^0
MOT SO DAC DIEM SINH HOC SINH THAI
CUA SAU DO XANH HAI i) AY Anomis flava Fab. (Noctuidace, Lepidoptera)*
Nguyen Xuan Thanh, Vu Quang Con, Vu Thi Chi Trung tdm Sinh thdi hgc vd Tdi nguyin Sinh vdt
Day la mot trong nhiing cay cong nghiep lay sgi quan trong, dimg de san xuat hang tieu dimg va hang xuat khau ciia nuoc ta hien nay. Nang suat va chat lugng cua day tang hoac giam phu thuoc vao nhieu yeu to, trong do yeu to do sau hai ddng vai tro quan trong nhat. Trong tong so 29 loai sau hai tren day ma chiing toi da thu thap phan loai dugc (Nguyen Xuan Thanh, Vii Quang Con, 1988) thi sau do xanh (SDX) la loai nguy hiem nhat. Sau do xanh thuong xuyen gay thanh dich rgng vdri mat do sau cao, da gay ton that dang ke cho cac vung trong day d mien Bac. Viec phong chong sau do xanh rat khd nhgc va ton kem, cd nam da phai huy dgng ca may bay de dap dich (Hai Hung 1979 - 1980). De phong chong sau do xanh dat hieu qua cao, da ton phi thi viec nghien ciru ky cac dac dilm sinh hgc, sinh thai nhu: Quy luat phat sinh, phat trien va bien dong so lugng ciia chiing la vo ciing can thiet. Truac day tac gia Nguyen Xuan Thanh (1986) da dk cap den mgt vai dSn lieu sinh hgc ciia sau do xanh va trien vgng ciia bien phap dau tranh sinh vat diet chiing.
Bai bao nay dua ra nhiing dan lieu nghien ciiu cd he thong va sau hon ve sinh hge, sinh thai sau do xanh.
DAC DIEM VA PHU'OfNG PHAP NGHIEN ClTU
Trong toan bg cac vung trong day d mien Bac thi Hai Hung la tinh cd dien tich, nang suat va san lugng day cao nhat. Trong do huyen Chau Giang la huyen tieu bieu cho tinh. Vi vay chiing tdi da chgn noi day lam noi nghien ciin co dinh trong 11 nam lien tuc (1979-1989). Ngoai diem dieu tra nghien ciiu co dinh chiing toi da tien hanh nghien ciiu bd sung tai cac huyen Hung Ha, Vii Thu (Thai Binh); Ly Nhan (Ha Nam Ninh); Gia Lam (Ha Ngi).
Dilu tra dinh ky dugc tiln hanh 5 ngay mgt lan, tai 9 16 dai dien cho cac khu dong, thdi vu khac nhau. Thdi gian dilu tra dinh ky dugc bat dau tir cuoi thang 2 cho den khi thu hoach day to (cudi thang 7). Tren day giong dilu tra tir liic dau cho den khi thu hoach qua (cudi thang 11). M6i 16 dieu tra 5 diem cheo goc khdng lap lai. M6i diem dilu tra 5 cay. Cac s6 lieu dugc xir ly bang toan th6ng ke. Mlu vat dugc xii ly bao quan khd hoac ngam con 70°.
* Da dugc dang trong Tap chi Sinh hge 12 -1989, 11 (4), tr. 42 - 47.
Viec nghien cim sinh hgc, sinh thai ciia sau do xanh dugc tiln hanh tai Vien Khoa hoc Viet Nam, hgp tac xa M l Sd, hgp tac xa Lien Khe, Chau Giang, Hai Hung, trong dilu kien ban tu nhien vdi cac trang thiet bi don gian va dugc lap lai trong rat nhieu lan vao cac thang va cac nam khac nhau. Do dem dugc tien hanh tren kinh liip 2 mat MBYl. S6 ca the mdi lin thi nghiem thip nhit la 13, nhilu nhit la 306.
KET QUA NGHIEN Ciru
Nhung dac diem hinh thai ciia sau do xanh
Anomis flava Fab. thugc hg ngai dem Noctuidae, bg Lepidoptera, sau bien thai hoar toan qua 4 pha: triing, i u triing, nhgng, trudng thanh. Sau do xanh phan b6 khip cac vimg trlng day each d miln Bic. Ngoai day each chiing cdn pha hai tren mgt s6 ca>
trlng khac nhu: B6ng, lac, vimg, ngo, khoai lang. Chiing xuat hien hau nhu quanh nan tir thing 2 den thang 11 duong lich.
