P r o f . J . v a n d e r E ls t
D e p a r t e m e n t A fr ik a a n s - N e d e r la n d s
A A R D , F U N K S IE E N IN V L O E D V A N D IE L IT E R A T U U R
B inne d ie ra a m w e rk v a n die te m a v a n h ie rd ie sim p o siu m g a a n d it o m tw ee k o m p o n en te :
• d ie iite r a tu u r , m e e r b e p a a ld d ie le tte rk u n d ig e wferk o fw o o rd k u n s w e rk m et sy d rie g en res en
* d ie g e m e en s k ap , d ie o n lv a n g e rs o f b elew ers v a n d ie Iite ra tu u r o fd o o d g e w o o n die lesers.
1. D ie aard van die iiteratu u r
1.1 By d ie o n d e r w e r p w o rd nie la n k stilg e sta a n nie. D a a r is ’n o n e in d ig e reeks d efinisies w a t d ie k e n n ie rk e v a n d ie I ite r a tu u r o m sk ry f en d a a r is b oeke se n d e r tal o o r h ie rd ie o n d e rw e rp g e p u b lise e r. D u ise n d e b lad sy e sal seker n o g d a a r a a n g ew y w o rd . O p v a ttin g s o o r d ie w ese en a a r d v a n d ie Iite r a tu u r v ersk il v an d e k a d e to t d e k a d e e n v a n eeu to t eeu e n d it sy v e rre v a n m y o m n o u iets n u u ts d a a r a a n toe te voeg. D ie m en in g s v a n e n k ele v o o ra a n s ta a n d e lite ra to re o o r die a a r d v a n d ie Iite r a tu u r k a n soos volg s a a m g e v a t w ord:
1.1.1 D ie m e d iu m v a n d ie le tte rk u n d ig e w erk is d ie g eskrew e o f m o n d e lin g e ta a l. As
’n m en s a a n d ie M id d e ln e d e rla n d s e le tte r k u n d e d in k , d a n w e et o ns d a t d ié le tte rk u n d e n ie by d ie b e ro e m d e versreël v a n ’n v e rla n g e n d e m o n n ik : Hebban olla vogela neslas hagunnan hinase hie ende thu b e g in h et nie. D ie rcël k an as ’n b eg in v a n d ie g eskrew e N e d e rla n d s e le tte r k u n d e b eskou w o rd . D a a r is e g te r h e e lw a t a a n d u id in g s d a t d a a r ’n le tte r k u n d e v o o r d a a r d ie reël b e s ta a n h e t, hoew el die v e rv o e rm id d e l v a n d a a r d ie le tte rk u n d e h o o fsa ak lik d ie m o n d e lin g e ta a l was.
1.1.2 D ie essensie v a n d ie lite rê re w erk is sy b e p a a ld e v o rm lik e e ie n sk a p p e e n sy fiktiew e e n o n v e rifie e rb a re a a r d . D it h o u o n d e r a n d e re in d a t d ie w êreld o f d ie w e rk lik h e id v a n b y v o o rb e e ld d ie ro m a n o n d e rs k e ib a a r, m a a r n ie s k e ib a a r v a n d ie w e rk lik h e id b u ite d ie ro m a n is nie. B ennison G ra y d e fin ie e r d ie literfire w erk as ’n o n v e rifie e rb a re ” m o m e n t-b y -m o m e n t s ta te m e n t o f a n e v e n t”
(1975:142). O o k F .C . M a a tje (1976:20) b e k le m to o n d ie essensieel-fiktiew e a a r d v a n d ie lite rê re w erk en d ie o n v e rifie e rb a a rh e id v a n die lite rêre gegew e.
1.1.3 D ie lite rê re w erk h e t o n g e tw y feld ’n u i tw c r k in g o p d ie le s e r/b e le w e r: D it k an o n t r o e r e n d e n e s t e t i e s - s t r e l e n d w e e s o f d i e t e e n o o r g e s t e l d e
u itw e rk in g hê: b e ro e re n d e n o n lw rig te n d . H e rm a n G o r tc r se M et is fsteties- s tre le n d e n b e k o o iiik -o n tro e re n d . N ie m a n d sal d it o n tk e n nie. P laas lan g s M ei L e ro u x se Magersfontein, o Magersfontein, d a n is die eflek b e ro e re n d o n d e r die v a a n d e l v a n die esietiese k o m m u n ik a sie w at eie is a a n d ie lite rêre w erk.
2 .1 .4 T e n slotte: D ie lite r a tu u r , by n a m e d u s die ie tte rk u n d ig e w erk, is a iu m v a tte n d . S a u l Bellow , w e n n e r v a n d ie N o b e lp ry s v ir le tle rk u n d e , h e t by die g e le en th e id v a n d ie o o r h a n d ig in g v a n d ie p ry s gesê d a t d ie lite rê re w erk in sy o n d e rs k e id in g v a n feitelike m ed e d elin g s e n w eten sk ap lik e b e v in d in g s o p skrif, a lo m v a t(e n d is en a lle g e b ie d e v a n d ie m en slik e b e s ta a n dek. “ H o w p o o r a re th e y a ll” h et hy h o m g e rin g s k a tte n d o o r d ie n ie -lite rê re u itg e la a t. H ie r h et hy o n d e r a n d e re verw ys n a d ie veell'asettigheid o f d ie veelo g ig h eid , ook wel gen o em d ie m u ltiv ale n sie v a n die lite rê re w erk.
W a n n e e r d u s o o r d ie lite rê re w erk g e p r a a t w o rd , w o rd d it w at b y v o o rb e e ld in N e d e rla n d b e k en d s ta a n as die so g e n a a m d e “ k e u k e n m e id e n lite ra tu u r” b u ite re k e n in g g e la a t. D it b e te k en nie d a t ’n m en s nie ’n geldige o n d e rso ek n a d e rg elik e lite r a tu u r e n sy w isselw erking m et d ie g e m e en sk ap k an instel nie.
