• Tidak ada hasil yang ditemukan

AARD, FUNKSIE EN INVLOED VAN DIE LITERATUUR

N/A
N/A
Protected

Academic year: 2024

Membagikan "AARD, FUNKSIE EN INVLOED VAN DIE LITERATUUR"

Copied!
10
0
0

Teks penuh

(1)

P r o f . J . v a n d e r E ls t

D e p a r t e m e n t A fr ik a a n s - N e d e r la n d s

A A R D , F U N K S IE E N IN V L O E D V A N D IE L IT E R A T U U R

B inne d ie ra a m w e rk v a n die te m a v a n h ie rd ie sim p o siu m g a a n d it o m tw ee k o m p o n en te :

• d ie iite r a tu u r , m e e r b e p a a ld d ie le tte rk u n d ig e wferk o fw o o rd k u n s w e rk m et sy d rie g en res en

* d ie g e m e en s k ap , d ie o n lv a n g e rs o f b elew ers v a n d ie Iite ra tu u r o fd o o d g e w o o n die lesers.

1. D ie aard van die iiteratu u r

1.1 By d ie o n d e r w e r p w o rd nie la n k stilg e sta a n nie. D a a r is ’n o n e in d ig e reeks d efinisies w a t d ie k e n n ie rk e v a n d ie I ite r a tu u r o m sk ry f en d a a r is b oeke se n d e r tal o o r h ie rd ie o n d e rw e rp g e p u b lise e r. D u ise n d e b lad sy e sal seker n o g d a a r a a n g ew y w o rd . O p v a ttin g s o o r d ie w ese en a a r d v a n d ie Iite r a tu u r v ersk il v an d e k a d e to t d e k a d e e n v a n eeu to t eeu e n d it sy v e rre v a n m y o m n o u iets n u u ts d a a r a a n toe te voeg. D ie m en in g s v a n e n k ele v o o ra a n s ta a n d e lite ra to re o o r die a a r d v a n d ie Iite r a tu u r k a n soos volg s a a m g e v a t w ord:

1.1.1 D ie m e d iu m v a n d ie le tte rk u n d ig e w erk is d ie g eskrew e o f m o n d e lin g e ta a l. As

’n m en s a a n d ie M id d e ln e d e rla n d s e le tte r k u n d e d in k , d a n w e et o ns d a t d ié le tte rk u n d e n ie by d ie b e ro e m d e versreël v a n ’n v e rla n g e n d e m o n n ik : Hebban olla vogela neslas hagunnan hinase hie ende thu b e g in h et nie. D ie rcël k an as ’n b eg in v a n d ie g eskrew e N e d e rla n d s e le tte r k u n d e b eskou w o rd . D a a r is e g te r h e e lw a t a a n d u id in g s d a t d a a r ’n le tte r k u n d e v o o r d a a r d ie reël b e s ta a n h e t, hoew el die v e rv o e rm id d e l v a n d a a r d ie le tte rk u n d e h o o fsa ak lik d ie m o n d e lin g e ta a l was.

1.1.2 D ie essensie v a n d ie lite rê re w erk is sy b e p a a ld e v o rm lik e e ie n sk a p p e e n sy fiktiew e e n o n v e rifie e rb a re a a r d . D it h o u o n d e r a n d e re in d a t d ie w êreld o f d ie w e rk lik h e id v a n b y v o o rb e e ld d ie ro m a n o n d e rs k e ib a a r, m a a r n ie s k e ib a a r v a n d ie w e rk lik h e id b u ite d ie ro m a n is nie. B ennison G ra y d e fin ie e r d ie literfire w erk as ’n o n v e rifie e rb a re ” m o m e n t-b y -m o m e n t s ta te m e n t o f a n e v e n t”

(1975:142). O o k F .C . M a a tje (1976:20) b e k le m to o n d ie essensieel-fiktiew e a a r d v a n d ie lite rê re w erk en d ie o n v e rifie e rb a a rh e id v a n die lite rêre gegew e.

1.1.3 D ie lite rê re w erk h e t o n g e tw y feld ’n u i tw c r k in g o p d ie le s e r/b e le w e r: D it k an o n t r o e r e n d e n e s t e t i e s - s t r e l e n d w e e s o f d i e t e e n o o r g e s t e l d e

(2)

u itw e rk in g hê: b e ro e re n d e n o n lw rig te n d . H e rm a n G o r tc r se M et is fsteties- s tre le n d e n b e k o o iiik -o n tro e re n d . N ie m a n d sal d it o n tk e n nie. P laas lan g s M ei L e ro u x se Magersfontein, o Magersfontein, d a n is die eflek b e ro e re n d o n d e r die v a a n d e l v a n die esietiese k o m m u n ik a sie w at eie is a a n d ie lite rêre w erk.

2 .1 .4 T e n slotte: D ie lite r a tu u r , by n a m e d u s die ie tte rk u n d ig e w erk, is a iu m v a tte n d . S a u l Bellow , w e n n e r v a n d ie N o b e lp ry s v ir le tle rk u n d e , h e t by die g e le en th e id v a n d ie o o r h a n d ig in g v a n d ie p ry s gesê d a t d ie lite rê re w erk in sy o n d e rs k e id in g v a n feitelike m ed e d elin g s e n w eten sk ap lik e b e v in d in g s o p skrif, a lo m v a t(e n d is en a lle g e b ie d e v a n d ie m en slik e b e s ta a n dek. “ H o w p o o r a re th e y a ll” h et hy h o m g e rin g s k a tte n d o o r d ie n ie -lite rê re u itg e la a t. H ie r h et hy o n d e r a n d e re verw ys n a d ie veell'asettigheid o f d ie veelo g ig h eid , ook wel gen o em d ie m u ltiv ale n sie v a n die lite rê re w erk.

W a n n e e r d u s o o r d ie lite rê re w erk g e p r a a t w o rd , w o rd d it w at b y v o o rb e e ld in N e d e rla n d b e k en d s ta a n as die so g e n a a m d e “ k e u k e n m e id e n lite ra tu u r” b u ite re k e n in g g e la a t. D it b e te k en nie d a t ’n m en s nie ’n geldige o n d e rso ek n a d e rg elik e lite r a tu u r e n sy w isselw erking m et d ie g e m e en sk ap k an instel nie.

