ng«n ng÷ & ®êi sèng sè 1+2 (171+172)-2010 84
DiÔn ®µn vµ khuyÕn nghÞ
Chïa h−¬ng tÝch Chïa h−¬ng tÝch Chïa h−¬ng tÝch Chïa h−¬ng tÝch
D−¬ng v¨n khoa (Hµ Néi) Chïa H−¬ng ngù trªn nói H−¬ng TÝch -
®Þa danh ®Ñp “l−u h−¬ng” víi c¶ nghÜa ®en vµ nghÜa bãng, n¬i ®©y x−a thuéc huyÖn Hoµi An, phñ øng Hßa, nay thuéc huyÖn Mü §øc - Hµ Néi. T−¬ng truyÒn §øc PhËt Quan ¢m bå t¸t tõng Nam du ®Õn ®©y trô tr×. Bµi th¬ d−íi ®©y ®−îc Chóa TrÞnh S©m, ®êi Lª Trung H−ng viÕt b»ng ch÷
H¸n in trong s¸ch: §¹i Nam thèng nhÊt chÝ. (Th− viÖn H¸n - N«m, kÝ hiÖu A 69/2, 20b, 25b). Phiªn ©m:
Thóy b×nh ®iÖp ®iÖp trÜ Nam duy/
§éng t¹c s¬n yªu thiÕt t¹o k×
TriÖu xuÊt thÇn tung kim tr¶o gi¸p/
Ng−ng thµnh tuyÕt thô ngäc chi ph×
Phong truyÒn linh l¹i ph©n tïng h−ëng/TuyÕt hé t×nh song ®iÓm nguyÖt khuy
NhÊt l¹p kh¶ n¨ng tµng thÕ giíi/ §¨ng l©m liªu ngô häa trung thi
DÞch:
Trêi Nam nói biÕc dùng b×nh phong/
§éng t¹c s−ên non thËt l¹ d−êng
DÊu tÝch mãng vµng thÇn in vÕt/ Cµnh c©y d¸t ngäc tuyÕt phau ng−ng
Giã ®−a tiÕng s¸o ngµn th«ng rÐo/
TuyÕt phñ hiªn song ®iÓm ¸nh tr¨ng Mét ®iÓm Èn tµng mu«n thÕ giíi/ Lªn cao th¬ cã häa bªn trong.
NguyÔn V¨n Nguyªn Thi phÈm ®−îc x©y dùng trªn nÒn thi luËt nhµ §−êng - thÊt ng«n b¸t có, ngò vËn.
Khai ®Ò, t¸c gi¶ viÕt: “Thñy b×nh ®iÖp
®iÖp trÜ Nam duy”, cã thÓ hiÓu: Nói biÕc trêi Nam ®iÖp trïng tùa bøc b×nh phong.
ThËt ®¬n gi¶n mµ hµm nhiÒu ý tø: ¤ng
NguyÔn V¨n Nguyªn ®· chuyÓn c©u th¬
trªn ra ch÷ Quèc ng÷: Trêi Nam nói biÕc dùng b×nh phong. C©u th¬ dÞch ®· theo
®−îc phÇn nµo ý nguyªn t¸c nãi râ h¬n ng−êi dÞch ®· bá mÊt hai tiÕng “®iÖp ®iÖp”
tøc lµ bá mÊt sù ®iÖp trïng cña phong c¶nh, bá mÊt nhÞp th¬ vµ bá mÊt nhËn xÐt cña thi nh©n tr−íc c¶nh s¾c nói H−¬ng.
