Enkele grondbeskouings van Johanna Brandt se denke

Enkele grondbeskouings van Johanna Brandt se denke

D J D T aljard & P J van d er M erwe U niversiteit van P retoria

A bstract

Som e basic concepts o f Jo h an n a B randt’s thinking Jo h an n a B randt was the wife of a well-known T ransvaal m in ister of the N ed erd u itsch H erv o rm d e K erk during the first half o f the tw entieth century. D uring 1916 she had a num ber of visionary experiences which influenced the rest of her life. She was visited by a ‘celestial m es­

s e n g e r’ an d finally by th e ‘Son o f G o d ’ h im se lf w ho a n o in ted her with the gift o f prophecy and called upon her to devote her life to proclam ing the m essage o f sal­

vation and hope to South A frica and the world. She e n ­ tertain ed som e highly unorthodox theological ideas: She re fo rm u la te d th e T rinity as G od the F a th e r, G od the Son (C h rist) an d th e H oly S p irit (G o d th e M o th er).

A part from G od tran scen d en t (explained in pantheistic an d n a tu ra listic term s) she also spoke o f G o d im m a­

nent, th at is in m an. H e r (mystic) message o f salvation was: Man must seek heaven within himself.

A n d ihrough that atmosphere thrilling with Divine Might and Majesty, in which were com bined Eternal justice, Im m ortal Love, Tender C om pas­

sion and A lm ighty Power and Wisdom, a calm and Holy voice reached me. ‘Fear not. I am the Son o f God, the Redeem er o f heaven and earth.

• Ingcdicn cn aanvaar as dcci van die vcrcisles vir die B D -graad (1991), Fakultcil Tcologic (A fd A ), U nivcrsilcil van P reto ria, o n d er Iciding van pro f dr P J van d er M erwe.

ISSN 0259 9422 - HTS 49/1 i 2 (/993) 267

Johanna Brand sc denkc

the Saviour o f m a n kin d ! Fear not! I have n o t com e to destroy hut to save; not to break down, but to built up. ’

(B randt 1918:94)

1. INLEIDING

In b o g enoem de uittreksel uit h aar boek M illenium gee Jo h a n n a B ran d t h a a r erva- ring w eer van hoe die Seun van G od, Jesus C hristus, in ’n visioen aan h aar verskyn het m et ’n opdrag. D it was van daardie oom blik af h aar ‘uitverkore roeping’ om die

‘b o o d sk ap ’ wat sy ontvang het aan die hele w êreld bek en d te m aak. N am ate haar gesondheid dit toegelaat het, het sy dit m et onblusbare ywer nagestreef.

B uiten h ierd ie b elan g rik e g e b eu rten is, was d a a r o ok v ersk eie a n d e r sake en g e b e u rte n is se w at in aan m e rk in g g en eem w ord w a n n e e r die g ro n d g e d a g te s van Jo h an n a B randt se leer beskryf word. V an die duidelikste invloede was:

* D ie R eform atoriese teologie w aarin sy ’n deeglike agtergrond gehad het.

* Die m istiek wat op daardie stadium herleef het.

* Die teosofie m et wie sy direkte bande gehad het.

H ierd ie invloede het alm al ’n rol gespeel om h aar beskouing van G od en die mens te bepaal, asook die G od-m ensverhouding w at d aaru it voortvloei en w at die basis van h aar denke gevorm het. V erd er word gepoog om aan te toon w aiter rol elkeen gespeel het. D aar sal ook p ro b eer word om vas te stel o f sy haar eie idees en denk- sisteem ontw ikkel het en o f dit ’n sam eflansing van andere se idees en sistem e was.

In h a a r la te re ja r e lê sy sterk klem op die ‘Nuwe E ra ’ w at gaan a a n b re e k of reed s a a n g e b re e k het. H ierdie ‘Nuwe E ra ’ w ord o n d erso ek en d a a r w ord gepoog om vas te stel of dit ooreenstem m et die hedendaagse New Age en of dit ’n voorlo- p er daarvan kon gewees het. D aar word ook aandag geskenk aan die m anier w aar- op sy verban d h o u d en d e idees d eu rtrek en van toepassing m aak op die m ens en die w êreld, asook die gevolge wat sy daarvoor voorsien het.

2. AGTERGROND

J o h a n n a van W arm elo is op 18 N ovem ber 1876 in H eidelberg, T ransvaal, gebore.

H a a r o u e rs w as ds en mev N J van W arm elo, ’n b ek e n d e p re d ik a n ts p a a r in die N ederduitsch H ervorm de Kerk.

Sy het h a a r skoolopleiding in v o o ra a n sta a n d e skole te K aap stad en P re to ria ontvang. Sy was reeds ’n tien er toe h aar ouers na P retoria verhuis het. As kind was sy dikw els siek en m oes v ersk eie o p e ra sie s o n d erg aan . H ierd ie ervarings het ’n

268 UTS 4 9 /1A 2 ( m 3 )

D J D T a lja r d A P J v m d e r h 4 a v t

gro o t invloed op h a a r la te re lewe gehad. ’n W an tro u e je e n s m ed iese d o k te rs en medisyne was ’n verd ere gevolg.