In te e n d e e l, ek k a n b y v o o rb e e ld verw ys n a d ie o n d erso ek w a t ’n w e rk g ro cp o n d e r le id in g v a n J o s G ie le n (1974) n a d ie so o rt m a s s a lite ra tu u r ingestel het.

2. D ie w isaelw erk in g tu sse n literatu u r en gem eenakap

2.1 Soos reed s h ie rb o gestel, g a a n d it by d ie o m sk ry w in g v a n d ie g e m e e n s k ap o m d ie o n tv a n g e rs o f d ie b elew ers v a n die lite ra tu u r. G e m e e n sk a p im ip liseer n a tu u r lik ’n w yd g e sk a k ee rd e g ro e p lesers: d ie in te lle k tu ele, k u ltu u rg e rig te leser en die gew one leser. D ie b e le w in g v a n ’n b e p a a ld e lite rê re w erk h a n g dik w els sa a m m et 'n leser se m a a tsk a p lik e g e b o n d e n h e id , sell’s ook sy historiese g e b o n d e n h e id (G ielen; 100).

D ie w a a r d e w a t d e u r d ie eeu e a a n lite rê re w erk e g e h eg is, v a rie er: W a t v ir e e n e ra a a n v a a r b a a r w as, is v ir d ie v o lg en d e e en m in d e r goed. I n d ie ty d p e rk v o o r die o p k o m s v a n d ie N e d e rla n d s e T a g tig e rk u n s w as d ie le tte rk u n d e — o f d it w at d e u rg e g a a n h et v ir le tte rk u n d e — g em een g o ed . W illem K loos e n sy m ed e stan d e rs h e t as k u n s te n a a rs ’n a n d e r in stellin g g e h a d en d ie visier v a n h u lle k u n s sk e rp g erig o p ’n g ro e p ie g e esg en o te e n so d ie lite rê re k u n s e k sk lu siew er g e m a ak . H ie ro p w o rd la te r teru g g e k o m .

2 .2 OnsterJUkheid van die lilerire werk

D ie v a ria sie in die o p v a ttin g s v a n d ie g e m e e n sk ap c o r die l ite r a tu u r in sa m e lia n g m et d ie w yd g e sk a k e e rd e o p v a ttin g s v a n s k e p p e n d e k u n s te n a a rs d e u r d ie eeu e b rin g m ee d a t d ie oes a a n o n ste rflik e lite rê re w erke e in tlik sk ra al is. O n s te rllik w o rd n a tu u rlik h ie r as ’n id eële te rm g e b ru ik . D ie v e r a n d e rd e w a ard e ste lsels w a a r a a n lite rê re w erke d e u r d ie e eu e o n d e rh e w ig w as, h o u te o re tie s g esp ro k e in d a t w erk e u it d ie v e rre v e rle d e d a lk n o g o n ste rilik h e id k an b e reik as g evolg v a n v e ra n d e re n d e o p v a ttin g s en beskouings o o r d ie wcse e n die a a rd v a n die lite ra tu u r.

(3)

O m o n ste rflik te wees, m o et ’n litc rê re w erk v o o rlrellik c eie n sk a p p e hê. D it b c h o o rt o n u itp u tlik te w ees v ir a lle ty e e n g e m c e n s k a p p e e n d it m o et d ie to ets v a n elke stel n o rm e v ir d ie litc re re w erk d e u r d ie e e u e k a n d e u rs la a n . D ie ’’m a k e r” v a n die o n sterflik e w erk, a ld u s S c h o p e n h a u e r, m o et ’n m en s w ees m et visie w ie se w erk o n g esk o n d e d e u r alle e eu e e n g e m e en sk ap p e k a n bew eeg.

D ie poësie v a n N .P . v a n W y k L o u w h e t d ie a llu re v a n o n ste rflik h e id e n sal ook m o o n tik o n ste rflk w o rd . As ’n m en s a a n d ie a n d e r k a n t n a o ns A frik aa n se p ro sa kyk, is d ie p re n tjie a n d ers. Is d á á r nie d a lk die h e p e rk in g v a n ’n te g ro o t g e b o n d e n h e id a a n d ie k o n tek s v a n o ns ty d e n g e m e e n s k a p nie? As d ie s p a n n in g e v a n o ns ty d , v e ral o ns eie g e m e e n s k a p s p ro b le m e , e e n d a g v e r b y g a a n — e n m a g G o d gee d a t d it g e b e u r

— w a t g a a n d a n w o rd v a n ons M a g e rs fo n te in e en P o p p ie N o n g e n as? S ou h u lle nie d a lk g e red u se e r w o rd lo t slegs b a k en s in d ie lite ra tu u rg e s k ie d c n is nie?

2 .3 Die outonomie van die literhe werk

B o g en o em d e h e t konsekw ensies v ir d ie o u to n o m ie v a n die lite rêre w erk m e t die k u n s te n a a r in sy sp reek w o o rd elik e iv o o rto rin g . le m a n d h e t o n lan g s gesê d a t d ie b e s ta a n v a n die iv o o rto rin g o p sigself al ’n c o n tra d ic tio in te rm in u s is: D ie einste iv o o rto rin g k a n m os nie to t s ta n d k o m so n d e r ’n ja g to g n ie e n in d ie b e so n d e re geval

’n j a g to g o p o lifa n te . le m a n d w a t so ’n ja g to g o p sy e e n tjie a a n p a k , is w a a n s in n ig e n

’n m en s k a n a a n n e e m d a t ’n g e m e e n s k a p in d ie k lein e (’n ja g g e se ls k a p ) d ie

“ b o u ste n e ” v ir d ie iv o o rto rin g b y m e k a a r g e m a a k het.

J a u s s , d ie g ro o t fo rm u le e rd e r v a n d ie re sep sie -e ste tik a (Segers; 10) n e u tra lis e e r ook d ie o u to n o m ie g e d a g te v a n d ie lite r a tu u r e n d ie lite rêre w erk m e t sy o p v a ttin g v a n die lite ra tu u rg e s k ie d e n is as ’n proses v a n p ro d u k sie e n resepsie.