In te e n d e e l, ek k a n b y v o o rb e e ld verw ys n a d ie o n d erso ek w a t ’n w e rk g ro cp o n d e r le id in g v a n J o s G ie le n (1974) n a d ie so o rt m a s s a lite ra tu u r ingestel het.
2. D ie w isaelw erk in g tu sse n literatu u r en gem eenakap
2.1 Soos reed s h ie rb o gestel, g a a n d it by d ie o m sk ry w in g v a n d ie g e m e e n s k ap o m d ie o n tv a n g e rs o f d ie b elew ers v a n die lite ra tu u r. G e m e e n sk a p im ip liseer n a tu u r lik ’n w yd g e sk a k ee rd e g ro e p lesers: d ie in te lle k tu ele, k u ltu u rg e rig te leser en die gew one leser. D ie b e le w in g v a n ’n b e p a a ld e lite rê re w erk h a n g dik w els sa a m m et 'n leser se m a a tsk a p lik e g e b o n d e n h e id , sell’s ook sy historiese g e b o n d e n h e id (G ielen; 100).
D ie w a a r d e w a t d e u r d ie eeu e a a n lite rê re w erk e g e h eg is, v a rie er: W a t v ir e e n e ra a a n v a a r b a a r w as, is v ir d ie v o lg en d e e en m in d e r goed. I n d ie ty d p e rk v o o r die o p k o m s v a n d ie N e d e rla n d s e T a g tig e rk u n s w as d ie le tte rk u n d e — o f d it w at d e u rg e g a a n h et v ir le tte rk u n d e — g em een g o ed . W illem K loos e n sy m ed e stan d e rs h e t as k u n s te n a a rs ’n a n d e r in stellin g g e h a d en d ie visier v a n h u lle k u n s sk e rp g erig o p ’n g ro e p ie g e esg en o te e n so d ie lite rê re k u n s e k sk lu siew er g e m a ak . H ie ro p w o rd la te r teru g g e k o m .
2 .2 OnsterJUkheid van die lilerire werk
D ie v a ria sie in die o p v a ttin g s v a n d ie g e m e e n sk ap c o r die l ite r a tu u r in sa m e lia n g m et d ie w yd g e sk a k e e rd e o p v a ttin g s v a n s k e p p e n d e k u n s te n a a rs d e u r d ie eeu e b rin g m ee d a t d ie oes a a n o n ste rflik e lite rê re w erke e in tlik sk ra al is. O n s te rllik w o rd n a tu u rlik h ie r as ’n id eële te rm g e b ru ik . D ie v e r a n d e rd e w a ard e ste lsels w a a r a a n lite rê re w erke d e u r d ie e eu e o n d e rh e w ig w as, h o u te o re tie s g esp ro k e in d a t w erk e u it d ie v e rre v e rle d e d a lk n o g o n ste rilik h e id k an b e reik as g evolg v a n v e ra n d e re n d e o p v a ttin g s en beskouings o o r d ie wcse e n die a a rd v a n die lite ra tu u r.
O m o n ste rflik te wees, m o et ’n litc rê re w erk v o o rlrellik c eie n sk a p p e hê. D it b c h o o rt o n u itp u tlik te w ees v ir a lle ty e e n g e m c e n s k a p p e e n d it m o et d ie to ets v a n elke stel n o rm e v ir d ie litc re re w erk d e u r d ie e e u e k a n d e u rs la a n . D ie ’’m a k e r” v a n die o n sterflik e w erk, a ld u s S c h o p e n h a u e r, m o et ’n m en s w ees m et visie w ie se w erk o n g esk o n d e d e u r alle e eu e e n g e m e en sk ap p e k a n bew eeg.
D ie poësie v a n N .P . v a n W y k L o u w h e t d ie a llu re v a n o n ste rflik h e id e n sal ook m o o n tik o n ste rflk w o rd . As ’n m en s a a n d ie a n d e r k a n t n a o ns A frik aa n se p ro sa kyk, is d ie p re n tjie a n d ers. Is d á á r nie d a lk die h e p e rk in g v a n ’n te g ro o t g e b o n d e n h e id a a n d ie k o n tek s v a n o ns ty d e n g e m e e n s k a p nie? As d ie s p a n n in g e v a n o ns ty d , v e ral o ns eie g e m e e n s k a p s p ro b le m e , e e n d a g v e r b y g a a n — e n m a g G o d gee d a t d it g e b e u r
— w a t g a a n d a n w o rd v a n ons M a g e rs fo n te in e en P o p p ie N o n g e n as? S ou h u lle nie d a lk g e red u se e r w o rd lo t slegs b a k en s in d ie lite ra tu u rg e s k ie d c n is nie?
2 .3 Die outonomie van die literhe werk
B o g en o em d e h e t konsekw ensies v ir d ie o u to n o m ie v a n die lite rêre w erk m e t die k u n s te n a a r in sy sp reek w o o rd elik e iv o o rto rin g . le m a n d h e t o n lan g s gesê d a t d ie b e s ta a n v a n die iv o o rto rin g o p sigself al ’n c o n tra d ic tio in te rm in u s is: D ie einste iv o o rto rin g k a n m os nie to t s ta n d k o m so n d e r ’n ja g to g n ie e n in d ie b e so n d e re geval
’n j a g to g o p o lifa n te . le m a n d w a t so ’n ja g to g o p sy e e n tjie a a n p a k , is w a a n s in n ig e n
’n m en s k a n a a n n e e m d a t ’n g e m e e n s k a p in d ie k lein e (’n ja g g e se ls k a p ) d ie
“ b o u ste n e ” v ir d ie iv o o rto rin g b y m e k a a r g e m a a k het.
J a u s s , d ie g ro o t fo rm u le e rd e r v a n d ie re sep sie -e ste tik a (Segers; 10) n e u tra lis e e r ook d ie o u to n o m ie g e d a g te v a n d ie lite r a tu u r e n d ie lite rêre w erk m e t sy o p v a ttin g v a n die lite ra tu u rg e s k ie d e n is as ’n proses v a n p ro d u k sie e n resepsie.
