DIE W ORTELS EN KENM ERKE VAN D IE TR A D ISIO N ELE AFRIK A A N SE LEW ENSTYL
In ons tydsgew rig kan d it m oontlik vreem d opklink om by 'n akadem iese fees te begin m et ’n verwysing na ’n Bybel- w oord, m aar hier, vandág, w a ar ons die ho n d erd ste bestaans- ja a r feestelik gedenk van 'n ho ëronderw ysinrigting w at on- bevange in sy naam vaandel die stem pel „C hristelik” dra, sal dit niem and verbaas as ek my reiaas vanm ore plaas o n d er ’n B ybelteks nie:
M att. 7 :1 6 — . . . ’n M ens pluk tog nie druiw e van dorings of vye van distels nie?
Matt. 1 2 :3 3 — Julie m oet of die boom goed m aak en sy vrugte goed, of ju lle m oet die boom sleg m aak en sy vrugte sleg; w ant aan sy vrugte w ord die boom geken.
Ek herhaal: W ant aan sy vrugte w ord die boom geken.
Dis my opdrag om m et u te gesels o or die w ortels en ke n m erke van die tradisionele Afrikaanse lew enstyl. D aarvoor is d it nodig dat ons eers twee begrippe van n ad e r bekyk en oorweeg: die eerste is
L«wenstyl
Ons m erk dadelik d at dit saam gestel is u it lewe en styl;
en v erd er d a t die tw ee w oorde verbind is m et ’n -s-, w a a rd e u r ons in s ta a t gestel w ord om die sam estelling v erhelderend om te stel as: styl van die lewe.
S ty l is in ons verband ’n hoogs p rikk elend e w oord. Dit hang saam m et ’n ou G erm aanse w o rtel of stam : sti-, w at b eteken styf, stewig, hard. Dié stam w o rd uitgebrei d.m.v.
verskillende uitgange, w aarby nog klinkerw isseling aangew end w ord, sod at ons uiteindelik ’n hele w oordgeslag kry w at ge- sam entlik die oer-grondbegrip vo ortd ra: staan, steen, stand, stad; star, staar; stok, staak, steeks; staf, styf, stewig; stel, staal, stol steel of stingel; en dan styl — w aarby ook aa n slu it die Latynse stilus.
Dis nie m y ta a k o f voornem e om dié w oordfam ilie in al sy divergensies in ons taal te volg nie. Genoeg om te sê d a t styl in sy w ortel die betekenis h et van styf, stewig, sterk . In
die sam estelling lew enstyl m oet d it dan beteken: iets w at aa n die lewe styl gee, stew igheid, standvastigheid, vorm — soos die o n d erstel van ’n kar. Ons kan d it v erd er d e u rtre k en sê: Styl in die sam estelling lew en styl b etek en dan die geraam te of ra am w erk w aarom heen die lewe hang, of waar- om heen d it saam gew eef is to t eenheid. N et soos die onderstel vorm gee aan die kar, die g eraam te aan die liggaam , die ra am w erk aan die huis, die skering aan die weefsel, net so is die styl die ding w at die vorm is van ons lewe — jy kan m aar sê, soos die F ran sm an: „Styl, dis tog die ganse lewe, die ganse m en s”. In hierd ie sin p ra a t ons van die styl van P iem eef, R em bran dt, M ikro, Van Melle. By die skry w er is d it seer sekerlik nie die vraag hoe hy sy kom m as en p u n te aanw end nie, m a a r die vraag hoe sy hele m enslikheid to t openb arin g gebring w ord in die geskrew e w oord. En d it is die eintlike o p drag vanm ore: Hoe die A frikaanse m ens se hele w esensaard to t stan d gekom het, in sta n d gehou w ord, en v o o rtd u re n d to t u itin g kom in sy lewenswyse.
