - con trai chinh ddng cua than Indra. Cac tign nii rudi nudc thanh xudng Preah va raiia dpng tac chuc mimg. Ciing tii dd ngudi Khmer nam dupe bi quygt cua nghe thuat miia.
Nhin chung, nghe thuat miia cd dign An Dp va san khau cd dien An Dp da cd anh hudng rat Idn den su ra ddi cua nghe thuat san khau Rd bam Khmer Nam bp ndi rieng va ca cac loai hinh miia cd dign va san khau cd dign ciia mot sd nudc Ddng Nam A ndi chung. Trai qua qua trinh phat trign lau dai, dgn nay san khau Rd bam van giii nguygn la loai hinh nghe thuat san khau tham dam chSt tho, trii' tinh, huyen thoai va cdn in chiia tigra tang rat nhigu tinh hoa ciia san khau An Dp, dugc thg hien sinh dgng tir ndi dung kich ban dgn cac tuygn nhan vat va ca each bay tri san khau, each phuc trang trgn san khan.
Ve npidung
6 Rd bam, ta cd the thay dupc ca kho tang truyen kg gdm nhigu thg loai phong phu: tir than thoai, tmyen thuyet, cd tich, ngu ngdn... vdi nhiing hinh man ban dia hoac xuat xir tir dan gian An Dp, tir tmdng ca Ramayana dgn Mahabharata, tir nhirng Phat thoai dgn thin thoai Hindu...
dgu dugc ngudi Khmer sir dung lam ngudn nguygn lieu dg xay dyng nen nhung tac pham san khau dac s k . Nhieu yeu to van hda nghe thuat ciia nd ciing bieu hien theo khuynh huong dung nap, hda ddng ay.
Tuy nhign, cho dgn nay, truyen Rigm Kg dugc "Khmer hda'' tir trudng ca Ramayana cua An Dp vln chigm mpt dung lugng dang ke trong cac mdng tich ciia san khau Ro bam. Ramayana da dem lai nguon cam hiing vd tan cho cac boat dpng sang tao nghe thuat. Cd thg ndi, "linh thdn nhdn vdn cao cd cua Ramayana cung tinh chdt linh thieng cua tin nguong dd gdp phdn tgo nen cdi hdn cua Rd bdm" (San Nggc Hoang, 2017, tr.59). Siic song cimg y nghia ray hpc lon lao cila bp sir thi nay da ling dgng trong ddi sdng tam linh cua ngudi An va ca ngudi Khmer cung nhu cua cac cu dan cac nudc Ddng Nam A khi tiep nhan nen van minh An Dp.
Ve nhdn vat
Nhiing nhan vat cua san khau Rd bara thudng dugc xay dyng tir dign hinh trong cac sir thi, huygn thoai tdn giao. Cac nhan vat thudng dupc ly tudng hda, thg hien tinh nhan van, trigt Iy nhan sinh, giao dye con ngudi hudng thien, lara digu Ianh, tranh digu dii. Nhin chung, cac vd ttidng Rd bara dupe cdu tnic theo hai tuygn nhan vat, tigu bigu cho hai dang ngudi trong xa hpi:
chinh dien va phan dien, thien va ac. Bao gdm:
+ Chan dai dien cho phai ac, bigu tupng cua ke ac. Trgn san khiu nhan vat Chan ludn deo mat na vdi hinh dang dit tgn. Chan thudng ham hai ngudi hign, bat cdc vp hay ngudi yen ke
Nghien cim An Dp va Chau A. Sd 3 - 2020, tt.38-44 39
Duong Thi Ngpc Mmh. Ddu dn cda vdn hda An Dp vd DdiigJ^^^^jJ^JiL.
khac, nhung cudi cimg ciing phai dgn toi. Nhan vat ChSn vdn xuat phat tir hinh tugng vua quy Ravana trong sii thi Ramayana ciia An Dp - ke bit coc nang Sita va la ke thii truyen kigp cua Rama, nhung da dupc "Khmer hda" khi dua vao san khiu Rd bam.