3. F unksie en in vloed

3.1 D ie te rm e fu n k sie e n in v lo e d m e t b e tre k k in g to t d ie l ite r a tu u r s lu it n o u b y m e k a a r a a n en sk u if w a t b e te k en is b etre f, in so m m ig e g ev alle o o r m e k a ar.

H u lle w o rd in d ie res v a n m y b e to o g in h u l s a m e h a n g g e b ru ik , hoew el d ie klem u ite in d e lik o p ’n b e sp re k in g v a n d ie funksie g a a n val. F u n k sie is nie n o o d w e n d ig o f g la d nie in d ie lite rê re w e rk in g e b o u nie. T o g k a n ’n b e p a a ld e so o rt leser ’n b e p a a ld e fu n k sie d e fin ie e r e n ’n b e p a a ld e w erk v ir sekere d o e le in d es b e n u t. E k kom la te r h ie ro p teru g .

3.2 D ie o b je k v a n d ie in v lo e d v a n d ie lite rê re w erk h o e f n ie a lty d d ie g e m e e n s k a p te w ees nie. D ie in v lo ed v a n d ie lite rê re w erk k a n ook a n d e r lite rê re w erk e g eld. D it is o n g e tw y feld so — o m n a b y d ie h u is te b ly — d a t N .P . v a n W yk L o u w ’n alTiniteit v ir die w erk v a n H e n d rik M a rs m a n g e h a d h e t en d a t la a sg e n o em d e se w erk in v lo e d o p L o u w u itg e o e fe n h et. D it is e g te r ’n stu d ie o p sigself e n r a a k d i e o n d e rh a w ig e o n d e rw e rp slegs sydelings.

(4)

4. F unksie en in vloed in d ie N ed erland se letterkunde

4.1 M y p ra k tie s e to e lig tin g o o r die v e rh o u d in g tussen litc r a tu u r e n gein een sk ap , v e rai w a t b e lrc f d ie funksie e n in v lo ed , is g e b a see r o p v o o rb e eld e u il d ie N e d erla n d se le tte rk u n d e by n a m e d ie poësie u il d ie M id d e le eu e , d ie R e n aissan c e, d ie R o in a n tie k v a n d ie n e g e n tie n d e eeu e n d ie k u n s v a n d ie m o d e rn e ty d . ’n M en s m o et g ered elik to eg ee d a t d ie keuse v a n v o o rb e e ld e soins su b je k tie i'k a n w ees en d a t d ie id e a a l v a n d ie hoo g ste o b jek tiw ite it in h ie rd ie opsig o n b e re ik b a a r is.

4.2 Die Middeleeue

I n h ie rd ie o p w in d e n d e ty d p e rk — ook w a t d ie l ite r a tu u r bet r e f — b e s ta a n d a a r w at d ie g e m e e n s k a p l i e t r e f ’n sk e rp in d e lin g v a n adellikes, geestelikes en b u rg erlik es.

L ite ra tu u rliis to ric i h et o p g ro n d v a n h ierd ie in d elin g ook al o n d c rsk eid in g s g e in a ak in d ie k u n s v a n d ie M id d e le eu e . ’n B elan g rik e fa k to r w at by die besk o u in g o o r die funksie v a n d ie lite r a tu u r in a g g en eem m o et w o rd , is die feit d a t d ie m e e rd e rh e id v an d ie M id d e le e u e rs, ook d ie a d ellik es a n a lfa b e te w as. L ees en sk ry f is o p een ty d s tip die m o n o p o lie v a n d ie geestelik h eid . O m te leer lees en sk ry f in die M id d e le e u e het niin o f m e e r b e te k e n d a t so ’n p e rso o n geestelike sou w o rd (kyk D e m y tte n a e re e.a.; 15).

D ie b e p a a ld e g e ste ld h e id v a n d ie g e m e e n s k ap v a n die M id d e le e u e h e t in g eh o u d a t d ie g eskrew e w erk g e h o o r m oes w o rd : “ ... h et p u b lie k v a n het bo ek is h et a u d ito riu m ! H e t lezen v a n e en bock (w as) een au d io v isu e el g e b e u re n ...” (op. c it., p. 16).

L a a sg e n o e m d e h e t m e e g e b rin g d a t d ie d ra m a tie s e e n d ie d r a m a in h ie rd ie ty d p e rk o p g a n g g e m a a k h et. D ie g esp ro k e en v e rto lk te w o o rd h e t d ie h o o fa a n d a g gekry.

D a a r v a n g e tu ig ook d ie ta lle so o rte d ra m a s , d ie m iste riesp ele, die m irak elsp ele, die ab elesp ele , d ie sin n e sp e le en d ie so tte rn ie ë , k lu g te , sp ro k e , en so v o o rts. O o k die r id d e rro m a n s e n d ie v o lk sb a lla d es het ’n d ra m a tie s e (p ra a t)in s la g g e h a d . 'n M en s h o e f alle en m a a r te lu iste r n a d ie a a n h e f v a n d ie b e k en d e rid d e rro m a n Karel ende Elegasl w a a rin d ie v o o rd ra g k u n s te n a a r h o m d a d elik m anifesteer:

V ra y e h isto rie e n d e al w a er M ag h ic u tellen , h o e rte r n aer.

'n M en s k a n d u s k o n s ta te e r d a t d ie a a r d v a n d ie g e m e e n s k ap in d ie M id d e le e u e ’n sekere in v lo ed o p d ie v o rm v a n d ie k u n s h a d : d ie k u n s m oes in ’n b e la n g rik e m a te p ra a tk u n s wees. D ie g ev o lg trek k in g slu it n a tu u rlik nie die b e sta a n v a n die in d iw id u a lis tie se lirie s-o n tb o e s e m e n d e k u n s in die M id d e le e u e u it nie. W ie ken nie d ie “ sk o o n ste d o d e k la g ” (á la C o ster) v a n die N e d e rla n d se le tte rk u n d e nie?

E g id iu s w a e r b estu bleven M i lan c t n a d i gheselle m ijn D u coors d i d o o t d u liets n ii tleven.