3. F unksie en in vloed
3.1 D ie te rm e fu n k sie e n in v lo e d m e t b e tre k k in g to t d ie l ite r a tu u r s lu it n o u b y m e k a a r a a n en sk u if w a t b e te k en is b etre f, in so m m ig e g ev alle o o r m e k a ar.
H u lle w o rd in d ie res v a n m y b e to o g in h u l s a m e h a n g g e b ru ik , hoew el d ie klem u ite in d e lik o p ’n b e sp re k in g v a n d ie funksie g a a n val. F u n k sie is nie n o o d w e n d ig o f g la d nie in d ie lite rê re w e rk in g e b o u nie. T o g k a n ’n b e p a a ld e so o rt leser ’n b e p a a ld e fu n k sie d e fin ie e r e n ’n b e p a a ld e w erk v ir sekere d o e le in d es b e n u t. E k kom la te r h ie ro p teru g .
3.2 D ie o b je k v a n d ie in v lo e d v a n d ie lite rê re w erk h o e f n ie a lty d d ie g e m e e n s k a p te w ees nie. D ie in v lo ed v a n d ie lite rê re w erk k a n ook a n d e r lite rê re w erk e g eld. D it is o n g e tw y feld so — o m n a b y d ie h u is te b ly — d a t N .P . v a n W yk L o u w ’n alTiniteit v ir die w erk v a n H e n d rik M a rs m a n g e h a d h e t en d a t la a sg e n o em d e se w erk in v lo e d o p L o u w u itg e o e fe n h et. D it is e g te r ’n stu d ie o p sigself e n r a a k d i e o n d e rh a w ig e o n d e rw e rp slegs sydelings.
4. F unksie en in vloed in d ie N ed erland se letterkunde
4.1 M y p ra k tie s e to e lig tin g o o r die v e rh o u d in g tussen litc r a tu u r e n gein een sk ap , v e rai w a t b e lrc f d ie funksie e n in v lo ed , is g e b a see r o p v o o rb e eld e u il d ie N e d erla n d se le tte rk u n d e by n a m e d ie poësie u il d ie M id d e le eu e , d ie R e n aissan c e, d ie R o in a n tie k v a n d ie n e g e n tie n d e eeu e n d ie k u n s v a n d ie m o d e rn e ty d . ’n M en s m o et g ered elik to eg ee d a t d ie keuse v a n v o o rb e e ld e soins su b je k tie i'k a n w ees en d a t d ie id e a a l v a n d ie hoo g ste o b jek tiw ite it in h ie rd ie opsig o n b e re ik b a a r is.
4.2 Die Middeleeue
I n h ie rd ie o p w in d e n d e ty d p e rk — ook w a t d ie l ite r a tu u r bet r e f — b e s ta a n d a a r w at d ie g e m e e n s k a p l i e t r e f ’n sk e rp in d e lin g v a n adellikes, geestelikes en b u rg erlik es.
L ite ra tu u rliis to ric i h et o p g ro n d v a n h ierd ie in d elin g ook al o n d c rsk eid in g s g e in a ak in d ie k u n s v a n d ie M id d e le eu e . ’n B elan g rik e fa k to r w at by die besk o u in g o o r die funksie v a n d ie lite r a tu u r in a g g en eem m o et w o rd , is die feit d a t d ie m e e rd e rh e id v an d ie M id d e le e u e rs, ook d ie a d ellik es a n a lfa b e te w as. L ees en sk ry f is o p een ty d s tip die m o n o p o lie v a n d ie geestelik h eid . O m te leer lees en sk ry f in die M id d e le e u e het niin o f m e e r b e te k e n d a t so ’n p e rso o n geestelike sou w o rd (kyk D e m y tte n a e re e.a.; 15).
D ie b e p a a ld e g e ste ld h e id v a n d ie g e m e e n s k ap v a n die M id d e le e u e h e t in g eh o u d a t d ie g eskrew e w erk g e h o o r m oes w o rd : “ ... h et p u b lie k v a n het bo ek is h et a u d ito riu m ! H e t lezen v a n e en bock (w as) een au d io v isu e el g e b e u re n ...” (op. c it., p. 16).
L a a sg e n o e m d e h e t m e e g e b rin g d a t d ie d ra m a tie s e e n d ie d r a m a in h ie rd ie ty d p e rk o p g a n g g e m a a k h et. D ie g esp ro k e en v e rto lk te w o o rd h e t d ie h o o fa a n d a g gekry.
D a a r v a n g e tu ig ook d ie ta lle so o rte d ra m a s , d ie m iste riesp ele, die m irak elsp ele, die ab elesp ele , d ie sin n e sp e le en d ie so tte rn ie ë , k lu g te , sp ro k e , en so v o o rts. O o k die r id d e rro m a n s e n d ie v o lk sb a lla d es het ’n d ra m a tie s e (p ra a t)in s la g g e h a d . 'n M en s h o e f alle en m a a r te lu iste r n a d ie a a n h e f v a n d ie b e k en d e rid d e rro m a n Karel ende Elegasl w a a rin d ie v o o rd ra g k u n s te n a a r h o m d a d elik m anifesteer:
V ra y e h isto rie e n d e al w a er M ag h ic u tellen , h o e rte r n aer.
'n M en s k a n d u s k o n s ta te e r d a t d ie a a r d v a n d ie g e m e e n s k ap in d ie M id d e le e u e ’n sekere in v lo ed o p d ie v o rm v a n d ie k u n s h a d : d ie k u n s m oes in ’n b e la n g rik e m a te p ra a tk u n s wees. D ie g ev o lg trek k in g slu it n a tu u rlik nie die b e sta a n v a n die in d iw id u a lis tie se lirie s-o n tb o e s e m e n d e k u n s in die M id d e le e u e u it nie. W ie ken nie d ie “ sk o o n ste d o d e k la g ” (á la C o ster) v a n die N e d e rla n d se le tte rk u n d e nie?