Die tw eede w oord van betek enis in ons o p d rag is:
Tradisionele
Die tw ee w oorde w at die m eeste h o lru g gery w o rd d e u r op en b are re d en aa rs en die m eeste o n d erw erp w ord aan wan- voorstelling en v erdraaiin g en onbegrip, is ongetw yfeld die siam ese tw eeling k u ltu u r en tradisie. Die w oordeboekverkla- ring van trad isie is redelik o nskuldig genoeg:
(1) „Die o o rd ra van geslag op geslag, m ondelings o f in skrif, van geestelike besittings;
(2) die navolging van vaste, oorgelew erde gebruike, me- nings, gevoelens, beginsels, ens.” (HAT).
Dis p resies w at d it is. M aar as ons om ons heenkyk na w at in k o eran t, boek en ty d sk rif aan dié b egrip gehang w ord, as ons lu iste r na ons o pstand ige jeug, as ons ag slaan op ons harige jo ngm anne en ons do gters m et hulle beloof-jou-niks- rokkies, dan m oet trad isie so ’n so o rt skelw oord wees, ’n onaangenam e w oord w at beteken: h an d van die dood, m uf, af- gestorw e, noags, geestelike rem skoen. E n iem and w at hom aan die v olkstradisie hou, is v ir diesulkes 'n v ersu u rd e brom - pot, ’n jam m erlap p ie w at vogtig en ongeurig alle p re t en
jolyt en vooruitgang doodlê — ’n w a re v erk ram p te, om u eie w oord u it P otchefstroom in sy regte verban d te gebruik!
D aar is ewewel ’n an d e r opvatting van tradisie, nl.: dié sedes, gebruike en beginsels w at van die een geslag op die an d e r oorgelew er w ord op so ’n wyse d at d it die volgende geslag se lewenswyse rig, lei en beveilig. M aar die oorlew ering geskied telkens so dat die volgende geslag hom d aarby aan- pas, en gelyktydig die tradisionele om vorm om d ra e r te w ord van die eietydse opvattings en behoeftes. Só gesien is ’n volk se trad isie ’n geestelike lew ensproses w aarin die huidige vorm end en aanpassend rekening hou m et die geesteslew e van die voorgangers, en gelyktydig geestelike an k ers en nuw e groeipunte oorhandig aan die nakom elinge. T radisie is dan
’n verrykende geestesproses w at kom u it die verlede en w at o o r die hede in die toekom s reik, en w at allerm in s d aarop bereken is om 'n volksgem eenskap in te deel in v erkram ptes en verk rim ptes.
M aar let op — die grondvereiste is: oorlewering. Dit wil sê voord at d a a r van trad isie gepraat kan w ord, m oet d aa r oorlew ering wees, m oet d aa r m in stens tw ee opeenvolgende m ensegeslagte by so 'n geestesbesit b etro k k e wees. Dink nou mooi na: Baie van ons w at ouers is, se eie ou ers leef nog en help ons eie kin d ers grootm aak, terw yl ons ons eie klein- kin d ers hou om gedoop te w ord. Dit wil sê gesinne w at be
staan u it v ier of vyf lew ende geslagte — „tot in die vyfde geslag!" — is in ons tyd haas alledaagse verskynsels. Dus, oupag ro o tjie w at d a a r 'n gew oonte van gem aak h et om sy dag m et B oekevat te begin, d it aan sy seuns geleer h et en hdlle aa n hulle seuns to t in die vyfde lew ende geslag, h e t ’n trad isie begin, geskep, en h et dit beleef d a t d it in die w are sin oorlew ering gew ord het. D aarm ee wil ek sê: tradisieskep- ping is nie dood, is nie doods nie, is nie iets van die verlede nie, m aar bestaan as lew ende geestesproses in ons eie tyd en in ons eie Iewens. Ons is selde bew us daarvan, m aar alm al van ons doen een of an d e r ding, het een of an d e r opv atting w at nog d e u r ons kin d ers opgeneem sal w ord of reeds opge- neem is, en w at húlle w eer sal v o o rtd ra — dis tradisie. En w at d aarm ee saam hang noem ons die tradisionele.
Is dit m uf? V erfoeilik? Dooie han d u it die graf? Ver- kram p? Of is d it e e rd er ’n lew ensproses w at gesonde volks- groei, ontw ikkeling, vernuw ing van die oue aan die hand van
die nuw e b evorder?