In 1897 vertrek Jo h a n n a na D uitsland w aar sy m usiek sou bestudeer. N et voor die T w eed e V ryheidsoorlog k eer sy teru g na Suid-A frika. G e d u re n d e die oorlog woon sy en h aar m o ed er in hulle huis. H arm o n ic, in Sunnyside. H ie r speel sy, en veral h aar m oeder, ’n belangrike rol d eu r aan B oerespioene hulp en huisvesting te hied. Sy v e rp leeg ook tw ee m aan d e lank in die k o n sentrasiekam p te Irene, m aar staak dit la te r w eens swak gesondheid. Die swaarkry en nood van die B oere in die kam p h e t ’n gew eldige in d ru k op h a a r gem aak. Sy verw oord h a a r gevoelens en ervarings o o r die k o nsentrasiekam p in twee boeke, te w ete Het Concentratie-Kamp van Irene en Die Kappiekom m ando.

In 1902 tre e sy m et ds L E B randt in N ed erlan d in die huw elik. N á ’n bietjie m eer as ’n ja a r k eer hulle teru g na Jo h a n n a se geliefde Suid-A frika. Sy was sterk patrioties en het in N ederland baie heim wee gehad oor h aar land en h aar mense.

Ds L E B randt was tot voor sy dood in 1939 vir een en twintig ja a r voorsitter van die N ederduitsch H ervorm de K erk van A frika se A lgem ene K erkvergadering.

G e d u re n d e la te re ja r e , ná h a a r visioene, stig sy die ‘W orld H arm o n y M ove­

m ent’. Sy reis wêreldwyd om haar leerstellings te p ropageer en h aar boodskap uit te dra. D eu r ’n spesiale druiw edieet word sy van kanker genees, w aarop sy h aar drui- w ekuur ook w êreldw yd propageer. Sy was ’n groot voorstander van n aturopatie en ontvang in A m erika ’n reeks toekennings daarvoor.

Sy k orrespondeer later ook aktief m et teosowe en aanhangers van spiritism e en okkultism e.

3. D IE V IS IO E N E VAN JO H A N N A B R A N D T

Sy het haar eerste visoen gesien terwyl sy die nag van 7 D esem ber 1916 by die sterf- bed van h aar m oeder gesit het. ’n W eek later besoek die b oodskapper h aar w eer en sy sien vier verdere visioene. In haar visioene w ord sy deu r ’n b oodskapper ‘m et die gawe van profesie g e s a lf (B ran d t 1918:78-102). Sy te k e n hierdie visioene in haar boek M illenium op. H ierd ie boek w ord in 1936 opgevoig m et ‘T h e P araclete, or.

Com ing W orld M o th er’, w aarin sy uitbrei op aspekte wat in h aar vorige boek agter- wee gebly het (B randt 1936).

Die visioene word gekenm erk deu r die aanvoeling van ’n m agtige teenw oordig- heid in die kam er. Sy word deur ’n stem in haar binneste as ‘V reeslose E en ’ aange- spreek. W anneer sy hom vervolgens vra wie hy is, kom die antw oord: ‘’n B oodskap­

per van Bo’ (B randt 1918:80). Sy w ord gesalf m et die gawe van profesie en ’n teken word aan h aar gegee: die presiese tyd w aarop haar m oed er sou sterf, w ord aan haar

ISSN 0259 9422 - H TS 49/1 <t 2 (1993) 269

Johanna Brand se denke

bek en d g em aak . D ie geldigheid van die voorspelling sou dien as ’n bewys van die bo o d sk ap se g oddelike o o rsprong. V oigens Jo h a n n a h e t dit ook g eb eu r soos dit voorspel is. V an af hierdie oom blik was Jo h a n n a heeltyd bew us van die boodskap- p er se teenw oordigheid in haar lewe.

D ie boodskap het ook ’n opdrag bevat - 'n taak w at h aar lewe as offer sou vra.

D it h e t d a a ro p n e e rg e k o m d a t sy die u itv e rk o re e e n is d e u r w ie seen aan Suid- A frika geskenk sou word. O p h ierd ie stadium h e t sy dit v erstaan dat sy b in n e ’n p aar dae sou sterf.

3.1 Die eerste visioen

H a a r hele lewe speel w eer voor h a a r geestesoog af, seifs h aar veried e en jeugjare.

Sy is gedurig in gesprek m et die boodskapper en hy wys h aar die lew enspad w at nog voor h aar uitstrek. Sy kan egter nie sien w aar dit eindig nie.

3.2 Die tweede visioen

H arm o n ic w ord as die sen tru m van aile h eerlik h eid in Suid-A frika v erklaar. Die b oodskapper m aak ook aan h aar bekend dat d aar geen grense tussen lewe en dood is nie. H a a r gees sou dus ná h aar dood nie na ho ër sfere opv aar nie, m aar na die aarde terugkeer om vir ’n kort rukkie by h aar m an en kinders te bly. Sy sal hulle be- skerm engei w ees en hulle sal krag en troos uit h aar put. H ierd ie visioen laat haar besef d a t sy in ’n a n d er w êreld is w aar d aar geen p erk e aan geestelike krag is nie.

Sy kom tot voile bewuswording van die goddelikheid van die mens.

3 3 Die derde visioen

Die oorloggeteisterde E uropa verskyn voor haar oe en sy herken daarin die kosmie- se stryd tussen ‘Lig’ en ‘D uisternis’. In hierdie kosm iese stryd kry ‘Lig’ stadig m aar sek er die o o rh an d o o r ‘D uisternis’. ‘Lig’ m oet oorw in, w ant dit dien as v o orberei- ding van die w êreld vir die tw eede koms van Christus.