E g id iu s w a e r b estu bleven M i lan c t n a d i gheselle m ijn D u coors d i d o o t d u liets n ii tleven.
Baie M id d e le e u s e w erk e het d ie funksie g e h a d o m v e rto lk ers v a n Bybelse w a a rh e d e te wees. Ja n v a n B o en d ale m et sy “ H o e d ic h te rs d ic h te n s u lle n ...” , d ie e erste D ietse ars p u e tic a , h e t w a a rlie id en w a a ra g tig h e id in die k u n s vooro p g estel en d a a r v a n u it g e g aa n d a t
... J h e s u m C h ris tu m
D ie a lle n e is d ie w a a rh e d e ... (vs. 217).
4.3 D ie Renaissance
W a a r d ie d ig k u n s v a n d ie M id d e le e u e in 'n g ro o t m a te b e d o ci w as v ir d ie volk, v e ral to t Icrin g , is d ie lite r a tu iir v a n d ie R e n a iss a n c e m in d e r v o lk s g e rig e n eksk lu siew er as d ié v a n d ie M id d e le e u e . D i e k u n s h e t ’n a n d e r r o l in die g e m e e n s k a p b e g in speel. D it geld o o k v ir d ie iite rê re k u n s te n a a r: “ N iet la n g e r is hij v o o ral le v e ra n c ie r v a n ecn zek er so o rt g e b ru ik s g o e d e re n v o o r d e g e m e en s ch a p . H ij is nii ie m a n d g e w o rd e n d ie in d ic h tv o rm z ic h z e lf u itle v e rt en d it n iet la te n k a n ” (V a n d e r H e ijd e n , 1967:7).
V o n d e l, H o o ft, B re d cro e n L u y k e n , o m m a a r ’n p a a r b e la n g rik e R e n aissa n siste te n o e m , h et h u lle e lk e en o p h ul eie m a n ie r in liu lle kuns “ u itg e le w e r” . Soos K n u v e ld e r (1971:32) d it stel, h et d ie “ relig ieu z e e e n h e id v a n w creld en lev c n sb c sc h o u w in g ten e in d e ” gelo o p . ’n F a k to r w a t h ie r 'n rol gespeel h et, w as die H e rv o rm in g v a n 1517, w a t die m en s in ’n sekere sin io sg em aak h et v a n d ie k n e lie n d e b a n d e v a n d ie kerk as in s titu u t. D ie v e r a n d e r in g v a n in g e s te ld h eid v a n kuns, k u n s te n a a r en g e m e en sk ap h e t g e p a a r d g e g a a n m et d ie v e ra b s o lu te rin g v a n d ie v o rm . ’n M e n s d in k v e ral h ier a a n d ie v e r m a a r d e so n n e t, d ie a le k s a n d ry n , d ie stra k ry m sk em as, k o rto m die
“ h e c h te e n stra k k e v o rm e n v a n o rd e e n r e g e lm a a t” (K n u v e ld e r). ^
’n B esondere e k sp o n e n t v a n d ie N e d c rla n d s e R e n a iss a n c e w as d ie d ig te r P .C . H ooft w a t b esk o u k a n w o rd as d ie m id d e lp u n t v a n d ie b esk a afd e lew e v a n sy ty d e n sy lan d . V a n d e r H e ijd e n (1967:7) m e e n d a t d ie R e n a iss a n c e in h o m vo lto o i is. O o r d ie a a r d e n fu n k sie v a n d ie lite r a tu u r , by n a m e d ie poesie, h e t H o o ft ’n u ite e n s e ttin g g eg ee in sy b e ro e m d e “ R e d e n v a n d e W a e rd ic h e it d e r P oesie” . H y p ry s d ie poesie h o o g a a n :
“ D ese is n ie t a lle e n heel su iv er, heel g e so n d t, heel g e ru st, soo d a tte r n ie m a n d e n h a rt, ho o ft oft ta n d afsw eere: m a e r d o e t m e e r” . D ie poesie laa t ’n n a k la n k in d ie g em o ed ,
’n n a k k la n k v a n ’n lieflike s a n g to t h e ilsa m e .stigting w a t w e e r k a n lei to t “ stich te lijk e e n n u tte d a e d e n . P oesie se in v lo e d stre k w y d , a ld u s H o o ft, e n is selfs in s ta a t to t w a p e n fe ite e n h et in d ie h o e d a n ig h e id al d ien ste b e w u s “ in ’t v e rsto o te n v a n d e T y r a n n je e n stic h te n des v rijh e id s ...” (op. cit.:5 8 ).
H u iz in g a (1963:110) wys d a a r o p d a t d ie ku n s, d ie lite rê re k u n s a lta n s v a n die G o u e E eu , d ie p lek in g en e em het w a t d ie p re e k o o p g e la a t h e t. By d ie o n tb re k in g v a n ’n stro o m d a ag lik se n u u s e n n u w e le k tu u r w as d a a r ty d e n a a n d a g v ir d ie Ic tte rk u n d e as | sosiale funksie: “ Z ij v o rm d e h e t h o o fd o rn a m e n t v a n h et geestelijk e b e s ta a n , e en edel v e rm a a k ; zij w as in h o g e m a te v e r b o n d e n a a n al w a t feest o f p le c h tig h e id was.
H o ev eel v a n d e l it t e r a tu u r o n ts to n d n ie t als h u ld ig in g , v ierin g , in w ijd in g o f her- d e n k in g , als lo fd ich t, o p d ra c h t, h u w e lijk szan g , g ra fd ic h t? ” (op. c i t . : l l l ) .