Nou kan elkeen van ons vir sigselw ers die sam ekoppeling tradisionele lew ensw yse sinryk u itlê en bepeins. M aar dis nog vir ons nodig, as volgende stap in ons betoog, om die sam e
koppeling, in die lig van ons opdrag, te verleng m et ’n derde w oord: A frikaanse tradisionele lew ensw yse. Dan kom ons voor die n oodsaak om die begrip A frikaner te om skryf. En nou wil ek m y allerm ins op 'n staatsre g telik e grondslag stel. Inteen- deel, dit gaan my suiw er en u itslu iten d om die kultuurbe- grip. A frikaner is hy w at A frikaans p ra a t as die w esenlike taal van sy gees, w at hom d e u r sy aan vaardin g van die tra d i
sionele A frikaanse lew ensw yse gevoel as lid van die A frikaanse volk en d a a rd e u r die A frikaanse volksgeskiedenis, geestelike en stoflike belange aan v aar as sy eie, w at hom die lotgevalle van die A frikaanse volk in v erle d e/h ed e /to ek o m s aa n tre k as sy eie lotgevalle, en w at afstam m elin g is van E urop ese voor- ouers w at Suid-Afrika a a n v aar h et as hulle enigste, blywende geestelike en stoflike tu iste. So besk ou beteken d it d at elke m ens self m oet kan sê of hy A frikaner is of nie. V erder: Hy w at v ra — Wie is die A frikaanse volk en wie b eh o o rt daar- aan? — o p en b a ar d e u r sy vraag d at hý nie lid is van dié volk nie.
D aar w as nie alty d A frikaners nie. Dié m enseso ort is ’n histo riese k ultuu rv ersk y n sel w at in Suid-Afrika saam gegroei h et u it w a t elders vand aan gekom het. En tesam e m et die saam groei van m ense to t 'n nuw e verskynsel het gegroei sy taal en sy lew enshouding of — trad ision ele lewenswyse. Dit m oet ons goed v erstaan, w a n t ons m oet begryp d at d a a r nie so iets is as om aan ’n groep m ense ’n taal op te lê, ’n kul
tu u r of lew ensw yse aan hulle af te dw ing nie. Die A frikaanse m ens ontw ikkel in die geskiedenis tesam e m et sy taal en sy lewenstyl. Dis 'n drie-eenheid, on losm aaklik aan m ek aa r ver- bind en m et m ek aa r verw eef so d at so n d er die een die an d e r nie is nie, nie kan wees nie. Die volk is sy taal, is sy lewenstyl.
Die A frikaanse taal en die A frikaanse volk m oet ons by h ier
die geleentheid aan v aar as b estaan d e eenhede. Die beskryw ing van w ording en groei d aarv an sal ons te ver u it ons koers neem . Ons sp its ons toe op die d erd e b estand deel: lew ens
wyse as tradisie, die A frikaanse trad isio n ele lew enstyl, alhoe- wel dit telkem ale sal d eu rsk em er d at ons eintlik besig is m et ’n identiese drieling: d rie en ersh ede in ’n an d e r vorm .
H oedat Cabo de T orm entose gew ord het to t Cabo de bóa E sperance, is vir ons antiek e geskiedenis. V ir ons h ier is die betekenisvolle tydstip d a a r in 1656, toe k o m m an deu r Jan van Riebeeck, m et toestem m ing van H ere Sew entien, die eerste halfdosyn V ryburgers aan die ra n t van die K aapse Vlakte losgelaat h et — losgelaat het uit die bande van diensbaarheid, losgelaat het u it die inenging van die verstolde M iddeleeuse gem eenskappe w a aru it hulle gekom het, losgelaat h et aan die b u iten ste ra n t van die groot onm eetlikheid w at Afrika genoem w ord.
Hy, ko m m an d eu r Ja n h et toe 'n indeling gem aak van ons koloniale sam elew ing: landbouers, veehouers, en losieshouers m et of son d er tap n erin g tesam e m et die am p ten a re en hand- w erkers. In b reë trekke: saaiboere, veeboere, en d orpenaars.