3.4 Die vierde visioen

H ie rd ie visioen han d el o o r die toekom s van Suid-A frika. Sy sien S uid-A frika in puin. D ie b o o d sk a p p e r v erd u id elik aan h a a r dat dit ju is die doel is van ’n reini- gingsproses w at gaan plaasvind. ’n O rk aan van w oede en gew eld sal o o r die land spoel. H ierd ie lyding w ord v ero o rsaak d eu r die v e rk eerd e gesindhede w at in die

270 H TS 4 9 /t A 2 ( i m )

D J D Taljard A P J van der Merwe

volk se h arte aanw esig was. H ulle m oet eers gereinig w ord alvorens Suid-A frika ’n voorbeeld vir die w êreld kan wees.

D ie o o rd eel kan dus nie afgew eer w ord nie. H a a r d o el is om die m ense van Suid-A frika voor te b erei op hierdie krisistyd w at op hande is. D eu r reg voorberei te wees, sal die iyding w at gaan kom, versag word.

3.5 A nder visioene

T ydens die ‘uur van h a a r d o o d ’, verskyn die ‘Seun van G o d ’ aan h aar. Sy is deu r H orn u itverkies om as sy in stru m en t ’n boo d sk ap van kosm iese b etek e n is aan die m ensdom bekend te m aak. Sy sou nie m eer sterf nie, m aar m oes h aar taak op aarde voortsit. D ie boodskap aan h aar is dat hem el op aarde en binne-in die m ens is. Die hem el m oet net gesoek word. Sy m oet die m ensdom lei om dit te ontdek. D ie Seun o p en b aar v erd er aan h aar dat die w ederkom s naby is. Siegs die persone wie se oe geestelik geopen is, sal gelukkig wees om dit te aanskou. Slegs h arte w at d eu r ge- regtigheid en diens voorberei is, sal H om ontvang.

Die plek word ook aangedui w aar Hy ontvang m oet word. D it is H arm onic. In die visioen sien Jo h an n a die huis as ’n tem pel. H arm onic sal dien as die geestelike scntrum van die w êreld. D aar word ook aan haar gesê dat sy aiieen sal m oet voort- gaan om h aar taak te volbring.

H a a r d en k e e n o p tre d e v e rd e r d e u r h a a r lew e w ord d e u r h ierd ie v isio en êre ervarings b ep ale n d beinvloed. Sy het dit oorvertel, herh aald elik g e in te rp re te e r en uitgedra. ’n D uidelike bewys hiervan is die m agdom boekies en pam flette w at reg- oor die w êreld a a n g e tre f word, ’n B epaalde ontw ikkeling kom egter in h aar denke na vore.

4. H A A R L E E R

N á h aar belew enisse raak Jo h a n n a bew us van ’n geestelike herlew ing w at besig is om in die w êreld plaas te vind. Sy vind dit veral op die gebied van die m istiek en sp iritu a iite it. Sy o n td e k ook g eesg en o te b in n e die g e le d e re van d ie T eo so fiese Beweging, m aar sy gaan nie so d aarin op d a t sy die id e n tite it van h a a r d en k e en idees prysgee nie.

D aar w ord vervoigens na aanleiding van die rubrieke ‘M istiek’, ‘G odsbeskouing’

en ‘uitverkiesing’ gekyk na haar leer.

ISSN 0259 9422 - U TS 4 9 /1 A 2 (1993) 271

Johanna Brand se dcnkc

4.1 Mistiek 4.1.1 Definisie

B uitendag en V an d er M erwe (1991) beskryf m istiek soos volg: m istiek is die aan- v aard in g van ’n d ie p e r dim ensie as w at oppervlakkig sigbaar is, handelinge, oefe- ninge e n /o f dissiplines w at d aaro p gem ik is om die b e o e fe n a a r die d iep er w erklik- heid sd im en sie g eestelik te la a t b e tre e ; die geloof dat die b e o e fe n a a r se gees deel kan w ord van die goddelike gees en so hem else verrukking kan ervaar.

Jo h an n a se siening is nie presies dieselfde nie. V olgens h aar is m istiek die “we- tenskapiike kennis’ van goddelike w aarhede (B randt 1918:75). D ie doe! van m istiek is niks an d ers as die h arm o n ic tussen G o d en die m ens nie. D it is ’n lewenswyse w aar die skepsel in voortdurende kontak en harm onie m et die Skepper ieef.

Sy was v e rd e r van m ening d a t die vervulHng en p o ten siaai w aarna eike m ens m oet streef, verborge binne hom self lê. VervulHng word eers m oontlik w anneer die m ens die g o d d e lik h e id in h o m self re a lise e r. M istiek b e te k e n dus ook n o u er en in tiem er kontak en harm onie m et die diepste goddelike self. H ier begin reeds iets van die spanning in Jo h an n a se beskouings deurslaan. Enersyds lê die m ens se heil in ’n nouer verhouding m et die transendente G od en andersyds lê dit in g ro ter self- kennis en ontdekking van sy eie, im m anente goddelikheid.