+ Vai chinh nam thupc phai thien, thudng la vua, hoang tir hay mdt nhan vat anh himg tai gidi, ludn duong dau vdi vai ac la Chan nen gap nhieu gian truan nhung roi ludn dupc giup dd, vugt mpi hiem nguy, chign thang cai ac dg cd dugc mpt cupc sdng hanh phiic vien man. Thuang vai chinh nam do dign vign nii ddng. Dign hinh cho tuygn nhan vat nay la chang hoang tir Riem trong vd Rigm Ke hay hoiing tir Chin Na Vdng trong vd Preah Chin Na Vdng...
+ Bgn canh vai chinh nam cdn cd vai chinh nii, thudng la hoang hau, cdng chiia hay con gai cua Chan (nhung lai yen vai nam chinb). Vai chinh nir thudng bi chin bit cdc de rdi dugc ngudi ygu giai thoat vdi sy giiip siic cua cac nhan vat cd phep thuat phi thudng. Dign hinh cho tuygn nhan vat nay chinh la hinh tuong nang Sgda trong vd Rigm Kg.
Ngoai ra cdn cd ragt sd vai phu va cac vai thu vat (khi, nia, chira...) dgu la nhiing con vat cd phep thuat phi thudng, thudng dirng vg phai thien de giup do nhan vat chinh chdng lai ke thii.
Digu nay xuat phat tit su anh hudng tdn giao An Do. Ngudi An ludn tdn thd nhiing con vat thigng nhu bd than (Nandi), khi than (Hanuman), chim thin (Garuda)... Dac digm nay dugc dua vao Rd bam gdp phan Iam cho cac vd dien thgm sinh dpng. Dac biet cac vai thii vat nay thudng deo mat na nen Rd bam cdn dupc gpi la loai hinh ''sdn khdu mat ng" cd dign (Duong Thi Ngpc Minh, 2014, tr.12-13).
Trang tri sdn khdu vd trang phuc
Khac vdi sy hoanh trang va long lay trong ttang phuc va san khau ciia nghe thuat cai luong Nam bd, san khau va trang phuc ciia cac doan Ro bara don gian hda rat cao. San khau cd man keo, nhung chi dupc keo mpt Ian md dau dgm dign, chi cd mdt vai cai ban va cai ghg dupc bay bien trgn san khau tit dau dgn khi kgt thiic vd dign ma khdng cd sy thay doi bay tri trong titng phan canh nhu nghe thuat cai luong. Thyc trang nay cd thg mpt phin do san khau Rd bam von phat xuat tir nghe thuat cung dinh nen sau khi chuygn sang hinh thiic dan gian nd khdng con dupc chil trpng dau tu digu kien vat chat nhu trudc niia. Cung cd thg do dac thu ciia loai hinh nghe thuat nay lay miia lam phuong tien chu dao de tmygn tai npi dung nen vii dao ciing trd thanh phuong tien chu ygu tao ngn khdng gian tich tmyen ma khdng can dgn trang tri san khau nhu nhijng loai hinh san khau khac.
Mac dii xuat phat tir cung dinh nhung do tinh each dan da da in sau vao Rd bara nen ttang phuc ciia san khau Rd bam cdng don gian tdi da. Hau nhu radi nhan vat chi mac duy nhat mgt bd quin ao trong suot vd dien. Ddi khi mdi dign vien cd the kiera nhigu vai phu, radi Ian ddi vai hp ciing khdng thay ddi y trang. Do da sd khan gia cua Ro bam gan nhu thudc long cac mdng tich ngn hp van theo doi dugc dign bign trgn san khiu. Ngugc lai, trang phuc cua nhan vat Chin lai kha sac sd, thudng dupc dinh them nhirng guong trdn long Ianh dudi anh den. Nhin chung, khi nhin vao trang phuc ciia cac nhan vat Rd bam cii nhu hinh anh ciia cac nang Apsara (vii nii thign dinh) - hinh anh tuyet vdi con lung Imh tren phii digu ciia cac ngdi chua Khmer.