H ierdie indeling h et tradisioneel gew ord en d it is ein tlik nog die grondliggende indeling van ons A frikaanse sam elew ing, al is d it ook so d at die n a d ru k telkens v ersku if h et na 'n an d e r groep, en tan s so veran d er is d at die twee boerende groepe haas altyd in die verknorsing verkeer.
Kom ons kyk na k om m an deu r Jan se tydvak aan die K aap — ’n tydvak van tien ja a r. O pvallendste van hierdie tydvak u it ons kykhoek, is die m an ier w aarop d aard ie vroeë koloniste saam gew oon het. Dis die tydvak van die sogenaam de Fortgem eenskap. Al w at leef en beef, van E uro pese oor- sprong in die tydvak, het o n d erd ak gevind in die fo rt — die enigste veilige plek. In d e rd aa d h et hulle geleef as een g root gesin. Soos 'n gesin h et hulle drie keer daagliks geëet m et tafelgebed, en die oggend- en aan d m aalty d is voorafgegaan of gevolg d e u r Boekevat. En elke fo rtm en s m oes aan tafel wees, tensy d a a r 'n grondige verskoning was. Sondae w as d aa r 'n e k stra byeenkom s van alm al vir godsdiensoefening, en w eer m oes alma] aanw esig wees. Ná die Sondagoggenddiens is huw elike gesluit, en die hele fortgem eenskap was gaste.
Van dié groot gesin w as k om m an deu r Jan de w esenlike vader. Van R iebeeck w as a rts, m a a r hy het nie sy am p be- oefen as k o m m andeur nie — behalw e by een geleentheid, toe alm al, die am ptelik e „ a rts ” inkluis, die o n tstellen de ge- volge m oes v e rd u u r van 'n eerste oo rm atige kennism aking m et hotnotsvye. Toe het Van Riebeeck ingegryp en self as a rts opgetree. Ons sien h ier reeds die p atria rg verskyn, w at so k enm erkend is van ons volksvaders.
En w an n eer op ’n verbygaande skip ’n p re d ik a n t was, w as hy altyd die tafelgas van die k o m m an deu r en h et gelei by die huisgodsdiens van die hele fortgem eenskap.
Selfs ná vrylating van die V ryburgers m oes hulle snags in die fo rt oo m ag as gevaar gedreig het, en Sondae w as hulle aanw esig by die oggenddiens, by feestelikhede en by an d e r byeenkom ste w a ar alm al se aanw esigheid verlang is.
Ons sien h ie r dus: gesin — godsdiens — tafelgebed, as grondslag van ’n gem eenskap.
Toe ’n keuse gem aak is van V ryburgers is gelet op: goeie sedelike gedrag, voorbeeldige k a ra k te r, en bow eal P ro testan tse C hristelikheid. H ierdie m aatstaw w e is stren g deurgevoer tot in 1806 — en m et die kom s van ’n nuw e bedeling is d it nood- saaklik geag om dit af te skaf. M aar toe w as die A frikaanse m ens al iets van die w erklikheid, ’n w erklik heid w at beson der gou v oltrek m oes gewees het. Dink aan die intiem e saam- woon in die fo rt en die onm iddellike fortom gew ing vir die e erste tien ja a r. D aarna geleidelike verskuiw ing die K aapse vlaktes in — noordw es en noordoos. M aar to t 1715 b ep e rk to t
’n gebied w at saam val m et die e e rste plato : K a ap stad as m id d elp u n t van ’n sirkel m et ’n stra a l van 25 myl. Die eerste berge as k ra alm u u r, m e t V ergelegen van die Van d e r S tels dw ars voor die p o o rt w at lei n a Caledon — die O orbergse w êreld. Toe w ord Vergelegen gesloop, W illem A driaan w ord h erro ep na H olland — en die p o o rt u it die B oland w o rd wa- w yd oopgelaat. E n die trek m et die w a o o r die berg begin.