Baie M id d e le e u s e w erk e het d ie funksie g e h a d o m v e rto lk ers v a n Bybelse w a a rh e d e te wees. Ja n v a n B o en d ale m et sy “ H o e d ic h te rs d ic h te n s u lle n ...” , d ie e erste D ietse ars p u e tic a , h e t w a a rlie id en w a a ra g tig h e id in die k u n s vooro p g estel en d a a r v a n u it g e g aa n d a t

... J h e s u m C h ris tu m

D ie a lle n e is d ie w a a rh e d e ... (vs. 217).

(5)

4.3 D ie Renaissance

W a a r d ie d ig k u n s v a n d ie M id d e le e u e in 'n g ro o t m a te b e d o ci w as v ir d ie volk, v e ral to t Icrin g , is d ie lite r a tu iir v a n d ie R e n a iss a n c e m in d e r v o lk s g e rig e n eksk lu siew er as d ié v a n d ie M id d e le e u e . D i e k u n s h e t ’n a n d e r r o l in die g e m e e n s k a p b e g in speel. D it geld o o k v ir d ie iite rê re k u n s te n a a r: “ N iet la n g e r is hij v o o ral le v e ra n c ie r v a n ecn zek er so o rt g e b ru ik s g o e d e re n v o o r d e g e m e en s ch a p . H ij is nii ie m a n d g e w o rd e n d ie in d ic h tv o rm z ic h z e lf u itle v e rt en d it n iet la te n k a n ” (V a n d e r H e ijd e n , 1967:7).

V o n d e l, H o o ft, B re d cro e n L u y k e n , o m m a a r ’n p a a r b e la n g rik e R e n aissa n siste te n o e m , h et h u lle e lk e en o p h ul eie m a n ie r in liu lle kuns “ u itg e le w e r” . Soos K n u v e ld e r (1971:32) d it stel, h et d ie “ relig ieu z e e e n h e id v a n w creld en lev c n sb c sc h o u w in g ten e in d e ” gelo o p . ’n F a k to r w a t h ie r 'n rol gespeel h et, w as die H e rv o rm in g v a n 1517, w a t die m en s in ’n sekere sin io sg em aak h et v a n d ie k n e lie n d e b a n d e v a n d ie kerk as in s titu u t. D ie v e r a n d e r in g v a n in g e s te ld h eid v a n kuns, k u n s te n a a r en g e m e en sk ap h e t g e p a a r d g e g a a n m et d ie v e ra b s o lu te rin g v a n d ie v o rm . ’n M e n s d in k v e ral h ier a a n d ie v e r m a a r d e so n n e t, d ie a le k s a n d ry n , d ie stra k ry m sk em as, k o rto m die

“ h e c h te e n stra k k e v o rm e n v a n o rd e e n r e g e lm a a t” (K n u v e ld e r). ^

’n B esondere e k sp o n e n t v a n d ie N e d c rla n d s e R e n a iss a n c e w as d ie d ig te r P .C . H ooft w a t b esk o u k a n w o rd as d ie m id d e lp u n t v a n d ie b esk a afd e lew e v a n sy ty d e n sy lan d . V a n d e r H e ijd e n (1967:7) m e e n d a t d ie R e n a iss a n c e in h o m vo lto o i is. O o r d ie a a r d e n fu n k sie v a n d ie lite r a tu u r , by n a m e d ie poesie, h e t H o o ft ’n u ite e n s e ttin g g eg ee in sy b e ro e m d e “ R e d e n v a n d e W a e rd ic h e it d e r P oesie” . H y p ry s d ie poesie h o o g a a n :

“ D ese is n ie t a lle e n heel su iv er, heel g e so n d t, heel g e ru st, soo d a tte r n ie m a n d e n h a rt, ho o ft oft ta n d afsw eere: m a e r d o e t m e e r” . D ie poesie laa t ’n n a k la n k in d ie g em o ed ,

’n n a k k la n k v a n ’n lieflike s a n g to t h e ilsa m e .stigting w a t w e e r k a n lei to t “ stich te lijk e e n n u tte d a e d e n . P oesie se in v lo e d stre k w y d , a ld u s H o o ft, e n is selfs in s ta a t to t w a p e n fe ite e n h et in d ie h o e d a n ig h e id al d ien ste b e w u s “ in ’t v e rsto o te n v a n d e T y r a n n je e n stic h te n des v rijh e id s ...” (op. cit.:5 8 ).

H u iz in g a (1963:110) wys d a a r o p d a t d ie ku n s, d ie lite rê re k u n s a lta n s v a n die G o u e E eu , d ie p lek in g en e em het w a t d ie p re e k o o p g e la a t h e t. By d ie o n tb re k in g v a n ’n stro o m d a ag lik se n u u s e n n u w e le k tu u r w as d a a r ty d e n a a n d a g v ir d ie Ic tte rk u n d e as | sosiale funksie: “ Z ij v o rm d e h e t h o o fd o rn a m e n t v a n h et geestelijk e b e s ta a n , e en edel v e rm a a k ; zij w as in h o g e m a te v e r b o n d e n a a n al w a t feest o f p le c h tig h e id was.

H o ev eel v a n d e l it t e r a tu u r o n ts to n d n ie t als h u ld ig in g , v ierin g , in w ijd in g o f her- d e n k in g , als lo fd ich t, o p d ra c h t, h u w e lijk szan g , g ra fd ic h t? ” (op. c i t . : l l l ) .

N a m a te d ie e r a v a n d ie G o u e E eu v e r b y g e g a a n h e t, h et n u w e ty e a a n g e b re e k . D ie c k sk lu siw ite it v a n d ie poësie h e t ie tw a t v e rlo re g e g a a n . D ie lite r a tu u r h e t in g e m o e d e lik e r v a a rw a te rs b e la n d e n w as ’n ty d la n k d ie sp e e lb a l v a n d ie R o m a n tie k to td a t ’n la a g te p u n t b e re ik is in d ie e e rste h e lfte v a n d ie v o rig e e eu m et d ie o p k o m s v a n d ie N e d e rla n d s e p re d ik a n td ig te rs .

S o o rt v a d e rfig u u r v ir d ie g e m o e d elik er lite r a tu u r w as V a d e r C a ts (1577-1660), ty d g e n o o t v a n H o o ft e n V o n d e l.