Sy sê v erd er dat m istiek ’n proses is w aard eu r die w ee van G o d aan die m ens g eo p en b aar word (B randt 1918:75). W anneer dit gebeur, word die m ens se geeste- like oe oopgem aak. Sy verklaar haar visioene as ’n geestelike verligting. Sy sien dit as h aar inlywing in die geheim enisse van G od (B randt 1936:3). Sy figureer h ierna as b o o d sk ap p er van G od. H a a r lewenswyse en geestelike ingesteldheid h et h aar ge- kw alifiseer vir die ontvangs van hierdie gawe.

D it blyk ook d at Jo h an n a h aar m istiese leerstellings m et die C hristelike geloof wou meng. Die bereiking van die dieper geestelike bewus.syn het vir h aar uitgeloop op ’n ontm oeting m et die lew ende G od van die Christelike geloof.

4.1.2 O p en b an n g

H a a r siening o o r die o p enbaring aan h aar sluit aan by die teosowe .se siening daar- van. V olgens hulle is openbaring die heilbrengende selfbekendm aking van die god- heid in die kosmos. D it geskied d eu r bem iddeling van die M ahatm as o f G ro o t Wit B roederskap. D it is die m ense w at die hoogste kruin van m enslike evolusie bereik het. H ulle beskik oor voile kennis van die mens en die kosm os en voer nou ’n gees­

telike b estaan . H ierdie saligm akende kennis wil hulle aan die m ens o p e n b a a r om die m ensdom to t voordeel te strek. (H ulle kan dus m et die bodjisatvas van die Ma-

272 H T S 4 9 / l á 2 ( l 9 9 3 )

D J D TaljardA. P J van derMerwe

hajana-B oeddhism e vergelyk word.) H elena Blavatsky w at die Teosofiese Beweging gestig het, was veronderstel om hulle boodskapper te wees.

Die ooreenkom s wat dit m et Joiianna B randt se idees het, lê d aarin dat sy deur h a a r o p en b arin g serv arin g s kennis m et kosm iese im plikasies ontvang het. O ok sy was aanvanklik bestem om te sterf, m aar sy bly dan tog voo rtleef om die openbaring w at sy o n tv an g h et, u it te d ra (B ra n d t 1918:74). H a a r boo d sk ap b eh els die ver- lossing van die m ensdom en m oet dan ook aan alle m ense m eegedeel word. H ier- die goddelike openbaring is nie iets wat net m et h aar gebeur h et nie, m aar het deur die eeue heen periodiek m et baie ander m ense gebeur. Dit verk laar volgens Jo h a n ­ na B randt en die teosow e die verskillende godsdienste in die w êreld.

D ie teo so fie v at h ierd ie stellin g ’n sta p v e rd e r d e u r te b e w e e r d at hulle die en ig stes is w at die volledige w aarh eid , die saligm akende w aarh eid , besit. H ulle leuse is: ‘TTiere is no religion higher than the tru th ’ (D reyer 1964:116).

Jo h an n a se idees oor openbaring verskil van die teosofie d aarin dat sy ook aan die S k rifo p en b arin g wil vashou. Sy sien h a a r visioene tro u en s as d ieselfd e so o rt o p en b arin g wat tot die Skrif aanleiding gegee het. D it bevat volgens h aar niks an- ders as die leer van Jesus nie, asook voorspellings en openbarings w at in die O u en Nuwe T estam en t voorkom . W an n eer sy dit eg ter m et teksverwysings p ro b eer aan- toon, doen sy dit m et ’n bedenklike Skrifgebruik.

4 . U Broederskap

’n K enm erk van m istiek is dat een o f a n d er esoteriese b ro ed ersk ap van mistici ge- w oonlik veronderstel word. H ierdie tendens word ook by Jo h an n a B randt sowel as die teosow e gevind. D ie w are teosoof is ingelyf by ’n groep m ense w at hulleself as ingewydes beskou. Jo h an n a stig die ‘O rde van H arm o n ie’ en beskryf dit as ’n ‘Mis- tieke verbond, ’n geheim e ord e van m anne, vroue en kinders w at in verborgenheid, v oor G od alleen , die plegtige b elo fte doen om alles in hulle v erm o e te d o en om d e u r gebed en ’n rein lew e, Suid-A frika, en d e u r Suid-A frika die w êreld, v oor te berei vir die W ederkom s van die V erlosser’ (aangehaal deu r Steyn 1981:22).

4.2 G odsbeskouing 4.2.1 Panteism e

Volgens die pantei'stiese siening deurspoel G od as ’n kosm iese krag die ganse heelal en aard e. D ie teosofie sê dat G od alles is en alles G od is. Jo h an n a sluit nou by die pantei'stiese siening van die teosofie aan d eu r te sê d a t die n a tu u r G o d self in sy uitw endige vorm is (D rey er 1964:118). D it is om hierdie red e dat sy klem op die

ISSN 0259 9422 - H TS 4 9 /1 A 2 (1993) 273

Johanna Brand sc dcnkc

natuur en die w ette van die natuur lê. Sy sê dat die pad van die n atu u r ons na G od lei (B ran d t 1936:92). Sy bepleit ’n teru g k eer na die genesende icrag van natuuriike d inge. D it m o et die liggaam van die m ens rein ig om horn v o o r te b e re i vir die w ederkom s van C hristus w at volgens haar naby was. Sy sê dat die m ens die w êreld vir G od m oet voorberei om daarin te kom woon (B randt 1936:24).