En tog w on derlik — ons taal, A frikaans, toon van die K aap af to t by die W olkberge, van die G roo triv ier to t aan die Nyl ’n grondliggende eenvorm igheid w at v erstom m end en onbegryplik is as ons nie aa n v aar d at die sy beslag gekry het voordat die p o o rt oopgegaan het nie. A frikaans m oes al vroeg in die 18e eeu in h oo ftrek k e aanw esig gewees het, en die verskillende bevolkingsgroepe m oes dan al grondliggend saam- gesm elt gewees h et to t ’n nuw e eenheid w aarvan die groei bev o rd er is d e u r die om ringende gevare van ’n nuw e land, v erd ru k k in g van die koloniste d e u r die am p ten a re en ’n in- p erking d e u r H ere S ew entien om stoflike gewin. Ons sien die F ran se taal binne ’n enkele geslag verdw yn — en ons hoor
’n nuw e h artk lo p w at nóg H ollands, nóg Duits, nóg F ran s is.
M aar ’n nuw e historiese eenheid w at baie lank son der 'n eie naam so bly.
H ierdie nuw e k u ltu u rm en s stoel op die V ryburgers w at stren g godsdicnstig gekeur is, en w at m et die Bybel van die F ort de Goede Hoop w eggetrek het. En dis die Bybel, m eer as enige an d e r enkele geestesfaktor, w at die lig van die be- skaw ing bestendig laat b ra n d het tydens die w o rd in gsjare van volk, taal en k u ltu u r. N aas die ou S tatebybel h et die gesinne van destyds ook beskik oor die godsdienstige lite ra tu u r van die tyd: Groenewegen, B rakel, De D onderslag d er Goddelozen
— om m aar enkeles te noem.
En so, lesende en trekk end e agter w eiding en w ild aan, ontdek veral die veeboere baie gou 'n ooreenkom s tussen hulleself en die lotgevalle van die O u-Testam entiese volk — Israel. En net so gou groei die opvatting d at dié nuw e m ens aan die su id p u n t van Afrika ’n tw eede Godsvolk is, geroepe om die land te besit en te beskaaf. E n die o pd rag te van Moses aan sy m ense, w ord o p n u u t o pd rag te van die nuw e Israel. Dink m aar: Julie sal nie dogters van die vreem de volke om julle neem to t vrouens van ju lle seuns nie, julle sal nie julle dogters gee to t vrouens van húlle seuns nie.
Dit is die lew enstyl van die nuw e m ens, die A frikaner:
die Bybel, die hele Bybel, m aar veral die O u-Testam entiese boeke: die Pentateug, P rediker, Jesaja, Jo b en die Psalm s.
Dit w ord som s genoem ’n „p rak tiese C alvinism e" — w esenlik is d it ’n lew enstyl w at groei u it ’n daaglikse om gang m et die Bybel, soseer d a t die Bybel nie n et die klasboek w o rd van die kind w at leer lees nie, m aar die leerboek van die volwas- sene w at sy weg p ro b e er vind d e u r die doolgange van die lewe.
Om hierdie gedagtegang ten voile u it te diep sal 'n groot boekdeel verg, en d it sou langer d u u r as die knap h alfu u r w at hier to t ons beskikking staan. Genoeg as ons op enkele p unte in ons volkslewe wys om die Bybelgrond van ons lew en
styl aan te toon. Die Israeliete kom terug u it die B abiloniese ballingskap. D aar is ’n gro ot volksam etrek, v oo rraad w ord opgeneem . Die p ro feet vind d at baie Israeliete hulle in die vreem de m et vreem delinge verm eng het. Die verm engde ge
sinne w ord getel, die nam e w ord opgeskryf, die belofte is om vreem de vrouens m et hulle k in ders weg te stu u r. Dit loop u it op ’n volksverbod: sulke gem engdes m ag geen aan- deel hê aan die godsdienstige verrigtinge nie. Die A frikaanse volksverhuisers staan noord van die O ranje, hou hulle eerste
volksbyeenkom s op „eie” grond o n d er „eie” gesag. E en van die eerste verordeninge: person e van gem engde bloed kan nie sittin g hê in die ra ad van die volk nie — tot in die vyfde en tiende geslag. E n h ierd ie verb od w ord herh aal in elke nuw e g rondw et to t in 1898. In ons eie tyd het dié skeiding uitgegroei to t staatsb eleid en ons w eet alm al w a tte r rol p e r
sone m et gem engde afkom s in ons sam elew ing toegelaat w ord.