(6)

4.4 Die Romantiek en die Tagtigers

T e s a m e m et a lle rle i hislo riese o n tw ik k e lin g c in die N c d e ria n d e , die a g tc ru itg a n g v a n s ta a t en e k o n u in ie h et ook d ie k u n s n a d ie O o u e E eeu — soos d ie N e d e rla n d e rs d it stei — v e rlo e d er. D ie lite rê r-h isto rie se o n tw ik k eiin g e w o rd m et sew cm ylslaarse in oën sk o u g e n ee m , m a a r w at d ie sp ro n g v a n d ie G o u e E eu n a d ie ty d p e rk v a n die T a g tig e rs h e tre f, v e rk e e r ek in goeie gesclskap. L o d ew ijk v a n D eyssel h et by- v o o rb e e ld in ’n io fp ry sen d e a rtik e l o o r W illem K loos ’n so o rtg ely k e sp ro n g g e n ia ak e n gesê d a t hy n a d ie “ sp h e e r v a n V o n d e l... o v e rg in g in d e sp h e e r v a n W illem K lo o s”

(1943:195). D ie to e s ta n d v a n d ie b e v o o g d in g v a n d ie k u n s d e u r d ie g e m e en s k ap k u lm in e e r in ’n Figuur soos B ild erd ijk (1756-1831), w a t b y v o o rb e eld as d ig te r die k o m b u is b e tre e h e t e n in gesw olle re to riek o o r die kook v a n ’n e ie r skryf.

J .J .L . te n C a te sk ry f in 'n ju ig to o n o o r sy seu n se eerste tan d : T rio m f, trionif! h e f a a n , m ijn lu it,

W a n t in o e d e r zegt; d e ta n d is uit!

L a a t d r e u n e n n u d e w an d en !

E erst g a l'G o d s g o e d h eid h e t lieve w icht d e n a d e m en het levenslicht;

N u geeft z i j ’t w ic h tje ta n d e n .

’n M e n s k a n a ile rm in s b e w ee r d a t d ig te rs soos B ild e rd ijk , D e G e n e s te t e n a n d e r ty d g e n o te g lad nie v erd ie n stelik e w e rk g elew e r h et nie en d a t g een b e la n g rik e d ig te rs tu ssen V o n d e l e n K lo o s h u lle v e rsk y n in g g e m a a k h et nie. Tog w as d ie to e s ta n d o o r d ie a lg e m e e n — l ite r ê r gesien — b e d ro ew e n d . V a n D eyssel laa t h o m m in d e r vleien d u it o o r d ie s ta n d v a n k u n s e n k u n s te n a a r v a n sy ty d w a t d ie g e m e en s k ap n a w il en w e lb eh a e b eg in b e d ie n het: H y skel die b eo efen aars v a n d ie kuns in d ie n e g e n tie n d e eeu u it v ir “ v ijftig ja rig e z u ig e lin g e n ” (1943:78); ’n “ k u d d e buil'els v a n d e m id d e l- m a tig h e id ” (op. cit.:7 9 ); “ la p p e n d e k e n s, o p g e v u ld m e t d e n w ezen lo ze w in d v a n uw

‘gevoel v a n e ig e n w a a rd e ’ ” (79); “ k lein en v a n ziel e n klein en v a n ta a l” ; “ hooge- s c h o o l-p o te n ta te n ” (80). H y b e sk u ld ig h u lle d a a r v a n d a t h u lle d ie lite r a tu u r to t

“ een rio o l v a n v u n z ig e b a n a lite it” (78) v e rla a g het. H ie rm e e b e sw a d d e r hy d u s ’n ty d p e rk in d ie lite rê re kuns — e n nie te n o n re g te n ie — w a a rin d ie le tte rk u n d e , v e ral d ie poësie, ’n la a g te p u n t b e reik h et e n g e en e n k ele verh efl'en d c fu n k sie o f in v lo ed g e h a d h et n ie as o m h u islik te strqel en te v e rn e d e r. N ie d a t d ie h u islik e geen o n d e r w e r p v a n g ro o t poesie k a n w ees nie. Soos T e n C a te en a n d e r d it e g te r a a n g e w e n d h e t, w as v e rre g a a n d e . W at v e rw a g V a n Deyssel d a n w el v a n d ie kuns?

By h o m g a a n d it in d ie k u n s o m d ie “ g ro o te, d ie p e heftige a a n d o e n in g e n ” (78); “ het g ro o te m e n s c h e n g e v o e l” ; d ie m en s se “ o n g e k e n d e d ie p te n ” (81); d ie “ g ro o te o n e in d ig h e id d o o r v o rig e v o ik en v erp erso o n lijk t en a a n b e d e n ” (82); “ H e t hooge w o o rd v a n g ro o te sc h o o n h e id ...” (83).

D ie a n tw o o rd o p V a n D eyssel is d ie B ew eging v a n T a g tig m et W illem K loos as v e rn a a n is te v e rte e n w o o rd ig e r. O p n u u t w o rd die k u n s m in d e r g em een sk ap sg erig en m ee r v o rm g e b o n d e .

(7)

D ie d ig le r v a n “ Ik w een o ni b lo c m e n in rte itn o p g e b ro k e n ” en “ Ik b e n e e n G o d i n ’t d iep s t v a n m ijn g e d a c h te n ” h e t die iite rcre k u n s a ile rm in s as g e m e en g o e d beskon.

