M O T S O D A C D I E M S I N H HOC SINH THAI VA VAI TRO
CUA ONG KEN TRA]^G Apanteles ruficrus Haliday (Hymenoptera, Braconidae) KY SINH SAU NON CAC LOAI CAN GIE HAI LUA v A NGO*
Khuat Dang Long, Vu Quang Con Trung tdm Sinh thdi hgc vd Tdi nguyin Sinh vdt
Nhilu loai ky sinh thugc hg Braconidae cd vai trd kha quan trgng trong viec han che s6 lugng sau hai. CJ Lien X6, ong ky sinh Apanteles congestus Nees da dugc sii dung cd hieu qua de phong trir cac loai sau hai tren bong, bap cai, ca rot [3].
O Viet Nam cdn rat it cong trinh nghien ciiu ve cac loai ky sinh a pha sau non ciia nhdm sau can la md ndi chung ciing nhu cac loai sau can gie ndi rieng [2]. Trong bai nay chiing toi gidi thieu mgt sd ket qua nghien ciiu ve mgt loai ky sinh A. ruficrus d cac loai can gie hai tren liia va ngo, ket qua nghien ciiu nay nham hudng phat hien, bao ve va sii dung loai nay nhu mgt tac nhan trong phong trir sinh hgc.
PHUONG PHAP NGHIEN CirU
Dilu tra lien tuc va dinh ky 5 ngay mgt lin tren sinh quin liia va ngo vao cac thdi diem phat sinh sau hai nham thu mlu sau non cac loai sau cin la tren ngo va cin gie tren lua, xac dinh mat do sau hai va bien dgng so lugng cua chiing.
Cac mau sau non thu ngoai tu nhien dugc tilp tuc theo doi trong phong thi nghiem de xac dinh ty le chet bdi ky sinh. Thuc nghiem dugc tiln hanh trong phong nhim xac dinh kha nang sinh san va cae tap tinh cua ong ky sinh A. ruficrus.
Dia diem dieu tra la viing trlng Iiia va ngo tai huyen Tir Liem va Gia Lam ngoai thanh Ha Ngi.
KET QUA VA BINH LUAN
Cac Ioai vat chu thudng gap ciia ong k^ sinh A. ruficrus la cae loai sau cin gie cd mat tren Iiia va ngo thuge hg Noctuidae. Trong do cac loai Mythimna separata Walk M. loreyi Dup hai tren ngo, con tren liia vu miia thudng gap la M. separata Walk, v^
M venalba Moore. Tren ngo, hai loai sau cin la hoat dgng manh vao cuoi thang 1 diu thang 3, giai doan ngo cd 4-5 la din khi ngo phun rau. Sau thdi gian nay trd di mat do sau non giam di mgt each ro ret (hinh 1). Mat do sau non cua hai Ioai hai tren d"t
nhat la 6,5 con/m'' 2 • -".. cao
* Da dugc dang trong Tap chi Sinh hoc, 1989, 11 (2), tr. 31 - 34.
Tren liia thugc huyen Tir Liem cac loai sau hai bi ong ky sinh A. ruficrus ky sinh la cac Ioai can gie M. separata va M. venalba, cac loai sau hai nay thudng cd mat tren liia vu miia tir liic Iiia lam dong den liic chin. Mat do cao nhat dat 3,5 con/m^. Ngoai ra tren Ilia, chiing toi eon phat hien thay mgt so loai sau hai khac bi ong A. ruficrus ky sinh nliu sau keo Spodoptera nauritia Boisduval, sau do xanh hai liia Noranga aenescens Moore, hai loai nay cd mat tren liia vao giai doan liia con gai d ca hai vu liia.
Doi vdi sau non cac Ioai can gie, thudng gap 6 Ioai ky sinh thuoc hai bg Hymenoptera va Diptera (Vii Quang Con, 1985), trong dd 4 loai thugc Hymenoptera, gom: Ong ken trang chiim A. ruficrus, ong ken nau Meteorus sp., ong den ken don Microptilis sp., Charops sp.
va 2 loai thuoc bg Diptera: Ruoi nho Peribaca orbata Wiedemann, ruoi xam ldn Caphocesa vacia Fabricius. Trong tap doan nay A. ruficrus la loai ky sinh ed hieu lire cao nhat.
Trong tap hgp ky sinh chung, ty le ciia A. ruficrus chiem cao nhat (96,3%)). Day la Ioai ky sinh cd vai tro quan trgng trong viec han che so lugng cac Ioai sau hai ke tren.
Tren ca hai sinh quan liia va ngo, khi so sanh sir giao dgng mat do quan the sau non nhdm sau can gie va dien bien so lugng Ioai ky sinh ken trang ^. ruficrus chiing toi thay cd mot moi quan he kha chat che va dac tnmg (hinh 1). O day cho thay mat do sau non cac loai hai chinh M. separata tren ngo va M. venalba tren liia vu miia nam 1982.
Tren ngo ty le sau hai bi ky sinh dat cao nhat d mgt so thdi diem tir cuoi thang 11 din giiia thang 3: 48,0% (3/11), 46,5% (20/11), 53,8% (2/3) va 59,3% (15/3), sau do ty le ky sinh giam xuong 14,0% (31/3).