Die goddelike o p drag aan Israel: wees v erdraag saam teen- o o r die vreem deling in ju lle m idde, w an t dink d aa raa n d at ju lle self vreem delinge w as in Egipte. As die U itlanders en die R eform ers ru m o er en o p sta n d in die volkslew e bring, dan is dit Oom Paul w at m aan to t lankm oedigheid, en dis hý w at die R eform ers u itle w er aan E ngeland om gestraf te w o rd —
„My kom die w ra ak toe".
„E er jo u v ader en jo u m o ed er” — die A frikaanse kind h et to t heden toe nog grotendeels gew eier om hulle v ader en m oeder te jy en jou.
„W ant die sew ende dag is die dag van die H ere, jo u G od” — S ondagskenders verwys to t heden toe nog n a die sogenaam de las van ledigheid w at „Oom Paul se W et" op hulle lê.
Aandeel aan die la n d sb e stu u r is aan die eertyd se „kolonist"
ontsê. Sy b estu u rsv erm o ën s is on tw ikkel in diens van die kerk: p re d ik a n t, k e rk ra a d b estaan d e u it ouderlinge en diakens, versorging van arm es, w eduw ees en wese, toepassing van kerk- tu g óók op die p re d ik a n t. H ier ra ak hulle gew oond aa n ’n bykans M iddeleeuse hiërargie. E n as d it kom by republiek- stigting, d an val d it ons op hoe die p re sid e n t telkens verskyn as ’n outydse rig te r — p atria rg , v ad e r van sy volk. E n dan val d it op d at elke A frikaanse s ta a tsle ie r van betek en is die m an tel van p a tria rg om gehang h et — h oof van sy volk, regeer- der, p ro feet. Veral ons neentiende eeuse p re sid en te, m et Onse Ja n van K aapland inkluis, do en s te rk aan as B ybelfigure u it die Ou T estam ent.
E n elke h uisvader is nog by ons hoof van sy gesin, gods- dienstige hoof, b e sk ik k e r o o r sy eiendom . Hoe m eer m ens as A frik an er die O u-T estam entiese Bybel leer ken, hoe m eer kom jy o n d e r die in d ru k van die w o n d e rb aarlik e h erhaling van die ou-ou geskiedenis in die lewe en lotgevalle van die nuw e so o rt m ens aan die s u id e rp u n t van A frika — m et tus-
senin ’n tydsverloop van bykans 3,000 ja a r en ruim telike ver
skil van ’n p a a r duisend myl.
W at ek h ier wil sê is d at die styl, die sterkm ak en de krag in die lewe van ’n volk die algem ene opvatting is oor die a a rd van die bestaansoorsaak . In m eer alledaagse woorde:
Wat die volk dink oor sy eie o n tstaan en bestaan, oor die skepping, oor die hiernam aals, d it bepaal w a tte r soo rt volk ons het, dit bepaal die aard van d aardie volk se k u ltu u r, dit is sy lew enstyl as hy as volk uit daardie oortuiging leef.
Ons lew enstyl is Bybels, en dit h et ons lew enstyl gew ord d eu rd at in die A frikaner se vorm ingsjare, to t lank daarna, die aanrak in g en om gang m et die Bybel baie intiem w as, en in groot dele nog is. W atter beeld gee die Bybel van die skepping? Al w at is, is die m aaksel van die S kepper, w at alles geskape het u it niks en m et ’n doel. B esonderlik die m ens is geskep na sy ew ebeeld. Vir H om h et Hy ’n volk gekies, en dié is gelei d e u r rig ters en profete. Dié rig ters en pro fete was heilig en ’n h an d is nie aan hulle gelê nie. En dit is nog in hoofsaak die A frikaanse w êreldbeeld: bo-oor alles die S kepper, die m ens na sý ew ebeeld, regeerders en kerko w erhed e leiers by die genade van God. V andaar die A frikaner se o ntsag vir ow erheid, veral die voorm an, en v ir kerkow erheid. H et u al in ons geskiedenis gehoor van p re d ik a n te en k erk leiers w at v erm oor is d e u r hulle volksgenote? — Selfs Van d e r K em p is in die lewe gelaat: D aarom is d it v ir die A frikaner so ’n w esenlike skok as sy kerkm ann e afwyk van die volkspad.