D ie Ic re n d e e n d ie d id a k tie s e k u n s v a n sy v o o r g a n g e n h et p lek g e m a a k v ir d ie kuns v a n d ie sie lsu ilb e eld in g : “ d e a lle rin d iv id u e e ls te expressie v a n d e a lle rin d iv id u c c ls te g e v o elen s ...” In sy b e ro e m d e in le id in g to t J a c q u e s P e rk n o em hy d ie poësie “ E en e gav e v a n w e in ig e n v o o r w e in ig e n ...” (V a n d e r H e ijd e n , 1972:112). E k w il 'n o o m b lik s tils ta a n b y K io o s se m e rk w a a rd ig e ty d g e n o o l H e r m a n G o r te r (1864-1927), d ie . d ig te r v a n Mei. M e t la a sg e n o e m d e g e d ig — so h e t h y self gesê — w o n G o r te r iets h g s.

e n so n n ig s skep, m a a r d ie v a n u w a t G o r te r se lew ensgeskiedenis ken, w eet d a t hy h o rn to t d ie so sialism e gevirend h e t, b e v rie n d g e ra a k h et m e t L e n in e n d ie v e rg a d e rin g v a n d ie D e rd e In le rn a s io n a le in 1920 in M o sk o u to eg esp reek h et. V ir G o r te r h e t d ie poësie d ie funksie v e rw e rf o m d ie n s m id d e l v ir d ie m en sh eid te wees soos w a t d it ook in d ie M a rx istie se lite ra tu u rb e s k o u in g d ie geval is. In h ie rd ie opsig b ied d ie reeks g e d ig te o n d e r d ie tite l “ D e A r b e id e r s r a a d ” in te re s sa n te v o o rb e eld e w a a rv a n d ie v o lg en d e e e n is:

N u d a n d e n e d e rla a g g e le d e n is.

In d e r tira n n ie d o n k re d u istern is, N u w il ik zin g e n , z a c h t e n hel e n fijn, D it w il ik zin g e n in e e n g o u d e n schijn.

In n e d e rla a g w il ik h u n d ic h te r zijn.

In d ie v e r b y g a a n v e rw y s e k n a H e n r ië tte R o la n d H olst v a n d e r S c h a lk (1869-1952) w a t as g eesg en o o t v a n G o r te r d ie poësie e n d r a m a ook in d ien s v a n die m en sh eid w ou stel en gestel het.

4 .5 Die moderne tyd

V ir d ie d o e le in d es v a n h ie rd ie g e sk rif verw ys ek, w a t d ie m o d e rn e ty d b etref, n a die N e d e rla n d s e poësie v a n d ie V y ftig e rja re w a t as m o d e rn b eskou w o rd v a n w e ë d ie sterk a n ti-tra d is io n a lis tie s e in g e s te ld h e id . U it d ie v o o rg a a n d e sou ’n m en s al kon aflei d a t v e ran d e rin g s in k u n so p v a ttin g s, besk o u in g s o o r d ie lite r a tu u r , dikw els g e p a a r d g a a n m e t e n d ie g ev o lg is v a n n u w e m en sb esk o u in g s, g e ïn s p ire e r d e u r niosofie.se stro m in g s e n in g ry p e n d e g e b eu rten iss e. D it is b y v o o rb e e ld d ie g ev al m et d ie N e d e rla n d s e poësie n a 1945 w a t b e ïn v lo e d is d e u r d ie b e p a a ld e m en s b es k o u in g w a t o n ts ta a n h e t n a d ie g e w eld ig e m en seslag tin g s v a n d ie afg elo p e w êreld o o rlo ë. D ie g e lo o f a a n d ie estetiese, d ie m o o ie e n d ie verhelTende is e rn s tig g ek n o u . R e m c o C a m p e r t skryf:

N u R o la n d H olst o u d g e w o rd e n is e n v ie rre g e lrijm e n w isselt m et V estd ijk w o rd t h et tijd d a t w ij iets la te n h o re n e en stem d ie d w a rs d o o r p u in s to f h een , d ie g lip t d o o r d e sp ijk ers v a n h e t b edskelet die noo it d e b a a r d in d e keel w il h e b b e n

(8)

D ie a a n v o e rd e r v a n d ie N e d e rla n d se V yftigers, L u c c b e rt, h e t in sy g ed ig “ H e t o rak el v a n M o n te C a r lo ” v e rd o ern e n d a fg crek en m et die T a g tig e rv e rh e e rlik in g v a n die sk o o n h e id . D ie e stetisism e v a n W illem K lo o s e n s y ty d g e n o te b csk o u hy a s a fg e d a a n e n in d ie g e n o e m d e g e d ig la a t hy voos heel g ep as ry m o p A7ooj. D it is in d ( r w a a rh e id so d a t d ie g e m e e n s k a p e n o n tw ik k elin g e in d ie g e m e e n s k a p ’n rol gespeel h et in die o m b u ig in g v a n d ie koers w a t d ie N e d e rla n d s e poesie se d e rt T a g tig in g esla aii h et.

M e e r nog: ’n in te rn a s io n a le g e m e en sk ap (in die kleine), h et h ie r a a n m eegew erk. E k w il h ie r v e ra l ook wys o p d ie d a d a is m e w a t b ei'n v lo ed en d g ew erk h et. T e m id d e v a n d ie geviield v a n d ie E erste W êre ld o o rlo g h e t m ense soos H a n s A rp m ee g eh e lp a a n die o n tw ik k e lin g v a n d ie d a d a is m e . S im o n V in k e n o o g n o e m d ie d a d a is m e d ie profesie v a n die niks. W a t d ie k u n s — ook d ie lite r a tu u r — b e tre f, w o n d ie dada'iste by ’n n u lp u n t b eg in . D a d a h e t h o m v e rset te e n alles w a a rte e n jy jo u k a n verset: te e n G o d , d ie m a a ts k a p p y , d ie re d e en a lle b e s ta a n d e etiese e n a rtistie k e n o rm e (S chippers:

1974). D ie v aste b e n a m in g e v a n d in g e e n d ie b etrek en isse v a n w o o rd e is d e u r die d a d a is te e rn s tig b e v ra a g te k e n . F ra n c is P ic a b ia (Ades: 31) se d a d aisties e m an ifes lui so:

H e t is als Ju llie h o o p e n v e rw ac h tin g e n : niets.

als ju llie p a rad ijs : niets als ju llie idolen: niets als ju llie politici: niets als ju llie h eld en : niets als ju llie k u n sten aai's: niets als ju llie religie: niets.

D it hel sy u itv t'e r k in g g e h a d o p d ie a a r d , I'unksieen invloed v a n d ie kuns, by n a m e die poësie. D ie d a d a is m e h et sy d o el b e re ik m et d ie v e rb ro k k e lin g v a n die v aste vorm e.