Nghien ciru An Dp va Chau A. S6 3 - 2020, tt.3
Duong Thi Ngpc Minh. Dau dn ciia vdn hda An Dd vd Ddng Nam A...
2. Yeu to Dong Nam A trong san kh4u Ro bam
Ddng Nam A la khu vyc cd Hcb sir - van hda lau ddi, tirng cd sir giao luu raanh me tren mpi linh vuc vdi An Dp va dgn nay van mang dam dang vg dpc dao ciia nd so vdi cac khu vuc khac ttgn thg gidi. Qua san khau kich Rd bam Khmer, chiing ta cd the nhin thiy dupc nhiing net dac tnmg tieu bieu nhat cua nen van hda nay. Bdi Ie Rd bara van luu giii rat dam net nhiing diu in ciia nghe thuat truygn thdng Dong Nara A, trong dd cd ca dau an nghe thuat cua rigng tCrng qu6c gia d Ddng Nam A.
2.1. Sdn khdu Ro bdm mang nhieng dac diem chung cua nin sdn khau Bong Nam A Thie nhdt, gidng nhu cac loai hinh san khau d cac qudc gia Ddng Nam A khac, san khiu Rd bam Khmer Nam bd de cao nghe thuat raiia va cac dieu miia. Bdi "Ddng Nam A la khu vuc diin hinh ciia nen ndng nghiep liia nu&c, sdn xudt ndng nghiep trdng trgt. chan nudi vd thu cdng nghiip nin thien ve mua, cdc diiu miia chu yeu sic dung ddi bdn tay" (Son Ngpc Hoang, 2017, tr.61).
Dac digm chung d cac dieu mila la sy y nhi, kin dao, cac dpng tac trinh dign e le, nhe nhang, nhat la cac dieu raiia nG, cac ddng tac miia chi mang tinh bieu trung udc le, nhan manh vao viec ta than ban ta thyc, chii trpng vao npi dung bigu dat hon la hinh thirc bigu dign. Bgn canh dd, cac dieu miia d Ddng Nam A nhin chung khdng chi mang tinh chat nghe thuat giai tri ma cdn la su ket hgp hai hda giiia tinh chat ngn ndng nghiep liia nudc va tu duy vg tdn giao, tin ngudng, phong tuc... Cac dieu mua trong Rd bam cd thg dupc xem la dign hinh tieu bigu cho dac diem nay.
Thie hai, San khau Rd bam Khmer Nam bd ciing bi chi phdi bdi ygu to tdn giao - tin ngudng gidng nhu cac loai hinh san khau khac d Dong Nara A nhu raiia Apsara cua ngudi Carapuchia, nghe thuat rdi cua Lao hay san khau kjch miia "Khon" cua Thai Lan... Dac biet, hinh anh cac vi than cd nguon goc tii Hindu giao nhu than Indra, than Jagaraja, than Tgvgda, nii than Sarasvaiti (vg ciia than Brahma - bieu tugng ciia am nhac)... thudng trd thanh de tai cho san khau Rd bara, tham chi ddi vdi ca san khau Dii ke cua ngudi Khmer Nam bd. Cd khi budi dien tren san khau raang mau sac la mpt nghi lg tdn giao.
Co thg thay, qua nghe thuat Ro bam, ngudi Khmer mudn cd sy hen he vdi than linh, tira kigm sy cdng cam, hudng thien. Do dd, boat dpng nghe thuat nay thudng mang tinh thigng ligng cao. Trong san khau An Dp va cac ngn san khau chiu anh hudng van hoa An Dp nhu d Thai Lan, Indonesia, Lao hay Campuchia, nghe thuat san khau deu gan bd vdi ton giao d "cdi thieng''' ay.