D aarom is d it ook dat selfs ons afw ykendste staatsm an n e aan die lewe gebly het — en as die eerste leierm oord, to t ons groot ontsettin g , plaasvind is die d ad e r nie ’n volksgenoot nie.
Ons kyk verder: Die O u-Testam entiese Isra el verval ge- d urig in sonde, d an volg volksram pe: droogtes, sprinkane, ontvoering, oorlog van buite. Dan w ord die volk opgeroep to t volksam etrek, verootm oediging, erkenning van sk uld en boete- doening en versoening ná biddae. Dis of ons ons eie volk se geskiedenis lees m et ons h erh aald e bid- en dan kd ae in dae van d u istern is en nood. M aar soos vanouds w ord die stam van Levi afgesonder vir tem peldiens en die b rin g van offers.
Die Leviete doen die w erk w aarvoor hulle u itv erk o re is, m aar die res van Isra el en J u d a m aak rook op die hoogtes, aan bid boom stam m e, h oereer ag ter B aal en A starte aan. Die Leviete
is m os d a a r om die band m et die lew ende God in stan d te hou. E n die A frikaner, die tw eede Isra el? — Ons doen insge- lyks. Die p re d ik a n t w ord betaal om te bid, heilig te lewe, die sedes in stan d te hou. Ons and er? Ons d ra m ini-rokkies, loop ag ter die sestigers aan, kweek ons h are en verkondig luidrugtig: „God is dood” . Die p re d ik a n te is m os d a a r om te bid. U sien, selfs in die negatiew e uitvloeisel u it die geloof aan ’n Enige, Ewige en Almagtige God, is die A frikaanse lew enstyl Bybels. En w a ar kom ons S ieners vandaan? Mens d ink aan Job, Jesa ja , E sra.
Ons lew enstyl staan ste rk g efundeer op die Bybel. Daar- aan kan n iem and twyfel nie. As laaste oorweging: die wyse w aarop die gesinslew e van die A frikaner nog die grondslag vorm van sy volkslewe.
M aar d it is nie die voile w aarh eid nie. Dit is so d a t die A frikaner nie h ier o u toch to on is nie, nie h ier u it die aard e gegroei h e t u it niem an d w eet w at nie. Ons is ’n historiese v o o rtsettin g van iets an d e rs w a t eld ers vandaan hierheen gekom het. Ons is naam lik die nasate van N ederlanders, Duit- sers, F ranse, la te r m et ’n goeie bym engsel van A ngelsaksers:
Engelse, S k o tte en Iere. As ons die A frikaanse k u ltu u rs k a t aandagtig ontleed: volksgeloof, volksgebruik, volksverhaal, stoflike k u ltu u r, d an kry ons orals reste of oorblyfsels van die k u ltu u rb e sit van die ou volke w aarin ons w ortel. Ons kry selfs sp o re van invloed d e u r die vreem delinge m et wie ons in aan rak in g gekom h et: h ierland se boorlinge, an derstaliges en an d e rsk leu rig e in tre k k e rs, slawe. M aar die inslag van vreem- des is selde rigtinggew end, selde oo rsaak to t afwyking. E erd er is d it altyd v ersterk in g van w at reeds erfb esit w as. In dié opsig w erk ook die nuw e om gew ing en nuw e landsom standig- heid heel dikw els m ee to t v ersterk in g van stam v ad erlik e erf- goed. L aat ons één enkele A frikaanse volkskenm erk b etra g in h ierdie verband.
In ’n belangrik e opsig is die A frikaanse volk n asa te van die E u ro p ese G erm aan: F rank, S akser, Angel en Fries. Wan- n ee r die lig van die geskiedenis op h ierdie m en sso o rt val, kry ons hom op die E u ro p ese vlaktes. Die verm oede is d a t hy as so o rt ontw ikkel h e t op die vlaktes v erd er o osw aarts, selfs op die R ussiese step peland . Dis dus ’n vlaktem ens.