Më réng c©u ®Ò, t¸c gi¶ viÕt: "§éng t¹c s¬n yªu thiÕt t¹o k×" dÞch §éng t¹c s−ên non thËt l¹ d−êng. Còng nh− c©u tr−íc, lêi chuyÓn cßn m¬ hå vµ bá mÊt ch÷ “®éng”
phÝa trªn cã ch÷ s¬n nghÜa lµ nói vµ phÝa d−íi lµ ch÷ ®ång nghÜa lµ cïng. Héi hai ch÷ s¬n ( ) vµ ®ång ( ) cïng thµnh ch÷ ®éng ( ) nghÜa lµ n¬i d©n téc M−êng, M¸n ë, nói rõng hoang d¹i ; ch÷
t¹c cã nghÜa ®ôc, ®µo, khoÐt. NghÜa c¶ c©u th¬: l−ng chõng nói hoang s¬, ai s¸ng t¹o ra cèi gi· g¹o kh¸c phµm !!!
Hai c©u tiÕp nhµ th¬ bµy tá câi lßng : TriÖu xuÊt thÇn tung kim tr¶o gi¸p/
Ng−ng thµnh tuyÕt thô ngäc chi ph×
Cã thÓ hiÓu: Khëi thñy lµ mét dÊu Ên thÇn linh, vÕt ch©n cã mãng vµng ; tuyÕt - s−¬ng ®äng l¹i thµnh nh÷ng viªn ngäc s¸ng long lanh trªn c¸c cµnh c©y, nhiÒu v«
kÓ. ¤ng NguyÔn V¨n Nguyªn dÞch lµ:
DÊu tÝch mãng vµng thÇn in vÕt/ Cµnh c©y d¸t ngäc tuyÕt phau ng−ng
Ch−a véi nãi b¶n dÞch ®· ®¹t ®Õn møc nµo, ta h·y nãi vÒ c¸i ch−a ®Õn cña b¶n chuyÓn nµy Êy lµ dÞch gi¶ bá sãt ch÷ xuÊt ( ) ë c©u (3): ch÷ nµy cã nghÜa lµ më ra, sinh ra, hiÖn ra, ra ngoµi. Sang c©u (4) bèn, ng−êi dÞch l¹i bá sãt ch÷ "thµnh" ,
Sè 1+2 (171+172)-2010 ng«n ng÷ & ®êi sèng 85
ch÷ nµy ý nãi ng−êi cÇm sóng hoÆc cÇm
®ao ®øng s½n ë n¬i s−ên (hâm) nói cßn lo g× giÆc tíi.
Trªn ®©y míi nãi vÒ ý vµ nghÜa ch÷
trong th¬. Lµ thiÕu sãt nÕu nh− chóng ta kh«ng xem xÐt ®Õn nghÖ thuËt ®èi cña mét bµi th¬ lµm theo luËt §−êng. C¸c ch÷ nhÞ, tø, lôc ph¶i ph©n minh nghÜa lµ, c¸c ch÷
nµy trong dßng th¬ thÊt ng«n ph¶i ®èi nhau vµ c¸c c©u 3, 4, 5, 6 còng ph¶i ®èi nhau c¶ thanh lÉn ý. C«ng dông cña phÐp
®èi lµ t¹o nh¹c cho dßng th¬ ªm ®Òm. Sù lu©n chuyÓn c¸c thanh ©m Êy cßn cã t¸c dông dùng h×nh, b¾t nhÞp cho dßng th¬ hµi hßa.