Thie ba, kich ban cua Rd bam theo ldi kg chuyen, khdng ddn nen {compression) nhu kjch phuang Tay ma dan trai {extension) theo timg chuang, hdi {episidic), nhigu canh {scense), tinh each, hanh ddng, thdi gian nam thang,... trong dd sy kien Idn hon mdt ddi ngudi va thudng chii y sy kien lich sir thay vi tam ly, xa hdi - mang tinh chit sii thi (Son Ngpc Hoang, 2017, tr.64).
Thie tu, nhan vat thudng dugc xay dyng theo nhijng "khudn mdu", trong dd cd hai tuygn nhan vat ngudi tdt - kg xau, thien - ac rat rd rang.
Nghien ciiu An Dp va Chan A. Sd 3 - 2020, tt.38-^4
Duong Thi Ngpc Minh. Dau in cda vdn hoa An Dp vd DdiigNojflAi:^
Thie ndm, cd kha nang "bdn dia hda" mpi dg tai nudc ngoai d miic dp cao, kg ca de tai nguyen mau cd ngudn goc An Dp nhu trudng ca Ramayana cua An Dp da trd thanh di ban Riem ke trong san khau Rd bam cua ngudi Khmer Nara bd.
Thie sdu, ciing giong nhu cac loai hinh nghe thuat khac d Ddng Nam A, san khau Rd bara Cling la mgt trong nhiing phuang thiic dg chuygn tai, truygn dat nhung y tudng ton giao tm ngudng, he thdng y thiic xa hpi, dao dire va cac gia tri tinh thin cho ddng dse di thara thau vao tam thiic ciia cdng chiing dg dang hon va sau dam hon. Dd do, vg phuong dien nao dd, Rd bam ndi rigng va cac loai hinh nghe thuat san khau ndi chung da trd thanh mot bp phan cua cac phuong tien truygn thdng dai chiing.
Thir bdy, trong san khau Rd bam cua ngudi Khmer Nam bd hay trong cac dieu miia Apsara cua ngudi Campuchia, "Khon" ciia ngudi Thai hay nghg thuat rdi cua ngudi Lao, am nhac va miia dong vai trd quan trpng. Trong do, am nhac Iam ca sd thg hien tinh cam, cdn mua la co sd cho dpng tac kich.
2.2. Rd bam mang dau dn cua nghe thudt sdn khau mpt so nu&c d Dong Nam A VM san khdu truyen thdng ngudi Viet
Cd thg thay, giiia san khau Rd bam vdi san khau cua ngudi Viet mac dii cd nhiing diem khac nhau nhung ve co ban van cd nhiing diem gap go va mang dau an cua nhau. San khau Rd bara Khmer vdi nhUng quy pham chat che va nhigu chi tigt rat gan giii vdi san khau hat Bdi, hat Tudng ciia ngudi Viet: "Phdn khai mgc moi budi dien v&i nhimg nghi tiit md ddu gdm cdc dieu mua cd dien dn dinh, hodn chinh nhdm ldm dpng tdc chdo hogc "cung td", tinh uac le, cdch dieu, biiu hien cao, dpng tdc phong phu. quy cu vd trinh dp ky thudt eao; cdc dien vien mda chdo khi ra vd vdo sdn khdu, tuang tu nhu phdn tie gi&i thieu" (Son Ngpc Hoang, 2017, tr.64) hay nhu "Li ddng Bdng vd cdc hogt dpng nhdm thiec hdnh chiec ndng nghi le tdn gido hay nghi le ndng nghiep cita mot dodn Ro bdm eiing ggi eho ta ve trd "Te thiin ddnh dpng" cua nguai Viet Nam bg ciing cdc hogt dpng ciing dinh, mua... cua cdc dodn hdt bdi nai day" (Son Ngpc Hoang, 2017, tr.65).