N a m a te d ie e r a v a n d ie G o u e E eu v e r b y g e g a a n h e t, h et n u w e ty e a a n g e b re e k . D ie c k sk lu siw ite it v a n d ie poësie h e t ie tw a t v e rlo re g e g a a n . D ie lite r a tu u r h e t in g e m o e d e lik e r v a a rw a te rs b e la n d e n w as ’n ty d la n k d ie sp e e lb a l v a n d ie R o m a n tie k to td a t ’n la a g te p u n t b e re ik is in d ie e e rste h e lfte v a n d ie v o rig e e eu m et d ie o p k o m s v a n d ie N e d e rla n d s e p re d ik a n td ig te rs .
S o o rt v a d e rfig u u r v ir d ie g e m o e d elik er lite r a tu u r w as V a d e r C a ts (1577-1660), ty d g e n o o t v a n H o o ft e n V o n d e l.
4.4 Die Romantiek en die Tagtigers
T e s a m e m et a lle rle i hislo riese o n tw ik k e lin g c in die N c d e ria n d e , die a g tc ru itg a n g v a n s ta a t en e k o n u in ie h et ook d ie k u n s n a d ie O o u e E eeu — soos d ie N e d e rla n d e rs d it stei — v e rlo e d er. D ie lite rê r-h isto rie se o n tw ik k eiin g e w o rd m et sew cm ylslaarse in oën sk o u g e n ee m , m a a r w at d ie sp ro n g v a n d ie G o u e E eu n a d ie ty d p e rk v a n die T a g tig e rs h e tre f, v e rk e e r ek in goeie gesclskap. L o d ew ijk v a n D eyssel h et by- v o o rb e e ld in ’n io fp ry sen d e a rtik e l o o r W illem K loos ’n so o rtg ely k e sp ro n g g e n ia ak e n gesê d a t hy n a d ie “ sp h e e r v a n V o n d e l... o v e rg in g in d e sp h e e r v a n W illem K lo o s”
(1943:195). D ie to e s ta n d v a n d ie b e v o o g d in g v a n d ie k u n s d e u r d ie g e m e en s k ap k u lm in e e r in ’n Figuur soos B ild erd ijk (1756-1831), w a t b y v o o rb e eld as d ig te r die k o m b u is b e tre e h e t e n in gesw olle re to riek o o r die kook v a n ’n e ie r skryf.
J .J .L . te n C a te sk ry f in 'n ju ig to o n o o r sy seu n se eerste tan d : T rio m f, trionif! h e f a a n , m ijn lu it,
W a n t in o e d e r zegt; d e ta n d is uit!
L a a t d r e u n e n n u d e w an d en !
E erst g a l'G o d s g o e d h eid h e t lieve w icht d e n a d e m en het levenslicht;
N u geeft z i j ’t w ic h tje ta n d e n .
’n M e n s k a n a ile rm in s b e w ee r d a t d ig te rs soos B ild e rd ijk , D e G e n e s te t e n a n d e r ty d g e n o te g lad nie v erd ie n stelik e w e rk g elew e r h et nie en d a t g een b e la n g rik e d ig te rs tu ssen V o n d e l e n K lo o s h u lle v e rsk y n in g g e m a a k h et nie. Tog w as d ie to e s ta n d o o r d ie a lg e m e e n — l ite r ê r gesien — b e d ro ew e n d . V a n D eyssel laa t h o m m in d e r vleien d u it o o r d ie s ta n d v a n k u n s e n k u n s te n a a r v a n sy ty d w a t d ie g e m e en s k ap n a w il en w e lb eh a e b eg in b e d ie n het: H y skel die b eo efen aars v a n d ie kuns in d ie n e g e n tie n d e eeu u it v ir “ v ijftig ja rig e z u ig e lin g e n ” (1943:78); ’n “ k u d d e buil'els v a n d e m id d e l- m a tig h e id ” (op. cit.:7 9 ); “ la p p e n d e k e n s, o p g e v u ld m e t d e n w ezen lo ze w in d v a n uw
‘gevoel v a n e ig e n w a a rd e ’ ” (79); “ k lein en v a n ziel e n klein en v a n ta a l” ; “ hooge- s c h o o l-p o te n ta te n ” (80). H y b e sk u ld ig h u lle d a a r v a n d a t h u lle d ie lite r a tu u r to t
“ een rio o l v a n v u n z ig e b a n a lite it” (78) v e rla a g het. H ie rm e e b e sw a d d e r hy d u s ’n ty d p e rk in d ie lite rê re kuns — e n nie te n o n re g te n ie — w a a rin d ie le tte rk u n d e , v e ral d ie poësie, ’n la a g te p u n t b e reik h et e n g e en e n k ele verh efl'en d c fu n k sie o f in v lo ed g e h a d h et n ie as o m h u islik te strqel en te v e rn e d e r. N ie d a t d ie h u islik e geen o n d e r w e r p v a n g ro o t poesie k a n w ees nie. Soos T e n C a te en a n d e r d it e g te r a a n g e w e n d h e t, w as v e rre g a a n d e . W at v e rw a g V a n Deyssel d a n w el v a n d ie kuns?
By h o m g a a n d it in d ie k u n s o m d ie “ g ro o te, d ie p e heftige a a n d o e n in g e n ” (78); “ het g ro o te m e n s c h e n g e v o e l” ; d ie m en s se “ o n g e k e n d e d ie p te n ” (81); d ie “ g ro o te o n e in d ig h e id d o o r v o rig e v o ik en v erp erso o n lijk t en a a n b e d e n ” (82); “ H e t hooge w o o rd v a n g ro o te sc h o o n h e id ...” (83).
D ie a n tw o o rd o p V a n D eyssel is d ie B ew eging v a n T a g tig m et W illem K loos as v e rn a a n is te v e rte e n w o o rd ig e r. O p n u u t w o rd die k u n s m in d e r g em een sk ap sg erig en m ee r v o rm g e b o n d e .
D ie d ig le r v a n “ Ik w een o ni b lo c m e n in rte itn o p g e b ro k e n ” en “ Ik b e n e e n G o d i n ’t d iep s t v a n m ijn g e d a c h te n ” h e t die iite rcre k u n s a ile rm in s as g e m e en g o e d beskon.