LuËn hai c©u 5, 6 lµ bµn b¹c, xem xÐt, nãi râ ý c¸c c©u tr−íc ®ã vµ bµn s©u vµo, ch÷ nghÜa hai c©u luËn nµy. TÜnh V−¬ng- TrÞnh S©m, viÕt:
Phong truyÒn linh l¹i ph©n tïng h−ëng Giã truyÒn tiÕng tiªu thÇn linh lµ c©y th«ng. Còng cã thÓ nãi: giã lay cµnh th«ng
®éng nh− mang tiÕng tiªu thÇn, truyÒn vµo kh«ng gian. Mét c©u th¬ t¶ thùc, râ ch÷ mµ nghÜa l¹i lung linh m¬ hå. C¸i thó vÞ cña c©u th¬ nµy lµ t¸c gi¶ dïng nhiÒu thanh b»ng, cô thÓ c©u th¬ cã bÈy tiÕng th× tíi n¨m tiÕng b×nh thanh, cßn l¹i hai tiÕng: mét trÇm th−îng vµ mét trÇm khø thanh. V× thÕ c©u th¬ ®äc lªn nghe Èn chøa mét vÎ buån l·ng m¹n. DÞch gi¶ cña bµi th¬ viÕt: " Giã ®−a tiÕng s¸o ngµn th«ng rÐo" . Ch−a véi nãi c©u chuyÓn cã theo ®−îc ý tø nguyªn t¾c hay kh«ng nh−ng xÐt vÒ nh¹c th¬ ta ph¶i thõa nhËn ng−êi dÞch ®· cè g¾ng b¸m theo khu«n ©m nguyªn t¸c, song nh¹c c©u chuyÓn vÉn béc lé t− t−ëng phãng tóng, kh«ng phï hîp víi n¬i linh thiªng do t¹o ho¸ s¾p bµy. TiÕp c©u th¬ nguyªn t¸c trªn, thi nh©n viÕt:
TuyÕt hé t×nh song ®iÓm nguyÖt khuy.
Ngoµi cöa sæ tuyÕt võa th«i gieo, tr¨ng mê hiÖn. Toµn bé khu danh th¾ng H−¬ng S¬n nh− bøc tranh thñy mÆc hïng vÜ.
ThËt lµ:
Phong truyÒn linh l¹i ph©n tïng h−ëng/ TuyÕt hé t×nh song ®iÓm nguyÖt khuy
Mét cÆp ®èi kh«ng chØ chØnh vÒ ch÷
nghÜa mµ cßn hay v× nhiÒu ý tø vµ nh¹c th¬.
Hai c©u kÕt bµi th¬, c©u b¶y ®ãng vai thóc kÕt - h¹n chÕ nh÷ng ®iÒu ®· nãi ë hai phÇn thùc vµ luËn. Nhµ th¬ viÕt: NhÊt l¹p kh¶ n¨ng tµng thÕ giíi
Mét h¹t g¹o tµi n¨ng Èn câi ®êi?! C¸i thó vÞ ë ®©y lµ mçi con ch÷ ®Òu cã cuéc sèng tù th©n. ë v¨n c¶nh bµi th¬ chóng ta
®ang quan t©m th× ch÷ “tµng cßn gi÷ vai ph¸t ®éng cho c¶ dßng th¬ ng©n lªn b»ng mét trÇm ©m s©u xa. DÞch: Mét ®iÓm Èn tµng mu«n thÕ giíi
C©u t¸m hoµn kÕt, th¾t trän vÑn nh÷ng vÊn ®Ò ®· ®−îc bµn ë b¶y c©u th¬ tr−íc ®ã.
Thi nh©n viÕt: §¨ng l©m liªu ngô häa trung thi
Cã thÓ hiÓu: Tõ bËc ®¸ v÷ng ch·i ë trªn soi xuèng (thÊy) nèi liÒn c¸c “nÐt vÏ trong th¬". Më c©u th¬ lµ ch÷ “®¨ng” - lªn, lªn cao g¹t bá nh÷ng trë ng¹i, gai gãc trong cuéc ®êi ®Ó v−ît lªn, trong khi trªn tay chØ cÇm mét c¸i b¸t b»ng gç tiÖn, dïng ®Ó khÊt thùc - thø t−îng tr−ng cho ng−êi theo ®¹o PhËt. §Õn víi Chïa H−¬ng lµ
®Õn ®Êt PhËt, ®Õn ®Ó ®−îc nghe nh÷ng lêi¨n d¹y hµm ý tø s©u xa. “Thi trung h÷u ho¹” lµ hµm ý ®ã.
Bµi th¬ tuy ®· khÐp nh−ng ý tø vÉn vang väng ®©u ®©y: Tõ trªn bËc ®¸ cao thÊy râ th¾ng c¶nh chïa H−¬ng vµ lªn nói lµ ta ®· ®em t©m s¸ng ®Õn ®Êt PhËt.
(Ban Biªn tập nhận bài ngày 23-07-2009)