Trudng thanh (hinh 1): Budm due co chieu dai than tir 13 - 15mm, sai canh 30 • 33mm, bung thon nhd din vl phia cudi. Canh trudc dugc chia ra lam 2 phan ro ret, nii£
trong mau vang nhat va tren phan nay gan danh gidi giira nira trong va nura ngoai cc hinh oval. Nira canh phia ria ngoai cd mau nau tdi. Rau budm due hinh rang luge Budm cai thudng to hon budm due, than dai 14-16mm mau vang nhat, tren canh ciinj dugc chia ra lam 2 phan, nhung 2 phan khac nhau khdng nhieu nhu 6 bud'm due. Rai cua budm cai hinh soi chi.
Hmh 1, 2, 3, 4. Cdc pha phdt triin ciia sdu do xanh hgi day Anomis flava Fab.
Trimg (hinh 2) c6 hinh banh bao det, dudng kinh 0,6mm. Khi mai de ra tning c mau xanh nude bien, den khi sip nd tning chuyin sang mau xam tro. Tren tning o nhieu dudng dan cheo ngang dgc.
Au trimg (hinh 3) cd 6 tuli (5 lin lot xac). Tuy theo timg tuli ma mau sic kic thudc cua chiing thay ddi. Kich thudc cua than thay ddi tir 2,04mm din 30 4mm ' K I C thuoc chieu rgng manh diu do dugc tir 0,32 din 2,36mm (bang 1). Mau sic cila i trimg thay doi tir vang nhat cho din mau xanh la cay. Culi tuli 6, sau khi an diy sire i trimg giam hoat dgng, thu dan chilu dai lai dl hda nhgng.
Nhgng (hinh 4) cd mau canh gian. Nhgng due va nhgng cai kh6ng khac nhau nhilu ve kich thuoc. Kich thudc trung binh 13,6mm. Cd the phan biet dugc nhgng due va nhgng cai d dot bung cuoi cimg d duoi anh sang mat trdi.
Nhiing dac tinh sinh thai, sinh hoc
Budm thudng vii hda vao ban dem. Trudng thanh hoat dgng manh, giao phoi, de tning vao thdi gian tir 7 gid den 12 gid dem, vii hda dugc mgt ngay thi budm tim doi giao phdi. Sau giao ph6i 1 ngay budm bat dau de tning. Tning de rdi, rai rac, thudng nam sat cac gan, phia mat duai la. Ket qua dieu tra trong nhieu nam cho thay, neu chia tan la cay day ra lam cac phan: Nggn, la non, tang la banh te va cac la gan gdc thi so lugng tning de d tang la banh te chiem khoang 50%, phan la non chiem 40% va phan cdn lai de d tren la nggn. Thiic an b6 sung ciia budm sau do xanh chinh la mat day dugc tiet ra tir r6n la day sdt cuong.
De danh gia kha nang de tning cua buom sau do xanh chiing tdi da tien hanh thi nghiem nuoi budm vao thdi gian cuoi thang 5, dau thang 6 (giai doan thuan Igi nhat cho sir phat trien cua sau do xanh) trong dieu kien nhiet do la 27,3 - 28,5°C, am do trung binh la 84,7-86,2%). Thi nghiem dugc tien hanh bang hai cdng thiic: 1) Cho budm an mat day tiet ra tir la day; 2) Cho budm an mat ong pha theo ty le 10%.
Bang 1. Kich thirdc ciia au triing a cac tuoi khac nhau
Tuoi sau 1 2 3 4 5 6
Chilu rgng cua manh dau (mm)
0,32 0,48 ±0,01 0,76 + 0,04 1,18 + 0,08 1,75 ±0,08 2,36 ±0,10
Chieu dai than (mm) Ddu tuoi
2,04 ± 0,25 4,37 ± 0,72 8,38 ±1,06 11,33 ±2,57 17,42 ±1,08 26,34 ±2,41
Cudi tuoi 4,28 ± 0,42 6,65 ±0,85 10,71 ±1,36
13,9 ±1,38 22,23 ±2,63 30,40 ±2,02
Ket qua thi nghiem cho thay: C) 16 cho budm an mat day s6 lugng trimg de trung binh cua mgt con cai dat tir 178,61 den 238,65 triing. Thdi gian bat dau de trimg sdm (thudng la sau khi ghep ddi mgt ngay). So vdi 16 an mat ong pha 10% thi thdi gian de trirng ngan hon, 4 - 6 ngay. Thai gian song ciia budm cai tir 6 - 9 ngay.