D ie Ic re n d e e n d ie d id a k tie s e k u n s v a n sy v o o r g a n g e n h et p lek g e m a a k v ir d ie kuns v a n d ie sie lsu ilb e eld in g : “ d e a lle rin d iv id u e e ls te expressie v a n d e a lle rin d iv id u c c ls te g e v o elen s ...” In sy b e ro e m d e in le id in g to t J a c q u e s P e rk n o em hy d ie poësie “ E en e gav e v a n w e in ig e n v o o r w e in ig e n ...” (V a n d e r H e ijd e n , 1972:112). E k w il 'n o o m b lik s tils ta a n b y K io o s se m e rk w a a rd ig e ty d g e n o o l H e r m a n G o r te r (1864-1927), d ie . d ig te r v a n Mei. M e t la a sg e n o e m d e g e d ig — so h e t h y self gesê — w o n G o r te r iets h g s.
e n so n n ig s skep, m a a r d ie v a n u w a t G o r te r se lew ensgeskiedenis ken, w eet d a t hy h o rn to t d ie so sialism e gevirend h e t, b e v rie n d g e ra a k h et m e t L e n in e n d ie v e rg a d e rin g v a n d ie D e rd e In le rn a s io n a le in 1920 in M o sk o u to eg esp reek h et. V ir G o r te r h e t d ie poësie d ie funksie v e rw e rf o m d ie n s m id d e l v ir d ie m en sh eid te wees soos w a t d it ook in d ie M a rx istie se lite ra tu u rb e s k o u in g d ie geval is. In h ie rd ie opsig b ied d ie reeks g e d ig te o n d e r d ie tite l “ D e A r b e id e r s r a a d ” in te re s sa n te v o o rb e eld e w a a rv a n d ie v o lg en d e e e n is:
N u d a n d e n e d e rla a g g e le d e n is.
In d e r tira n n ie d o n k re d u istern is, N u w il ik zin g e n , z a c h t e n hel e n fijn, D it w il ik zin g e n in e e n g o u d e n schijn.
In n e d e rla a g w il ik h u n d ic h te r zijn.
In d ie v e r b y g a a n v e rw y s e k n a H e n r ië tte R o la n d H olst v a n d e r S c h a lk (1869-1952) w a t as g eesg en o o t v a n G o r te r d ie poësie e n d r a m a ook in d ien s v a n die m en sh eid w ou stel en gestel het.
4 .5 Die moderne tyd
V ir d ie d o e le in d es v a n h ie rd ie g e sk rif verw ys ek, w a t d ie m o d e rn e ty d b etref, n a die N e d e rla n d s e poësie v a n d ie V y ftig e rja re w a t as m o d e rn b eskou w o rd v a n w e ë d ie sterk a n ti-tra d is io n a lis tie s e in g e s te ld h e id . U it d ie v o o rg a a n d e sou ’n m en s al kon aflei d a t v e ran d e rin g s in k u n so p v a ttin g s, besk o u in g s o o r d ie lite r a tu u r , dikw els g e p a a r d g a a n m e t e n d ie g ev o lg is v a n n u w e m en sb esk o u in g s, g e ïn s p ire e r d e u r niosofie.se stro m in g s e n in g ry p e n d e g e b eu rten iss e. D it is b y v o o rb e e ld d ie g ev al m et d ie N e d e rla n d s e poësie n a 1945 w a t b e ïn v lo e d is d e u r d ie b e p a a ld e m en s b es k o u in g w a t o n ts ta a n h e t n a d ie g e w eld ig e m en seslag tin g s v a n d ie afg elo p e w êreld o o rlo ë. D ie g e lo o f a a n d ie estetiese, d ie m o o ie e n d ie verhelTende is e rn s tig g ek n o u . R e m c o C a m p e r t skryf:
N u R o la n d H olst o u d g e w o rd e n is e n v ie rre g e lrijm e n w isselt m et V estd ijk w o rd t h et tijd d a t w ij iets la te n h o re n e en stem d ie d w a rs d o o r p u in s to f h een , d ie g lip t d o o r d e sp ijk ers v a n h e t b edskelet die noo it d e b a a r d in d e keel w il h e b b e n
D ie a a n v o e rd e r v a n d ie N e d e rla n d se V yftigers, L u c c b e rt, h e t in sy g ed ig “ H e t o rak el v a n M o n te C a r lo ” v e rd o ern e n d a fg crek en m et die T a g tig e rv e rh e e rlik in g v a n die sk o o n h e id . D ie e stetisism e v a n W illem K lo o s e n s y ty d g e n o te b csk o u hy a s a fg e d a a n e n in d ie g e n o e m d e g e d ig la a t hy voos heel g ep as ry m o p A7ooj. D it is in d ( r w a a rh e id so d a t d ie g e m e e n s k a p e n o n tw ik k elin g e in d ie g e m e e n s k a p ’n rol gespeel h et in die o m b u ig in g v a n d ie koers w a t d ie N e d e rla n d s e poesie se d e rt T a g tig in g esla aii h et.
M e e r nog: ’n in te rn a s io n a le g e m e en sk ap (in die kleine), h et h ie r a a n m eegew erk. E k w il h ie r v e ra l ook wys o p d ie d a d a is m e w a t b ei'n v lo ed en d g ew erk h et. T e m id d e v a n d ie geviield v a n d ie E erste W êre ld o o rlo g h e t m ense soos H a n s A rp m ee g eh e lp a a n die o n tw ik k e lin g v a n d ie d a d a is m e . S im o n V in k e n o o g n o e m d ie d a d a is m e d ie profesie v a n die niks. W a t d ie k u n s — ook d ie lite r a tu u r — b e tre f, w o n d ie dada'iste by ’n n u lp u n t b eg in . D a d a h e t h o m v e rset te e n alles w a a rte e n jy jo u k a n verset: te e n G o d , d ie m a a ts k a p p y , d ie re d e en a lle b e s ta a n d e etiese e n a rtistie k e n o rm e (S chippers:
1974). D ie v aste b e n a m in g e v a n d in g e e n d ie b etrek en isse v a n w o o rd e is d e u r die d a d a is te e rn s tig b e v ra a g te k e n . F ra n c is P ic a b ia (Ades: 31) se d a d aisties e m an ifes lui so:
H e t is als Ju llie h o o p e n v e rw ac h tin g e n : niets.
als ju llie p a rad ijs : niets als ju llie idolen: niets als ju llie politici: niets als ju llie h eld en : niets als ju llie k u n sten aai's: niets als ju llie religie: niets.