In d ie poësie is d ie v ersreël lo sg e n ia a k v a n die s w a a rte k ra g v a n die sin sv c rb a n d , die g r a m m a tik a sc b a n d e is o p g e h e f e n tip o g rafiese p lasin g m ocs v ry wees.

D ie uitvtrerking en d ie in v lo e d v a n d ie d a d aisties e te n d e n s e — c n ek w il s u rre alistiese e n fu tu ris tie se in v lo e d e nie u itsk ak el nie — w as d a t e rn s tig a a n d a g bestee is a a n die a a r d v a n d ie poesie en d a t b a ie g e d ig te gew y is a a n d ie m a a k w e rk , d ie sk e p p e n d e w erk. By L u c e b e rt, L eo V ro m a n en K o u w e n a a r kry ’n m en s as uitvloeisel h ie rv a n

‘ b a ie b e sin n in g s o o r d ie sk e p p in g v a n die gedig. D ie sk e p p e n d e a rb e id is by hu lle dikw els b e la n g rik e r as die re s u lta a t v a n d ie skeppingsw erk.

W a a r d ie T a g tig e rp o ë s ie e ste ties -s tre len d w as, is d ie poesie v a n d ie V y ftig ers d it m in d e r c n e e r d e r sk o k k en d v a n w e ë s y a n ti-tra d is io n e le a a rd . L u c e b e rt, K o u w e n a a r e n a n d c r w on w e rk lik h e id s d ig te rs wees; “ D ro o m is h e t levcn n ic t...” h e t K o u w e n a a r iew ers gesê c n d a a r m e e g c iin p lis ee r d a t hy ju is lew e c n w c rk lik h e id in d ie poesie w ou u itb e c ld . T o g is h u llc nie d ig te rs v a n en v ir die g e m e en s k ap nie; n et so m in soos w at B re y te n B re y te n b a c h so ’n d ig te r is. Soos d ie T a g tig e rs se kuns is dié v a n die V yftigers ook e litê r c n d ikw els h crm cties.

6. S lotsom

O m te n s lo tte ’n p a a r d r a d e sa a n i te v at: D ie v r a a g n a die a a r d e n funksic v a n die

(9)

l itp r a tu u r h ct m ense al c e u c la n k besig g eh o u . A risto tele s h et in sy P o c tik a o o r die a a r d v a n d ie k u n s bcsin cii P la to h et al g c v ra n a d ie funksie d a a rv a n . S a a m m et W ellek en W a rre n (1971:55) k a n ’n m en s e g te r sê d a t d it nie ’n v r a a g is w at o n w ille k e u rig by d ig te rs en poësielesers o p k o n i nie, w a n t sê h u lle: D ie sk o o n h eid re g v e rd ig hom self.

U it b o g a a n d e h e t g eb ly k d a t poësie d e u r d ie e cn e o p v e rsk ille n d e m a n ie re b esk o u en versk eie funksies d a a r a a n to eg e d ig is. V e ra l in d ie M id d e le e u e w as d ie lite r a tu u r b e so n d e r g e m e en s k ap s b etro k k e en h et die poësie ’n sterk religieuse funksie g eh ad . In d ie R e n a iss a n c e is d ie poësie o n d e r a n d e re gcsien as ’n m id d e l to t sk o o n h eid so n t- ro e rin g , m a a r te g e ly k erty d h e t d it g ed ien to t le rin g en v e rm a a k .

T a g tig h et d ie lite rê re k u n s b e d ry w e, a lta n s g e d u re n d e d ie ecrste k lo m p ie ja r e , te r w ille v a n d ie kuns.

In d ie m o d e rn e ty d h e t d ie ku n s, v e ra l d ie poësie, w e er m ee r h e rm e tie s g e w o rd , m ee r as o o it te vo re. D it b e te k e n n ie d a t d ie poësie in d ie m o d e rn e ty d nie g em e en - s k a p sg e rig is nie. In te e n d e e l: d ie m o d e rn e re poësie is g e n eig o m m e e r as o o it a k tu e e l te w ees en sake v a n d ie d a g , v e ra l p o litiek e sake, to t o n d e rw e rp te v e rk la a r.

D it is i n d e r d a a d so d a t d ie p oesie o p v e rsk ille n d e ty e v ir v e rsk ille n d e so o rte lesers v e rsk ille n d e funksies k a n v e rrig . D ie h isto rik u s, a ld u s W ellek en W a rre n (1974:47) k a n d it as ’n sosiale d o k u m e n t g e b ru ik . D ie p sig o lo o g k a n f)oog o m iets v a n die m en slik e sielelew e d a a r u it te h a al. D ie poesie k a n d ie n to t k en n iso o rd rag .

E rn stig e lite ra tu u rle s e rs en -k e n n ers b e h o o rt d it e g te r d a a r o o r eens le w ees d a t d ie l ite r a tu u r iets u n iek s is e n d a t poësie b y v o o rb e e ld n ie in d ie eerste p le k in d ien s v a n iets a n d e rs s ta a n nie. D it is a lle re e rs s k e p p in g v a n d ie lew ensgevoelige k u n s te n a a r w a t d ie g e d ig k a n g e b ru ik v ir d ie o n tla d in g o f u its to rtin g v a n sy g evoelens o p sy eie en u n iek e wy.se. D it n e em e g te r nie w eg nie d a t poësie, soos h ie rb o a a n g e d u i, sekere funksies k a n v errig . D ie e erste en b e la n g rik s te is e g te r d a t, a ld u s W ellek e n W a rre n , poesie g e tro u m o e t w ees a a n s y eie a a r d . E n h i e r i s ’n m en s in ’n sek ere sin w e e r te r u g b y d ie o u b eg in sel v a n “ I’a r t p o u r I’a r t ” m e t d ie g e d a g te “ d a t w e rk elijk g ro te k u n st, o f g o e d e k u n st, o f k o rtw e g k u n st, n o o it p r o p a g a n d a k a n z ijn ’” (W ellek & W a rre n , 1974:53). A a n d ie a n d e r k a n t k a n k u n s nie in ’n k okon b e s ta a n nie. A g te r elke k u n s te n a a r en in elke k u n sw erk skuil ’n b e p a a ld e lew en sb esk o u in g . E n h ierd ie lew en sb esk o u in g is, a ld u s W ellek e n W a rre n (op. cit.: 54), iets w a t b a ie m ee r v erfy n