d c6ng thiic thir 2 cho an mat ong pha ti le 10%), s6 lugng tning de ciia mgt con cai cao hon, tnmg binh dat tir 371,77 din 407,67 tning. Thdi gian bat dau de tning ciia budm thudrng vao ngay thii 3 hoac thir 4 sau khi ghep ddi. Thai gian de tning keo dai hon, den 1 2 - 1 3 ngay. Tho'i gian song ciia buam due tir 7 den 9 ngay, ciia budm cai tir 9,5 den 13 ngay, cd con song den 20 ngay.
K i t qua thi nghiem ciing cho thay d 16 cho an mat day b u d m de nhieu bat dau tir ngay thii 2 cho d i n ngay thii 5, con d 16 cho an mat ong b u d m de d i n ngay thii 6 v i n con cao. S6 lugng tning de trung binh ciia mgt con cai trong cac ngay thii 2, 3 , 4, 5, 6 theo thii t u n h u sau:
Cong thirc 1: 19,18%, 28,84%, 31,36%, 15,76%.
Cong thirc 2: 9,75%, 22,43%, 22,47%, 12,37%, 9,17%.
Nhu vay r5 rang la tiiy thugc vao c h i t lieu thiic an b6 sung m a thod gian de tning va kha nang de tning ciia b u d m sau do xanh khac nhau (hinh 5).
K i t qua nghien ciiu ty le n o cua tning va thdi gian phat trien ciia nd d u g c trinh bay d bang 2. Qua bang nay cho thiy, vao thang 5 va dau thang 6 ty le n d ciia triing cao nhat va CO thdi gian phat trien ngan.
Bang 2. Ty le not va thoi gian phat trien cua trihig Ngay, thang, thi
nghiem 25-30/4 1-31/5 5-9/6 10-30/6
S6 iLppng trirng thi nghi?m
64 1214
441 514
Ty 1$ n6 trung binh (%)
58,92%
(50-67,85%) 91,12 (81,96-100)
87,34 (80,94 - 93,75)
48,86 (28,10-69,63)
Tho'i gian phat trien trung binh
(ngay) 2,83 (2,66 - 3)
2,5 (2-3)
2,5 (2-3)
2,13 2,12-2,15)
Dilu kif n Nhi?t dg (t°)
23,53 27,03 28,49 28,75
Dg am {%) 90,18 86,27 84,7
84
30-1
25 20 15 10 5 0
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 1112 Ngay
Hmh 5. Diin biin qud trinh de trung cua A. flava Fab.
1. Budm an mat day; 2. Budm an mat ong pha 10%
Sau do xanh pha hai day d giai doan i u trimg manh nhat tir tuoi 3 trd di, bdi vay viec nghien cim ky cac dac dilm sinh hgc, sinh thai d pha phat trien nay cd y nghia quan trgng trong thuc tiln san xuit.
Thi nghiem dugc tien hanh vao cudi thang 5 doi vdi tat ca cac tudi cua au trimg. Kit qua cho thay d tuoi 2, thdi gian phat triln ngin nhat, 1,43 ngay. C5 cac tuoi 1, 3, 4, 5 thdi gian phat trien chenh lech nhau kh6ng dang kl. Rieng d tudi 6 thod gian phat trien lau nhat, keo dai gap doi so vai tuoi 4 (bang 3).