D it hel sy u itv t'e r k in g g e h a d o p d ie a a r d , I'unksieen invloed v a n d ie kuns, by n a m e die poësie. D ie d a d a is m e h et sy d o el b e re ik m et d ie v e rb ro k k e lin g v a n die v aste vorm e.
In d ie poësie is d ie v ersreël lo sg e n ia a k v a n die s w a a rte k ra g v a n die sin sv c rb a n d , die g r a m m a tik a sc b a n d e is o p g e h e f e n tip o g rafiese p lasin g m ocs v ry wees.
D ie uitvtrerking en d ie in v lo e d v a n d ie d a d aisties e te n d e n s e — c n ek w il s u rre alistiese e n fu tu ris tie se in v lo e d e nie u itsk ak el nie — w as d a t e rn s tig a a n d a g bestee is a a n die a a r d v a n d ie poesie en d a t b a ie g e d ig te gew y is a a n d ie m a a k w e rk , d ie sk e p p e n d e w erk. By L u c e b e rt, L eo V ro m a n en K o u w e n a a r kry ’n m en s as uitvloeisel h ie rv a n
‘ b a ie b e sin n in g s o o r d ie sk e p p in g v a n die gedig. D ie sk e p p e n d e a rb e id is by hu lle dikw els b e la n g rik e r as die re s u lta a t v a n d ie skeppingsw erk.
W a a r d ie T a g tig e rp o ë s ie e ste ties -s tre len d w as, is d ie poesie v a n d ie V y ftig ers d it m in d e r c n e e r d e r sk o k k en d v a n w e ë s y a n ti-tra d is io n e le a a rd . L u c e b e rt, K o u w e n a a r e n a n d c r w on w e rk lik h e id s d ig te rs wees; “ D ro o m is h e t levcn n ic t...” h e t K o u w e n a a r iew ers gesê c n d a a r m e e g c iin p lis ee r d a t hy ju is lew e c n w c rk lik h e id in d ie poesie w ou u itb e c ld . T o g is h u llc nie d ig te rs v a n en v ir die g e m e en s k ap nie; n et so m in soos w at B re y te n B re y te n b a c h so ’n d ig te r is. Soos d ie T a g tig e rs se kuns is dié v a n die V yftigers ook e litê r c n d ikw els h crm cties.
6. S lotsom
O m te n s lo tte ’n p a a r d r a d e sa a n i te v at: D ie v r a a g n a die a a r d e n funksic v a n die
l itp r a tu u r h ct m ense al c e u c la n k besig g eh o u . A risto tele s h et in sy P o c tik a o o r die a a r d v a n d ie k u n s bcsin cii P la to h et al g c v ra n a d ie funksie d a a rv a n . S a a m m et W ellek en W a rre n (1971:55) k a n ’n m en s e g te r sê d a t d it nie ’n v r a a g is w at o n w ille k e u rig by d ig te rs en poësielesers o p k o n i nie, w a n t sê h u lle: D ie sk o o n h eid re g v e rd ig hom self.
U it b o g a a n d e h e t g eb ly k d a t poësie d e u r d ie e cn e o p v e rsk ille n d e m a n ie re b esk o u en versk eie funksies d a a r a a n to eg e d ig is. V e ra l in d ie M id d e le e u e w as d ie lite r a tu u r b e so n d e r g e m e en s k ap s b etro k k e en h et die poësie ’n sterk religieuse funksie g eh ad . In d ie R e n a iss a n c e is d ie poësie o n d e r a n d e re gcsien as ’n m id d e l to t sk o o n h eid so n t- ro e rin g , m a a r te g e ly k erty d h e t d it g ed ien to t le rin g en v e rm a a k .
T a g tig h et d ie lite rê re k u n s b e d ry w e, a lta n s g e d u re n d e d ie ecrste k lo m p ie ja r e , te r w ille v a n d ie kuns.
In d ie m o d e rn e ty d h e t d ie ku n s, v e ra l d ie poësie, w e er m ee r h e rm e tie s g e w o rd , m ee r as o o it te vo re. D it b e te k e n n ie d a t d ie poësie in d ie m o d e rn e ty d nie g em e en - s k a p sg e rig is nie. In te e n d e e l: d ie m o d e rn e re poësie is g e n eig o m m e e r as o o it a k tu e e l te w ees en sake v a n d ie d a g , v e ra l p o litiek e sake, to t o n d e rw e rp te v e rk la a r.
D it is i n d e r d a a d so d a t d ie p oesie o p v e rsk ille n d e ty e v ir v e rsk ille n d e so o rte lesers v e rsk ille n d e funksies k a n v e rrig . D ie h isto rik u s, a ld u s W ellek en W a rre n (1974:47) k a n d it as ’n sosiale d o k u m e n t g e b ru ik . D ie p sig o lo o g k a n f)oog o m iets v a n die m en slik e sielelew e d a a r u it te h a al. D ie poesie k a n d ie n to t k en n iso o rd rag .