4.2.2 K onsep van G od

In Die nieuwe wyn begin Jo h an n a by die Bybeise skeppingsverhaal w aar G od in ses d ae alles geskape het en op die sew ende dag gerus het, m aar sy lê dit op h aar eie m anier uit. Sy sê d at die m ensdom van h a a r tyd op die sew ende dag van die skep- ping leef. G od het die aarde geskep en nou het Hy H om self van die w êreld onttrek en verk eer Hy in rus (B randt 1 9 2 1 a:ll). Die mens is aan hom self oorgelaat m et die p o te n sia a l om te ontw ikkel to t goddelike volheid (B ran d t 1921a: 12). H aar gods- beskouing kom dus neer op ’n deïsm e gekom bineer m et ’n pantei'sme.

Vyftierr ja a r later het sy hierdie konsep van G od nog verder uitgebrei. Sy sê dat die m ens G od nie sonder die universele w ette wat die sonnestelsel b eheer, kan ver- staan nie (B randt 1936:9). Sy gebruik die reels van die fisika om breedvoerig te ver- duidelik hoe die universele w ette werk. K ortliks kom dit daarop n eer dat teenoor- gesteldes nie so n d er m ek aar kan funksioneer nie. D ie m anlike kon nie sonder die vroulike bestaan o f verstaan word nie. D ieselfde geld vir positief en negatief, goed en sleg, w arm en koud.

Sy gaan nou verder deur hierdie reels op haar begrip van G od van toepassing te m aak. So vleg sy ook m onistiese idees in haar godsbegrip in. D it bring h aar tot die volgende gevolgtrekking: G od die Skepper is die V ader, G od die H eilige G ees is die M oeder en Jesus Christus is G od die Seun. In hierdie drie-eenheid sien sy perfekte h arm o n ie, m aar m et verskillende funksies en take (B ran d t 1936:56). Jesus is die m ens se ou er broer m et ’n gem eenskaplike V ader en M oeder (B randt 1936:9). Die ontw ikkeling van die m o d ern e eeu v erto o n volgens h a a r die k re a tiw ite it van die M oeder.

H aar godsbeskouing vertoon ’n verm enging van baie invloede w aarvan die be- langrikste dié van die teosofie. H aar drie-eenheidsleer stem ook ooreen m et stand- punte wat deesdae in die New Age-beweging heers.

4 .2 J Jesus Christus

Jesus was vir Jo h an n a die G ro o t M istikus w at die w êreld die w aarhede sou kom leer aan g aan d e die spirituele w êreld (na aanleiding van Joh 16:25). Sy sê dat Jesus die

274 H T S 4 9 / l & 2 { m i )

D J D T a lja rd A P J v a n d e rM e n v e

m en sd o m d ie v a d e rs k a p van G o d e n b ro e d e r s k a p tu sse n m e n se kom le e r h et (B randt 1936:10).

H ier kom die verm enging van verskillende invloede, o n d er an d ere die M istiek w eer na vore. Sy glo d at Jesus die enigste V erlosser is en d at Hy w eer sal kom. D ie w onderw erke van Jesus wil nie die m ens b eïndruk of o n tm oedig nie, m aar e e rd e r a an die m ens to o n w at hy se lf to t stand kan bring (B ran d t 1921a:105). Sy sê d a t Jesu s se leringe b a ie sim boiies w as en d a t die g roepie dissipels ingewy w as in die g e h eim en isse van Jesu s. D it v e rto o n se k e re o o re e n k o m ste m et d ie teo so w e se beskouing van C hristus. H ulle tre f ’n ond ersk eid tussen Jesus en C hristus. Jesus was ’n gew one mens, m aar ‘C hristus’ dui op ’n algem ene geestelike verlossingsprin- sipe o f tipe (D reyer 1964:138). Soos Jesus was d aar baie verlossiiigsfigure in die ge- skiedenis in wie die verlossingsprinsipe gein k arn eer het. (D it stem o o reen m et die H indoekonsep van die avatar.)

4 J U itverkiesing

4 J.1 M ens en m easbeskouing

W at die uitverkiesing betref, vloej Jo h an n a en die teo.sofie se gedagtes saam . U it­

v erk iesin g g esk ied te r w ille van ’n h e ilsta a k w at verrig m o et w ord. D ie uitv er- korenes is ’n groepie m ense in die geskiedenis wie se taak dit is om die m ensdom te o nderrig in wat nodig is om gered te w ord en die m ense sodoende uit hulle ellende o f to e sta n d van o n v o lm aak th eid te begelei. Jo h a n n a was self so ’n uitverkorene.

H a a r sp esifiek e o p d ra g w as om op die a a rd e te bly en h a a r m ed em en s te help (B randt 1918:74).

H ierdie opvatting van uitverkiesing sluit ook nou aan by h aar m ensbeskouing.

Die m ens is in h eren t goed (B randt 1936:42) en goddelik (B randt 1918:19) en daar- om in sta a t om ho m self te ontw ikkel to t h o ë r g eestelik e sfere. Sy reken d a t elke mens ’n sluim erende gawe in hom het en deu r eie wilskrag hierdie gawe kan ontw ik­

kel. Sy gaan verder deu r te se dat alles en alm al gees is en oorspronklik afkom stig is van die G ees van G od. D ie m ens is gees in ’n stoflike vorm . D ie goddelike vonk wat die kiem van die lewe is, sluim er in elke mens. D it is deel van die alm agtige Skepper self (B randt 1921b:14). D ie doel van die m ens se b estaan op aard e is die ontw ikkeling tot die volm aaktheid van G od. D ie bevryding van die m ens moef dus deu r die m ens self geskied (B randt 1921b:76).