V&i nghe thuat truyen thong Campuchia
Dau an ciia nghe thuat tmygn thdng Campuchia trong san khau Ro bam Khmer Nam bd dugc the hien d cac dieu miia cd dien va d nghe thuat san khau kjch cd dign. Cu thg:
- Miia cd dign Campuchia la mdt loai hinh miia tmyen thdng tdn tai trong hoang cung va mang cac dac digm nhu: lau ddi, tinh vi, digu luyen, cd trinh dp ky thuat, nghg thuat cao, dpc dao va hap dan. Theo thdi gian, nhiing dpng tac mua Khmer dii la dan gian hay raiia cung dinh vln ap dung nhiing dgng tac cd truygn dg dign ta y ngliTa cua tinh cam con ngudi,boat dgng trong lao ddng san xuat, sinh boat trong cung dinh, tmyen than thoai, tmygn thuyet thg hien tren cac digu khic den dai, hay trong mpi hoat dpng tdn giao. Su ty do trong hanh ddng va sang tao da dan dat mdt each ty nhign nghe thuat vii dao tir noi thieng lieng di dan vao cudc song binh thudng... Ngudi xem cd thg tira thiy tit ca nhiing dac diem nay trong cac dieu mua tren san khiu Ro bam, tir cac ddng tac tay (Chip, Khudng, Chang ol, Lear, Phcar) dgn cac ddng tac chan
Nghign Cliu An Dp va Chau A. S6 3 - 2020, tt.38-44
Duong Thi Ngpc MJnh. Ddu an cua vdn hda An Dp vd Ddng Nam A..
{Dieu, Dieu Angkudi, Ptoat Chang, Lak Chang, Rdm Kdl Chang, Bdngval, Chuk Chang Chang, Kuos Chang, Tudn Troam Chang).
Cac nha nghign ciiu cho rang loai hinh san khau nay v6n phat xuit tir cung dinh do hp "tim thdy cdc tu thi miia trong Rd bdm dugc md td trong nhieng sdch ndi ve "Mua cd dien " cua Hodng gia Campuchia" (Vien Van hda, 1988, tr.283). Cac quy each dign xuit cua mua, hat dupc quy dinh chat che, ddng thdi cac tich tmyen ciia Rd bam thudng ndi den vua chiia va cac chuygn trong cung dinh ngn cang khang dinh day la loai hinh nghe thuat cung dinh. Vi cd quan he mat thiet vdi cung dinh ngn nd ciing gan vdi sy thang trim, thinh suy cua cac trigu dai. Sau khi cac trigu dai phong kign cua ngudi Khmer suy vi, cac nghe si cung djnh ciing phan tan vg cac dia phuong, thanh lap cac ganh hat rong de bao luu mdn nghe thuat nay. Vi vay, cd y kign cho rang nghe thuat san khau Rd bam cd dien cua ngudi Khmer Nam bp va ngudi Khmer Campuchia hien nay vdn cd ciing chung ngudn goc, dgu phat xuat tir cung dinh nhung do nhiing bign dgng cua lich su da chia thanh hai hudng phat trign khac nhau. Ddi vdi cdng ddng Khmer Nam bp thi Ro bam tir ngudn goc cung dinh da dan dan phat trign trong dan gian dudi sy bao trg cila cac chiia va phum, sdc. Cdn Rd bam cua ngudi Khmer Campuchia thi sau khi hoang gia Campuchia dugc khdi phuc loai hinh nghg thuat nay lai trd ve phat trien trong cung dinh.