Bang 3. Thoi gian phat trien cua tvmg tuoi au triing^4.yZava Fab
Tuoi sau 1 2 3 4 5 6
S6 lu'g'ng au trung thi nghiem 49
48 48 48 48 47
Thai gian phat trien (ngay) 1,83±0,15
1,43 ±0,34 2,01 ±0,16 1,70±0,17 1,82 + 0,11 3,43 ± 0,67
Bang 4. Thoi gian phat trien ciia au triing va ty le vao nhong ciia chiing
Ngay, thang thi nghi?m
14-26/4
5 - 30/5
5-17/6
5-16/7
So lu'g'ng tru'ng thi nghiem
113
114
66
35
Ty 1$ no trung binh (%)
14,38 (14,10-14,73)
13,37 (12,32-14,23)
11,65 (11,4-11,9)
10,2
Tho'i gian phat trien trung binh (ngay) 93,8
(86,36-100) 96,52 (92,85-98,24)
89,39 (87,5 - 92,3)
62,85
Ket qua nuoi au tning trong cac thang khac nhau va dugc lap lai trong nhieu nam cho thay, trong dieu kien thang 4 au trimg cd thdi gian phat trien lau nhat 14,38 ngay. O dieu kien ciia thang 7 thod gian phat trien nit ngan xu6ng chi con 10,2 ngay. Ty le vao nhgng 6 thang 5 la cao nhat va d thang 7 la thap nhat (bang 4).
Tong hgp tat ca thod gian phat trien cua cac pha tir tning cho den truong thanh, trong timg thang cho thay: Vao thang 4 thoi gian phat trien tir tning cho den truong thanh la 24,5 ngay, thang 5 la 22,31 ngay, thang 6 la 20,27 ngay va thang 7 la 18,41 ngay. Nhu vay thang 7 la thang cd thod gian phat trien ngan nhat.
Su phat sinh miia, lua va bien dong so lu-ong cua A yZflVfl Fab.
Tren day each sau do xanh thudng phat sinh vao cuoi thang 2, dau thang 3. Tuy nhien do dilu kien thdi tilt nhu mua, ret keo dai hoac do thod vu day sdm hoac mugn ma sir xuit hien nay co thi sdm hon hoac mugn hon tir 5 den 15 ngay. Ciing vi ly do dd ma dan din thdi ky dinh cao ciia sau do xanh se bien dgng theo (hinh 6).
Sau do xanh ton tai, sinh san phat triln va pha hai day cho den het vu day to (culi thang 7). Trong mgt vu day to, sau do xanh phat sinh 6 liia (bang 5).
Tir Ilia 1 din liia 3 phat triln vao cuoi thang 2 dau thang 3 cho den cu6i thang 5. Cac lira nay phat triln cham, mat do thip, thudng khoang tren duod 1 con/cay. Bat dau tir ha tuan thang 5 din thugng tuin thang 6 (25/5 - 10/6) do qua trinh tich liiy mat do chimg quan cua cac liia 1, 2, 3 va gap cac dieu kien thuan Igi nen liia 4 bimg phat thanh dich (hinh 6). Nhin chung nam nao vao thdi ky nay sau do xanh ciing phat trien rat manh. Tuy nhien tiiy thuge vao cac yeu to cu the ma quy m6 va miic do dich se cao hoac thap, rgng hoac hep. Liia 5 bat dau vao trung tuan thang 6 va ket thiic vao thugng tuan thang 7. Liia 6 tiep tuc tir thugng tuan thang 7 cho den khi thu hoach day to. Tir lira 5 trd di, tiic la vao khoang trung tuan thang 6 trd di mat do sau do xanh bat dau giam xudng (hinh 6).
50 45-
"S 8 40-1 g
c a
35- 30- 25- 20
15 10 5 0\
1981.
. ' • • : .•'
.=.:i2^^>:i'' \..,
15/4 30/4 15/5 30/5 15/6 30/6 Ngay/thang
Hinh 6. Biin dgng s6 luong du trimg A. flava Fab.
Bang cac thi nghiem trong phong ket hgp voi dieu tra ngoai dong rugng cho thiy nhirng tac dgng nhu: Chat lugng thiic an ciia au triing giam (la day gia), thiic an cho budm (mat day) giam chat lugng, thdi tiet oi biic, nang gat, mua rao xuat hien, nhiet do, am do tang da lam giam ty le vii hda, ty le budm cai va kha nang de trimg ciing nhu ty le nd cua tning. Ngoai cae yeu to tren thi cac loai benh nam, vi khuan, virus phat triln manh lam cho au triing va nhgng chet hang loat. O giai doan nay thien dich ciia sau do xanh tang len mgt each dang ke ve thanh phan ciing nhu mat do. Tat ca cac nguyen nhan tren da lam mat do sau do xanh giam xudng thap.