Dit is duidelik dat Jo h a n n a ’n pelagianistiese opvatting van die m ens koester.

Sy kom bineer dit m et die idee van ’n evolusionistiese ontw ikkeling van ’n la e r na ’n ho er vorm van geestelikheid. Dit verk laar ook w aarom sy die rei'nkarnasiegedagte aan v aarb aar gevind het.

ISSN 02.W 9422 * H TS 49/1 <t 2 (1993) 275

Johanna Brand sc denkc

M ense w at nog nie die gawe van die spirituele lewe ontdek iiet nie, is oningewy.

Slegs ’n klein getal m ense is geestelik gevorderd genoeg om spiritueel te kan kom- m unikeer (B randt 1936:44). D ie geestelike oog van die m ens w ord voigens h aar ge­

open deu r volharding en geloof. W anneer ’n C hristen hierdie vlak bereik het, sal hy in s ta a t w ees om sig b are te k e n s, verskynings, v isio en e en g esig te d ire k van die V a d e r te o n tv an g (B ra n d t 1921b:19). Slegs die g e e ste lik g e o p e n d e oog sal die W ederkom s raak sien (B ran d t 1918:97). Sy verbind dit ook m et die n a tu u r. D eur die krag van die n a tu u r te o n td ek , kan d ie m ens ontw ikkel to t ’n ‘su p e r m o rta l’

(B ran d t 1936:62). N atuurlike voedsel en ’n gesonde iewe verhoog die m ens se ver- stan d elik e verm oëns w at voigens h aar lei to t die ontdekking o f o ntplooiing van sy goddelike eienskappe.

M et verwysing na die m ensbeskouing van Jo h an n a is d aar v erd ere ooreenkom - ste m et die teosofie te be.speur. Voigens D reyer (1964:133) is d aar vir die teosowe n ie ’n w e se n lik e v ersk il tu s se n G o d en d ie m en s nie. D ie m ens is in sy w ese goddelik en dit is slegs sy blindheid w at m aak d at hy dit nie raaksien nie. D ie mens m e e t nou uit h ierd ie blin d h eid opgew ek w ord sodat hy sy w esenlike een h eid m et G od en die heela l kan erken. Hy m e e t b esef d at hyself ’n goddelike bestem m ing het.

D ie gevolgtrekking w at hieruit voortvloei, is dat selfaanbidding en verheerliking van die m ens in die haak is - ’n soeke na G od, nie om H om te dien nie, m aar om soos Hy te word. D ie doel van enige godsdiens, voigens die teosowe, is om die mens te o n tw ik k el to t op d a a rd ie vlak w aar m ens en G od volkom e een w ord (D rey er 1964:126, 127). A an skriftuurlike norm e gem eet, m oet Jo h an n a B randt negatief be- o o rd eel w ord. D it is m oeilik om te dink hoe sy h aarself binne die R eform atoriese teologie tuis kon voel. Sy m aak te veel van die mens as outonom e wese w at hom self kan laat realiseer. H aar betoog d a t die m ens inh eren t goed en goddelik is, is direk in stryd m et die basiese C hristelike leer.

4 3 .2 V olke

W a n n e e r die G ro o t W it B ro ed ersk ap , voigens die teosofie, ’n godsdiensstigter na die aa rd e stuur, m oet d aar eers aan sekere vereistes voldoen word. D ie plek o f volk w aarheen hy/sy gaan, word bepaal deu r hulle ontwikkelingsvlak. D ie b epaalde volk se o m sta n d ig h e d e o f situ asie m o et ryp w ees om die g o d sd ie n sstig te r te ontvang (D reyer 1964:127).

J o h a n n a B ran d t m aak sterk aan sp ra a k d a a ro p d a t G o d S uid-A frika uitgekies h e t as ’n sp esiale in stru m en t w a a rd e u r die hele w êreld geseën sou w ord (B ran d t 1918:17). T ydens die eerste verskyning van die b o o dskapper aan h aar, w ord Suid-

276 N T S 49/1 & 2(1993)

D J D Tatjani& P J van derMenve

A frika geseën (B ran d t 1918:85). In h aar vierde visioen m oet Suid-A frika gereinig en v o o rb erei w ord vir die w ederkom s van Jesu s C hristus (B ran d t 1918:92). H ulle huis ‘H arm o n ic’ is ’n tem pel wat sal funksioneer as m iddelpunt van al die liefde en geregtigheid oor die w êreld (B randt 1918:100).

W eer eens kry kom die tendens voor d at Jo h a n n a iiaar denke in later ja re aan- sienlik u itg e b re i h e t. U it S uid-A frika sal d a a r ’n p e rso o n kom w at Jo h a n n a die

‘T ro o ste r’ genoem het. D it gaan ’n Suid-A frikaans gebore vrou w ees (B randt 1936:

91).

4 3 3 Geskiedenis

H a a r sta n d p u n t is d a t G o d die m istici as in stru m en te gebruik om sy wil op aard e bekend te m aak. Sy gebruik die geskiedenis om dit te p ro b eer aantoon. Sy identi- fiseer sewe tydperke w at teruggevoer kan w ord na ’n oorsp ro n k lik e m istieke erva- ring o f visie. ’n P erso o n ontvang ’n o p en b arin g en kry ’n g e p a a rd g a a n d e opdrag.