E en van die b elan g rik ste ken m erk e van die vlaktem ens is sy verlange na die ru im te, die dran g om te w eet w a t d a a r
lê ag ter die ylblou berge w at aan die soom van die onm eetlike dof opgee. Die vlaktem ens gee gehoor aan dié drang, en na m ate hy verder vorentoe beweeg, gaan hy m aar net diep er die vlakte in, en die bergsoom van sy w êreld veryl steeds verder, lokkend die onbekende in. W aar in ons geskiedenis kry jy nog ’n volk w at u it die Russiese vlaktes afsak oor G riekeland, Italië, die hele Noord- en N oordw es E uropa, d eur S panje to t in Noord-Afrika, u it E u rop a oo r die N ederlande, S kandinaw ië en Engeland na die nuw e w êreld in Am erika, A frika(S u id), A ustralië en Asië? Som s verdw yn hulle soos
’n droëloop in die w oestynsand — dink m aar aan die W andale w at by C arthago spoorloos w egraak. M aar som s b rin g hulle nuw e groeipunte — Ysland, Amerika.
E n ons self, ons eie soort, aan die ein d p u n t van Afrika.
Dis bekend d at d aa r by die A frikaner ’n geheim sinnige trek- drang is. Onwilliges noem dit treksug, bandeloosheid. W esenlik is d it ’n dran g van die vlaktem ens n a die gesigeinders. En so kom ons o o r die hele K aapland, al m et die K aroovlaktes langs oor die V rystaat, Transvaal, Suidw es, N atal — to t ver a n d e rk a n t die W olkberge, E to sja en die K unene to t by Lobito- baai en verder, selfs lan d u it to t by C om m odora Rivadavia in A rgentinië — so ver dat hulle selfs w eer teru g gehaal m oes w ord. H ierdie d ra n g na die onbekende w at so ste rk uitslaan by die G erm aanse m ens, w ord gevoed d e u r die Bybelse agter- grond — ook Israel kom u it die w oestynvlaktes. En is d it dan nie m a a r die teken van die skepsel w at die spore van sy S k ep p er soek nie? Is d it nie betekenisvol d a t die m aanreisigers ju is m oet sp ru it u it die nasate van die Indo-G erm ane nie?
Die vlaktem ens, m ens van die stilte. Die A frikaner as k u ltu u rso o rt is gevorm in die stilte van ons vlaktes — ’n ver- sterk in g van sy erfgoed. Tot heden toe is d it nog ken m erk end d a t ons van die stilte hou. Ons is rustig, ingetoë, w ars van u iterlik e vertoon. Wie d it nie wil glo nie, gaan kyk m a a r ge- ru s na ons sogenaam de volksfeeste. Dit gaan alles kalm en b edaard, so onopw indend. Tog is d it nie, w ant die A frikaner se gevoel is na binne gekeer. M aar dis dinge die w at ons volksleiers m oet w eet, w at o rg an iseerd ers van volksfeeste aan eie liggaam m oet voel om te kan slaag. Een voorbeeld:
enkele ja re gelede w ou P reto ria 'n groot volksfees organiseer, m et b ier en gedans in die strate. Hoe h et d it afgeloop? ’n G roue m islukking — w ant tradisioneel is die A frikaner die
m ens uit die stilte w at nie h ou van gejoel en s tra a tru m o e r nie. E n die A frikaner leef en bestaan u it sy w esensaard. Met a n d e r w oorde die A frikaner h et ’n tradisionele lew enstyl w at gegroei het u it d rie duidelike bestanddele: sy om gang m et die Bybel en sy P ro testan tse geloof; sy e rfsk at u it E urop a; en sy a a n rak in g m et ’n nuw e land, nuw e o m standighede en nuw e m ense.
Om A frikaner te wees, is om u it dié d rie b ro n n e te p u t, d a a rn a en daarvolgens te leef, om v o o rtd u ren d die gronde van sy bestaan te vernuw e en te versterk . Sy lewenstyl, sy tradisionele lewenstyl is A frikaans. Daarvolgens, d aa ru it en d a a rd e u r m oet hy leef, of ondergaan.
E n daarvoor is genade nodig.
Abel Coetzee.
Johannesburg .