• Thang
Mu'oi ngay
LLPB 1
-.,•, ••. •
10-3 2
LifaS
LLi'a4
LCca 5
LCpae
Bang 5.
2
1 2 3
+
•
Cac lira
3
1 2 3
+
•
o o + +
• •
, • •
sau A. flava
4
1 2 3
+
•
0 0 o + +
Fab . trong vu day
5
1 2 3
+ +
0 o o o + +
6
1 2 3
+ + + +
o o o o o o o o + + + +
• • •
o
7
1 2
+
•
O O O 0
+ + + +
O O O 0
3
Ghi chu:+: Birdrn, •: Trumg,-: Sau non, o: Nhgng
Ket qua buac dau trong thuc nghiem da xac dinh rang, khi mat do sau do dat tdi 90 con/lm vao liic dich (tir ha tuin thang 5 den thugng tuan thang 6) thi nang suat day c6 the giam toi 5%. Vi vay co thi coi 90 con/lm^ la mat do hai co y nghia kinh te.
Hien tuong gli liia thudng gap vao cac thang 5, 6, 7. Tai thod diem nay trong dieu kien ding mong viec phan biet liia thuong gap khd khan. C6 thdi diem tren ddng mgng gap m6t liic tit ca cac pha phat triln cua chiing. Tuy nhien giai doan ket thiic ciia liia tmdc va phat triln cua liia sau thudng thiy mat do sau thap. Hien tugng nay cung da duoc phat hien tren mgt s6 loai c6n trtmg hai lua. Dd la dac diem dac tnmg phat smh mua cua con trtmg vimg nhiet ddi miln Bic Viet Nam (Vu Quang Con, 1985).
KET LUAN
Trong ting sl 29 loai sau hai cd mat tren day each thi sau do xanh A. flava Fab. la loai nghiem trong nhit cho day. Chiing thudng xuyen gay thanh dich vdi mat do cao va quy mo ldn lam anh hudng din nang suit va chit lugng cua day. Tren day to sau do xanh phat triln 6 lira, liia phat triln manh va thudng xuyen bung phat dich la liia 4. Vao thdi ky ha tuin thang 5 va thugng tuin thang 6. Liia 1, 2, 3, 5, 6 khdng nguy hai nhieu cho day vi mat do sau thip. Viec phong chlng sau hai day bing bi?n phap thudc hda hgc chi co y nghia kinh tl khi phun vao liia 4, mat do sau tir 90 con/m^ trd len.
TAX LIEU THAM KHAO
1. Nguyin Xuan Thanh, 1986: Sau do xanh hai day A. jlava va triln vgng ciia bien phap dau tranh sinh vat hgc diet chung. Tap chi Khoa hgc va Ky thuat nong nghiep s6 9-1985, Bg Nong nghiep.
2. Nguyin Xuan Thanh, 1986: Y nghTa cua bg mit vang (Chrysopa) trong viec tieu diet sau hai va kha nang sir dung chiing cr Viet Nam. Hgi nghi khoa hgc lin thir 1 ciia Trung tam Sinh thai hgc va Tai nguyen sinh vat (Tom tat bao cio) Vien KHVN, Ha Ngi.
3. NguySn Xuan Thanh, Vu Quang Con, 1988: Mgt s6 kSt qua nghien ciru sau hai day each va nhung thien dich ciia chung. Hgi thao khoa hgc (so kSt nghien ciiu khoa hgc 2 nam 1987 -1988) TTSTTNSV. Ha Ngi, tr. 8-11.
4. Vu Quang Con, 1985: Khozyanio - parzitnye otnosheniya cheshuekrylykh - vreditelej risa i ikh parazitov v usloviyakh severa Vietnama. Avtoref. doktor. diss, nayk, L.41s.
SUMMARY
Some biological, ecological peculiarities of green jute caterpillar {Anomis flava Fab.)
Nguyin Xudn Thdnh, VU Quang Con, Vii Thi Chi
The gree jute caterpillar {A. flava) is most dangerous pest of jute In the north Vietnam.
There are 6 instars in development of lan/ae. In the f4ay - June conditions are optimum for development of the eggs, larvae, pupae. There are 6 generations in the field throughout the jute crop season from January to July. The density of the pest in highest in period of 4*
generatron from 20"^ May - 10* June. The economic damaging level (5%) is 90 lan/ae per Im^.