D ie gevolge van die o p tred e wat volg, het groot im pak op die geskiedenis. Sy h et uit die na-C hristelike geskiedenis verskeie gevalle aangehaal w aar p ersone soortgelyke visioene en opdragte gekry het w at die w êreldgeskiedenis uiteindelik sou verander.

D ie geskiedenis w ord v erd er as to etssteen gebruik vir die egtheid van die visi­

oen. Sy m een d a t die m ens slegs iets o o r die toekom s wys kan w ord deu r die bestu- dering van die Bybel en die vergelyking daarvan m et die geskiedenis van die w êreld (B randt 1918:67) - nog ’n voorbeeld hoe sy die mistiek deurentyd aan die Skrif wou koppel.

D it is duidelik d a t Jo h an n a h aar visioene (en h aar beskouings w at na aanleiding d aarv an ontw ikkel h et) g raag wou sien as iets w at groot invloed op die geskiedenis gaan uito efen en groot betekenis vir die m ensdom inhou. Sy voer h aar verhaal terug n a Jesus se kruisdood en d ie belofte d a t Hy w eer sal kom. D it p ro b e e r sy in ver- b and bring m et w at m et h aar g eb eu r het: die verskyning aan h aar en die boodskap d at Jesus se w ederkom s naby is.

D ie v e rle d e h e t h a a r vervolgens g e le e r d a t d e u r die gaw es van geioof, rede, kennis, oordenking en diens, die m ens ideale toestande op aard e kan skep. U it die geskiedenis is dit duidelik dat geen groot g eb eu rten is plaasgevind h et so n d er waar- skuw ings v o o ra f o f v o o rtek en s nie. D ie w aarskuw ing d a t die m ensdom v oorberei m oet word, was vir h aar ’n duidelike bewys dat iets groots op hande is. D eu r te ver- wys na die w êreldtoestande van h aar tyd, veral in E uropa, wil sy aan to o n d at die ver- volgings en o n d erd ru k k in g van die laaste d ae w aarvan die Bybei praat, aangebreek het. D it is die laaste fase voordat die H ere w eer kom.

ISSN 0259 9422 = H TS 4 9 /1 A 2 (1993) 277

Johanna Brand se dcnke

H ier m o et w eer eens na Jo h an n a se korrupte Skrifgebruik verwys word. Profe- siee in die Bybel w ord w illekeurig toegepas op g root g eb eu rten isse in die w êreid- geskiedenis. B ybelgedeeltes w ord lukraak en so n d er inagnem ing van kontekstuele sam ehang aangehaa! om stellings te ‘bewys’.

5. DIE ‘NUWE ERA’

N á iiaar ondervinding in 1916 voorspel Joh an n a dat d aar ’n geestelike om w enteling besig is om plaas te vind in die w êreld. In latere ja re begin sy dit form uleer as die

‘N uwe E ra ’. Sy noem spesifiek dat die teosofie, m istiek, R osekruisers en an d er ok- kultiese en spiritistiese bewegings haar beinvloed het.

Sy begin m et die steiling dat die aard e ’n nuwe teken van die D iereriem binne- gaan. D ie tydvak van die Vis.se is verby en die nuwe tydvak van die W ate rd raer het pas aangebreek. H ierdie nuwe era beskryf Jo h an n a ook as die era van die Lewege- w er, die vrou. Sy bew eer dat die seen van G od eers net oor die vroue uitgegiet sal word.

D ie v e ra n d e rin g in die D ie re rie m v e rk la a r sy a a n die h an d van die w et van ritm e en periodisiteit. Steyn (1989:23) m een sy is hierin beinvloed d eu r die H erm e- tiese geskrifte w at die H eilenisties-m istiese filosofie as agtergrond het. D aarvolgens is alles in ’n toestand van vibrasie. D eur die beginsel van ritm e ontstaan orde in die heelal. W an n eer die vibrasie van die son v erander, v eran d er die vibrasie van alles w at om die son w entei. H ierdie veranderings lei tot nuwe siklu.sse op aard e - elkeen m et sy eie o organgsperiodes. D ie geskiedenis h erh aal hom self elke tw ee duisend ja a r en elke keer op ’n gegewe oom blik verskyn ’n reddersfiguur w at die m ensdom uit ’n krisis red.

M et die aan b reek van die tydvak van die Visse is C hristus gebore en nou, om- tre n i tw ee duisend ja a r later, lei die siklus tot die tydvak van die W ate rd raer. D it hou vir die m ens en aa rd e b epaalde gevolge in. Sy sê d at C hristus die m ens geleer h e t hoe om dood te gaan, m aar d at die nuw e le e rm e e s te r, G o d die M oeder, die m ensdom gaan leer hoe om te lewe. Die M oeder gaan die m ens leer hoe om die wil van die V ad er te doen. D it sal ’n transform asie van die aa rd e en die m enslike lig- gaam tew eegbring. D it is ’n e ra van selfontw ikkeling van die m ens w at to t gro ter geestelike bewussyn sal lei.