Tren liia vu miia, ty le ky sinh cua sau non M venalba va mgt phan M. separata ed thap hon so vdi tren ngo, dat cao nhat vao nira cuoi thang 9: 41,6% (20/9), sau do giam ro ret vao cuoi thang 10 va 11. Ben canh do, tren ca hai sinh quan lua ciing nhu ngo thuoc vimg ngoai thanh Ha Ngi, hieu lire ciia ong A. ruficrus giam di mgt each dot nggt vao gan cuoi vu cay trong: Thang 10 tren Iiia va vao cuoi thang 3 dau thang 4 tren ngo.
Mgt trong nhung nguyen nhan chinh lam giam ty le ky sinh cua A. ruficrus la hoat dgng cua nhdm ky sinh bac hai tren nhgng cua nd (hinh 1). Loai ky sinh bac 2 chu yeu la Trichomalopsis apantdoctena Crawford). Ty le ky sinh bac 2 tir 3,03-59,61%), trung binh 18,84%.
Ket qua thuc nghiem trong phong cho chiing toi thay, moi mgt ong cai A. ruficrus gay nhiem cho tir 1-6 sau non d tuoi 1 va tuli 2, it thay d tuoi 3, ed the trong tu nhien so lugng sau non d tuoi thich hgp bi mot ong cai ky sinh con cao hon. Thirc nghiem con cho thay: Sau non tuoi 2 thich hgp hon cho ong ky sinh so vdi tuoi 1 (bang 1). Sau khi bi ky sinh, phan ung ciia sau non tuoi 1 yeu va de bi chet yeu con kha nang song ciia sau non tuoi 2 cao hon.
10 20 Thing 2
23 10 20 31 3
A
10 20- 4
30 20 30 9
10 20 30 10
B 10
11
Hinh 1. Hieu qud cua ky sinh A. ruficrus ddi vdi sdu non cdc logi cdn gie Mythimna spp. trin ngo (A) vd lua (B)
1. Mat do sdu non (con/rrf); 2. Ty li ky sinh (%);
— • Ky sinh A. ruficrus; ° = Ky sinh bgc 2 Trichomalopsis apantdoctena Bang 1. Anh huong cua tuoi vat chu M. separata den mu'c do nhiem ky sinh A. ruficrus
Tuoi sau non v^t chu
Li L2 L3
U
S6 ca the thi nghl?m
13 65 40 30
Sd ca the bj nhiem ky sinh
10(76,9%) 52 (80,0%) 3 (7,5%)
0
So ca the chfet tru'O'c khi ra ky sinh
7 (70,0%) 9(17,3%)
0 (0,0%) -
86 ca the cho ra ky sinh 3 (30,0%) 43 (82,7%)
3(100%) -
1 ^ 2 3 4
Ct)ieu ngang vat chii (mm)
Hmh 2. Ty li cdc tudn tuoi sdu non vdt chu bi chit sau khi du triing ky sinh A rufi phd vo CO thi chui ra ngoai di lam ken icrus
Theo ket qua thuc nghiem, trung va ong non ky sinh hoan thanh sir phat triln trong CO the vat chu sau 2 - 3 Ian sau non vat chii lot xac. Au triing truong thanh cua ky sinh due thimg hai ben sudn sau non vat chii d tuoi 4 - 6, da so d tuoi 5 (hinh 2). Ken ky sinh d ngoai co the vat chii. Chiim ken mau trang hoac trang due cd tir 19 - 55 ken, trung binh 25,8 ken. Thdi gian det ken tir 60 - 90 phut. Sau non vat chii bi ky sinh thudng ngimg an 1 - 2 ngay, truac khi au trimg ky sinh chui ra.
Moi Ian tiep xiic, ong ky sinh cai cd the de mgt lugng ldn tning vao co the vat chii tir 10 - 55 triing, trung binh 32,5 tning, thai gian cho mot lan de triing keo dai tir 5 - 10 giay. Thdi gian phat trien ciia triing va au trimg ky sinh phu thugc chat vao nhiet do va do am cua khong khi (bang 2). Cd the ngoai anh hudng ciia che do am nhiet den thdi gian cac pha phat trien ky sinh thi vat chu khac nhau ciing ed anh hudng den thdi gian phat trien cua ky sinh. Su phu thugc nay cd lien quan chat che vdi kich thudc va chat lugng cua vat chu.
Tinh chung thdi gian phat trien cua A. ruficrus tir trung den trudng thanh nhu sau: (3 nhiet do 20°C, do i m 85%o la 34,41 ngay, d 25 - 28''C, do i m 90% la 18,44 ngay, d 30 - 32°C, do i m 85 - 90% la 14,44 ngay.