'I'e n slo tte invloed: H ie ro o r w il ek k o rt wees. Soos re ed s h ie rb o m ee g ed e e l, k a n een lite rê re w erk ’n a n d e r e e n b e ïn v lo e d soos e e n k u n s te n a a r ’n a n d e r e en . ’n G e m e e n - sk a p o f d ie s a m e s te llin g v a n ’n g e m e e n s k a p k a n w e e r d ie k u n s e n d ie v o rm v a n d ie k u n s be'invloed e n te n slo tte k a n d ie lite rê re w erk d ie g e m e e n s k a p b e ïn v lo e d , h o ew el h ie rd ie s o o n in v lo e d n ie o o rsk a t m o ct w o rd n ie, v e ral v a n w e ë d ie e litê rc en h e rm e tie se a a r d v a n d it w a t v a n d a g v ir gocie k u n s d e u rg a a n .

10

(10)

BIBLIOGRAFIE

A D E S , D. 1976. D a d a e n su rrc a lism e (v ert. P e te r N ijm c ije r). A m ste rd a m , LandshofT.

A N B E E K , T . 1974. D e lite r a tu u r w e le n s c h a p e n d e lezers. D e G id s , 1 3 7 ejg ., nr. 3, p.

159-178.

D E M Y T T E N A E R E , A. e .a. 1976. L ite r a tu u r e n s a m eiile v in g in d e m id d e le e u w e n . W assen a a r, S ervire.

G IE L E N , J . e .a. 1974. M a s s a lile ra tu u r — E en o n d e rz o e k n a a r d e s c h riflro m a n Saskia. N ijm e g e n , S tu d ie g ro e p (eie u itgaw e).

G R A Y , B. 1975. T h e p h e n o m e n o n o f lite ra tu re . D e n H a a g , P arys, M o u to n . H A L L , J . 1979. T h e sociology o f lite ra tu re . N ew Y ork, L o n g m a n .

H E R N A D I , P. (red .) 1978. W h a t is lite ra tu re . L o n d e n e n B lo o m in g to n , I n d ia n a U n iv e rsity Press.

H U I Z I N G A , J . 1963. N e d e r la n d ’s b esc h av in g in d e 17de eeuw . H a a rle m , T je e n k W illin k & Z oon.

K N U V E L D E R , G . 1971. H a n d b o e k to t d e g esc h ied cn is d e r N c d e rla n d se le tte r- k u n d e (D ecl 2). ’s H e rto g en b o sc h , M a lm b e rg .

M A A T J E , F .C . 1977. L ite ra tu u rw iete n sch a p . G ro n d s la g e n v a n e en th eo rie v a n het lite ra ire w erk. U tre c h t, B ohn, S c h e lte n ia e n H o lk em a.

R O S E N H E I M , E .W . 1960. W h a t h a p p e n s in lite ra tu re . L o n d e n en C h ica g o . U n iv e rsity o f C h ic a g o Press.

S C H O P E N H A U E R , A. 1980. O v e r s c h r ijv e n e n s tijl (vert. H .J . P o tt). D e R ev iso r, 7 d e jg . nr. 4, A u g u stu s, p. 25-30.

S E G E R S , R .T . (red .). 1978. R e c e p tie -e s th e tik a — G ro n d s la g e n , th e o rie en toepassing. A m ste rd a m , H u is a a n d e d rie g ra c h te n .

T U Y N M A N , P. (red .) 1971. P .C . H o o ft — S o n n e tte n e n R e d e n v a n d e W a e rd ic h e it d e r Poesie. A m ste rd a m , A th e n a e u m -P o la k & V a n G e n n ep .

V A N D E R H E I J D E N , M .C .A . 1967. D e ziel v a n d e p o ëet v e rto o n t z ich in zijn d ich te n . L y riek v a n v ier A m ste rd a m se d ic h te rs u it d e 17e eeuw .

V A N D E R H E I J D E N , M .C .A , 1972. E e n n ie u w geluid. D e T a c h tig e rs in p ro z a en poëzie.

V A N D E Y S S E L , L. 1943. P ro z a (verso rg d e u r H .A . M u ld e r). P re to ria , J .L . v an Schaik.

S C H I P P E R S , K . 1974. H o lla n d D a d a . A m ste rd a m , Q u e rid o .

W E L L E K , R . & W A R R E N , A. 1974. T h e o rie d e r lite r a tu u r (vert. T o m E tty e.a.).

A m s te rd a m , A th e n a e u m -P o la k & V a n G en n ep .

I I

Referensi

Dokumen terkait

Vraag en antwoord 19 van die ‘Kortbegrip’ beskryf ’n opregte geloof Barger 1972:29 as: ‘’n [S]ekere kennis van God en sy beloftes, wat vir ons in die evangelie geopenbaar is, en ’n

Dit sal onbillik wees indien die applikant nie op die administratiewe billikheidsregte geregtig is nie, omdat haar venvagting om 'n regverdige en billike besluit met betrekking tot die

uitomuurs akti iteite • gote iese navorstng.. u~stionnaires en

en ho~rskole met die uitaluitj vr.:n llni ver itEd te, Togniese Y0J le"es, en el lie s esiale t l es van.. kol or

Tradisioneel moet kerkvergaderings die Bybel, belydenisskrifte, kerkorde, besluite van vorige vergaderings en usansie in gedagte hou wanneer daar oor ’n saak besin en besluit word.. In

Opvoedkundige Tegnologie in die Britse Leer Reeds sedert 1950 word baie aandag gegee aan individuele onderrig en sedert 1962 dan ook aan geprogrammeerde onderrig, soveel so dat 'n

Die riglyne vir so ’n nuwe beleid, gebaseer op die kernwaardes van inklusiwiteit en meertaligheid, voorsien dat Afrikaans as hooftaal verdwyn en dat parallelmediumonderrig nie langer as

Met die oog op Maatstaf 2 goeie taal hou die taalpraktisyn soms noodge- d.wonge 'n skyn van legitimiteit voor deur byvoorbeeld met uitsluiting van ander bronne te steun op een bron wat