E rn stig e lite ra tu u rle s e rs en -k e n n ers b e h o o rt d it e g te r d a a r o o r eens le w ees d a t d ie l ite r a tu u r iets u n iek s is e n d a t poësie b y v o o rb e e ld n ie in d ie eerste p le k in d ien s v a n iets a n d e rs s ta a n nie. D it is a lle re e rs s k e p p in g v a n d ie lew ensgevoelige k u n s te n a a r w a t d ie g e d ig k a n g e b ru ik v ir d ie o n tla d in g o f u its to rtin g v a n sy g evoelens o p sy eie en u n iek e wy.se. D it n e em e g te r nie w eg nie d a t poësie, soos h ie rb o a a n g e d u i, sekere funksies k a n v errig . D ie e erste en b e la n g rik s te is e g te r d a t, a ld u s W ellek e n W a rre n , poesie g e tro u m o e t w ees a a n s y eie a a r d . E n h i e r i s ’n m en s in ’n sek ere sin w e e r te r u g b y d ie o u b eg in sel v a n “ I’a r t p o u r I’a r t ” m e t d ie g e d a g te “ d a t w e rk elijk g ro te k u n st, o f g o e d e k u n st, o f k o rtw e g k u n st, n o o it p r o p a g a n d a k a n z ijn ’” (W ellek & W a rre n , 1974:53). A a n d ie a n d e r k a n t k a n k u n s nie in ’n k okon b e s ta a n nie. A g te r elke k u n s te n a a r en in elke k u n sw erk skuil ’n b e p a a ld e lew en sb esk o u in g . E n h ierd ie lew en sb esk o u in g is, a ld u s W ellek e n W a rre n (op. cit.: 54), iets w a t b a ie m ee r v erfy n
'I'e n slo tte invloed: H ie ro o r w il ek k o rt wees. Soos re ed s h ie rb o m ee g ed e e l, k a n een lite rê re w erk ’n a n d e r e e n b e ïn v lo e d soos e e n k u n s te n a a r ’n a n d e r e en . ’n G e m e e n - sk a p o f d ie s a m e s te llin g v a n ’n g e m e e n s k a p k a n w e e r d ie k u n s e n d ie v o rm v a n d ie k u n s be'invloed e n te n slo tte k a n d ie lite rê re w erk d ie g e m e e n s k a p b e ïn v lo e d , h o ew el h ie rd ie s o o n in v lo e d n ie o o rsk a t m o ct w o rd n ie, v e ral v a n w e ë d ie e litê rc en h e rm e tie se a a r d v a n d it w a t v a n d a g v ir gocie k u n s d e u rg a a n .
10
BIBLIOGRAFIE
A D E S , D. 1976. D a d a e n su rrc a lism e (v ert. P e te r N ijm c ije r). A m ste rd a m , LandshofT.
A N B E E K , T . 1974. D e lite r a tu u r w e le n s c h a p e n d e lezers. D e G id s , 1 3 7 ejg ., nr. 3, p.
159-178.
D E M Y T T E N A E R E , A. e .a. 1976. L ite r a tu u r e n s a m eiile v in g in d e m id d e le e u w e n . W assen a a r, S ervire.
G IE L E N , J . e .a. 1974. M a s s a lile ra tu u r — E en o n d e rz o e k n a a r d e s c h riflro m a n Saskia. N ijm e g e n , S tu d ie g ro e p (eie u itgaw e).
G R A Y , B. 1975. T h e p h e n o m e n o n o f lite ra tu re . D e n H a a g , P arys, M o u to n . H A L L , J . 1979. T h e sociology o f lite ra tu re . N ew Y ork, L o n g m a n .
H E R N A D I , P. (red .) 1978. W h a t is lite ra tu re . L o n d e n e n B lo o m in g to n , I n d ia n a U n iv e rsity Press.
H U I Z I N G A , J . 1963. N e d e r la n d ’s b esc h av in g in d e 17de eeuw . H a a rle m , T je e n k W illin k & Z oon.
K N U V E L D E R , G . 1971. H a n d b o e k to t d e g esc h ied cn is d e r N c d e rla n d se le tte r- k u n d e (D ecl 2). ’s H e rto g en b o sc h , M a lm b e rg .
M A A T J E , F .C . 1977. L ite ra tu u rw iete n sch a p . G ro n d s la g e n v a n e en th eo rie v a n het lite ra ire w erk. U tre c h t, B ohn, S c h e lte n ia e n H o lk em a.
R O S E N H E I M , E .W . 1960. W h a t h a p p e n s in lite ra tu re . L o n d e n en C h ica g o . U n iv e rsity o f C h ic a g o Press.
S C H O P E N H A U E R , A. 1980. O v e r s c h r ijv e n e n s tijl (vert. H .J . P o tt). D e R ev iso r, 7 d e jg . nr. 4, A u g u stu s, p. 25-30.
S E G E R S , R .T . (red .). 1978. R e c e p tie -e s th e tik a — G ro n d s la g e n , th e o rie en toepassing. A m ste rd a m , H u is a a n d e d rie g ra c h te n .
T U Y N M A N , P. (red .) 1971. P .C . H o o ft — S o n n e tte n e n R e d e n v a n d e W a e rd ic h e it d e r Poesie. A m ste rd a m , A th e n a e u m -P o la k & V a n G e n n ep .
V A N D E R H E I J D E N , M .C .A . 1967. D e ziel v a n d e p o ëet v e rto o n t z ich in zijn d ich te n . L y riek v a n v ier A m ste rd a m se d ic h te rs u it d e 17e eeuw .
V A N D E R H E I J D E N , M .C .A , 1972. E e n n ie u w geluid. D e T a c h tig e rs in p ro z a en poëzie.
V A N D E Y S S E L , L. 1943. P ro z a (verso rg d e u r H .A . M u ld e r). P re to ria , J .L . v an Schaik.
S C H I P P E R S , K . 1974. H o lla n d D a d a . A m ste rd a m , Q u e rid o .
W E L L E K , R . & W A R R E N , A. 1974. T h e o rie d e r lite r a tu u r (vert. T o m E tty e.a.).
A m s te rd a m , A th e n a e u m -P o la k & V a n G en n ep .
I I