Bang 2. Thoi gian phat trien cac pha tru'O'c truong thanh c u a ^ . ruficrus trong cac dieu kien am nhiet va vat chii khac nhau
Vat chu
Mythimna venalba M. separata
l^aranga aenescens
Dp a m , nhi^t d p
85%
20°C 90%
25 - 28°C 85%, 30 - 33°C
So ca the t h i nghiem
27 45 30
Thai gian phat trien (ngay) Trong vat chu
Phgm vl 17-25
9-14 8-14
Trung binh 21,25 ± 0 , 5 5 43,23 ± 1 , 7 8 11,35 ±0,47
Ngoai vat c h u Pham vi
10-14 4-8 3-5
T r u n g binh 13,16 6,93 ± 1 , 8 0 4,00 ± 0 , 1 9
Tong so 34,41 18,44 14,82
Sau khi ky sinh trudng thanh vii hda, thudng tir 09-11 gid, ong cai ky sinh cd the thuc hien 1 ngay kha nang tim kiem vat chii va de trimg. Tuy nhien thdi gian sau khi vu hda cd anh hudng den kha nang tim kiem va ty le vat chu bi nhiem ky sinh (bang 3).
Neu ed dinh duong bo sung, ong ky sinh vii hda sau 48 gid hoat dgng ky sinh dat hieu qua cao nhat. Ong cai ky sinh cd tap tinh tim kiem vat chu theo vet sau an tren la, tap tinh nay giiip cho ky sinh phat hien vat chii nhanh va chinh xac.
Bang 3. Anh hirong cua thoi gian song toi hieu qua ky sinh ciia A. ruficrus doi voi M. separata
Tuoi sau non
vat chu L2 L2 L2
So ca the vat chu thi nghiem
25 25 25
Tuoi o n g ky s i n h
24h 48h 72h
So ca the o n g ky s i n h
t h i nghiem 5 5 5
So sau non vat chu bj ky sinh
10 18 18
So ken ky sinh du'9'c
tao thanh 9 16
9
So ong ky s i n h vu hoa
122 210 71
G i a i t i n h 9:d 1:1,59 1:1,38 1:1,36
Kha nang song ciia ky sinh trudng thanh kha cao, nlu dugc dinh duong bo sung bang dung dich dudng 10% sau khi vu hda, ong trudng thanh sing tdi 25 ngay. Trong dilu kien khong cho dinh duong bo sung ong trudng thanh sing cao nhit la 2 ngay, chi dinh duong bang nude la ong song tir 2 - 3 ngay. Tuy nhien, dilu nay cdn phu thugc vao ehl do am nhiet cua khong khi va khong gian hoat dgng.
Thuc nghiem cho thiy: Trong cimg dieu kien nhu nhau, ky sinh trudng thanh sau khi tilp xiic vdi vat chii ya hoat dgng de tning cd thdi gian song ngin hon nhung ca the khong cho tiep xiic vdi vat chii. . . • .
Nhin chung sau non cua nhdm cac loai can la md thugc hg ngai dem Noctuidae nhu cac loai Mythimna spp tren liia va ngo, sau keo S. mauritia va sau do xanh hai liia N. aenescens deu thich hgp cho ong ken trang A. ruficrus, trong do loai can gie la doi tugng ky sinh thich hgp nhat ciia ong ken trang A. ruficrus. Doi vdi nhdm sau hai tren, vai tro dieu hda so lugng cua A. ruficrus trong tu nhien rat ro rang, sir cd mat cua ky sinh cd kha narig han che sau hai luon luon d miic do thap. Hieu lire ciia loai ky sinh nay thudng giam vao giai doan cuoi khi hoat dgng cua nhdm ky sinh bac 2 tang len.
De cd the duy tri va bao ve ong ky sinh A. ruficrus trong sinh quan tu nhien, cin nghien ciiu va cd hieu biet ve chu trinh mua, anh hudng ciia cac loai thulc hda hgc din Ioai ky sinh nay.
TAI LIEU THAM KHAO
1. Vien BVTV, 1980: K6t qua nghien cuu KHKT, 1969-1979.
2. KhuatDangLong, VuQuangCon, 1986: Thong tin BVTV, 86 6, 216-220.
3. P. KeH)KaeB, T. THJIOBOB, 1982: "K. cejitCKoe xossiiCTBO YsSeKHCTaHe. N°4, c- 15.
4. By Kyanr Kon, 1985: XossHHO-napasHTHtie oxoiiieHHH nemyeKpujitix BpeflHTejieii pHca H HX napa3HT0B e ycjiOBHsx cesepa BbexHaMa, asTopecJ). flOKTop AHCC, H. K. 41c.
SUMMARY
Some ecological and biological characteristics of the endoparasite Apanteles ruficrus Haliday (Hymenoptera, Braconidae)
Khudt Ddng Long Vii Quang Cdn
A. ruficrus (Hal) \s a larval parasite In Vietnam. It attacks larvae of Mythimna spp., Narange aenescens Moore and Spodoptera mauritia Boi.
Usually, the parasite attacks 1^' - and 2"" - instar host larvae. The duration of development of the parasite m the host 9 - 23 days. One female can lay 10 - 55 eggs Into a hos C a e Adults lived up to 25 days on 10% saccharose solution.
A-rudcrus parasitized up to 59,3°/o of the armyworm population In maize neld, and 47 6%
in rice field but itself hyperparasitized by Trichomalopsis apanteloctena.