- Dat nudc Carapuchia rat phong phii cac loai hinh nghe thuat san khau. Trong dd nghe thuat san khau kich miia cd dien Khmer {Lokhon kbach Boran Khmer) rit dugc ngudi Campuchia ygu thich. Day la mdt loai hinh kich miia mat na kgt hpp dupc nhieu mat nghe thuat trong loai hinh kjch mila truygn thdng cua ngudi Khmer, ma yen to bieu hien quan trpng nhat cua nd chinh la mua Cd dign. Dieu nay cho thay: "trong cdc logi hinh sdn khdu kich miia trin ddt nuac Campuchia hien nay thi sdn khdu Mch cd diin Khmer Lokhon kbach Boran Khmer Id logi hinh sdn khdu kich mua truyin thdng dd cd nhieu yeu td dnh hu&ng nhdt din ngudn gde vd su ra ddi ciia nghe thuat sdn khdu Rd hdm Khmer Nam bd, tic vd dien, trang phuc, dgo cu, hoa trang cho den dm nhgc" (Son Ngpc Hoang, 2017, tr.71).
V&i sdn khdu kich mua co dien Thdi Lan vd Ldo
San khiu kich mua cua Thai Lan va Lao ciing xuit xii lit Hoang gia, cung gdm hai thg loai chinh la Khon va Lakhon. Cach trinh dign va nhac dem ciing rit gidng vdi nhung kich mua cd dign cua Campuchia, vi vay, xet d phuong dien nao dd, nd ciing raang nhiing net tuong ddng vdi san khiu R6 bam Khmer Nam bg vg kich ban (cung liy de tai tir Ramayana cua An Dp), vg eac dpng tac miia, vg am nhac.,.
K§t luan
Tdm lai, khi ndi den san khiu Khmer la ndi den sy tong hop hai hda va dien hinh cua cac ygu td van hda nghe thuat, tir van hpc dan gian, ara nhac, vu dao, my thuat cho dgn tin ngudng, phong tuc, tap quan... khdng chi cua rigng dan tpc Khmer ma cdn cd ca nhiing yeu td An Dp cung nhu ciia cac dan tpc khac d khip viing Ddng Nara A. Trai qua bao thang tram Ijch sir, san khiu Rd bam ciia ngudi Khmer Nam bd dgn hdra nay gin nhu vln giti: nguyen ven nhirng dudng net CO ban cua ngn van hda, nghg thuat tmygn thdng Ddng Nam A cung nhu khdng bao gid xda
Nghien cuu An Dp va Chau A. S6 3 - 2020, tt.38-44 43
Duong Thi Ngpc Minh. Dau dn cua vdn hda An Dp vd DdngJ^^j^lA::^
md dupc nguon gde An Dp ciia nd. Trgn co sd tigp nhan nhiing ygu td tir cac ngn van hoa rue ro dd, san khau Rd bam da khdng ngirng phat trign va ddi mdi dg trd thanh mpt loai hinh ngtte thuat ddc dao ciia dan tdc Khmer, gdp phan vao vudn hoa mudn mau mudn sac trong dai gia dinh dan tgc Viet Nam.
Tai lifu tham khao
1. Duong Thi Ngpc Minh (2014), "Diu in ciia van hoa An Dp trong nghe thuat san khau Ro bam cila ngudi Khmer Nam bp", Tgp chi Nghien ciru An Dp vd Chdu A, sd 4, tr.12-13
2. Huynh Thi Bich Nhung (2000), Nghe thudt sdn khau Rd bdm vd dai sing tdm linh ciia ngudi Khmer Nam bp (Van hda Nam bp ttong khong gian xa hpi Dong Nam A), Nxb. Dai hpc Qu6c gia Thanh pho Ho Chi Minh.
3. Son Ngpc Hoang (2017), Tim hiiu nghe thuat sdn khdu Rd bdm ciia ddn tdc Khmer Nam bp tren dia bdn tinh Sdc Trdng (Dg tai cip Tinh),
4. Vien Van hoa (1988), Tim hiiu vdn vdn hda ddn tdc Khmer Nam bg, Nxb. Hau Giang.
Nghign cim An Do va Chau A. S6 3 - 2020, tt.38-44