Sy sê hierdie m oederskap van G od was tot dusver ’n m isterie. D it kon slegs met b e p a a ld e sim boliek en d e u r ingew ydes raak g esien w ord. D it sal in die to ek o m s egter al hoe duideliker word (B randt 1936).

Die ‘Nuwe E ra ’ gaan volgens h aar die opkom s van ’n nuwe geestelike bedeling sien. O ënskynlike teen o o rg esteld es soos byvoorbeeld m anlik en vroulik g aan ver-

278 N T S 4 9 /1 A 2 (1993)

D J D Taljard A P J van der Merwe

soen word. D aar gaan ’n n o u er verhouding tussen m ens en n atu u r to t stand kom.

(D aarv o o r is h aar vegetariese d ieet m et die oog op vitaliteit en gesondheid aange- w ese.) By die m ens gaan ooi< ’n nuwe ywer posvat om hom self te ontw ikkel en be- heers (Steyn 1989:23).

6. KONKl,UDERENDn OPMERKINGS

Om tot ’n klinkkiare antw oord o o r die herkom s en aard van Jo h an n a B randt se be- skouings te kom , is nie eenvoudig nie. Sy was ’n w ydbelese vrou en alhoew el dit blyk d a t sy uit bale o o rd e beinvloed is, skyn dit asof h a a r o p en b arin g serv arin g ’n unieke piek in h aar denkontw ikkeling ingeneem het. Sy het gegio d a t h aar kennis en insigte spruit uit ’n verh'gting d e a r die H eiiige G ees. V olgens haar is sy uitverkies en het sy die krag en die vooruitskouing en die boodskap ontvang om die m ensdom vanuit sy ellende te red.

Jo h an n a was ’n rasionele mens m et ’n baie goeie opvoeding en onderw ysagter- grond. O p grond van haar w ydbelesenheid het sy baie dinge ondersoek en p ro b eer verklaar. Die gevolg hiervan was dat sy ’n magdom kennis opgegaar het wat as ver- wysingsraamwerk gedien het.

Sy w as v e rd e r ’n hoogs g o d sd ien stig e m ens m et ’n ste rk C alv in istiese ag ter- grond. Sy het na aan die Bybel geleef en hierin, sowei as in h aar gebede, antw oorde gesoek. D it is daik w aarom sy so sterk geglo het d at h a a r o p d rag d irek van G od afkom stig was.

Jo h an n a was egter ook ’n em osionele m ens wat nou betrokke was by die lyding van m ense in die oorlog. In hierdie tyd het die vurige b e g e e rte o n tsta a n om die m ens te help om aan sy nood en ellende te ontkom . D it was kenm erkend van haar lewe: ’n w orsteling o o r die lot van die m ens en die w êreld en ’n soeke na strukture en m aniere om dit te herstel.

Sy was op 'n stadium van h aar lewe ernstig siek en fisiek, em osioneel e n gees- telik op ’n laagtepunt. Dit was spesifiek so ten tye van haar visioene. O o r w atter in- vloed h aar g eestesto estan d op h aar visioene gehad het, kan m aar net geraai word.

Dit m ag so w ees dat hoe m eer die ellende van die m ens vir h aar ’n w erklikheid ge- word het, hoe sterk er het die begeerte by haar opgekom dat iets gaan gebeur om die situasie te herstel. H ulp m oes volgens haar van buite die m ens kom om hom te help om hom self te help. Sy het Christelike geloof en spesifiek die w ederkom s van Chris- tus aan hierdie denke gekoppel. W aar sy nie klinkkiare antw oorde kon kry nie, wil dit lyk asof sy a n d er verklaringswyses, van bu ite-C h ristelik e oorsprong, aangegryp het.

ISSN 0259 9422 = H TS 4 9 /1 A 2 (1993) 279

Johanna Brand se denkc

D it is duidelik dat sy m et opvattings oor G od en mens, ten spyte van h aar Calvi- nistiese agtergrond, lynreg te e n o o r die R efo rm ato riese teologie en die Christeliice g elo o f te staan geicom het. D at sy nog steeds ’n p redikantsvrou kon w ees o f h aar m an in sy am pspligte kon ondersteun, was eintlik nie m eer m oontlik nie.

D at sy eg ter dinge gesê het en stelhngs gem aak het w at baie na aan vandag se New Age bew eging lê, is ongetwyfeld so. A ihoew el sy h aarseif w aarskynlik nie vol- kom e binne vandag se beweging sou kon vind nie, is d aar baie elem ente w at as basis van die New A ge-bew eging dien en w at Jo h an n a B ran d t reeds in die e e rste helfte van die eeu geform uleer het.

IJteratuurverwysings

Brandt, J 1905. Het Concentratie-Kamp van Irene. A m sterdam : H A U M .

— 1918. The M illenium : A prophetic forecast. Jo h an n esb u rg : A rgus P rin tin g &

Publishing Company.

— 1920. Die smeltkroe.s: ’n Politieke vlugskrif. Bloem fontein: N asionale Pers.

— 1921a. ‘Die nieuwe w yn'. Bloem fontein: N asionale Pers.

— 1921b. The fasting Book: A h o o k on the creation a nd redem ption o f the body.

Bloem fontein: NPB.

— 1936. The Paraclete, or, coming world Mother. Johannesburg: H arm ony Publish­

ing House.

Botes, H J 1989. Ds L E B randt (1873-1939) as kerklike leier en bouer. D D -proef- skrif, U niversiteit van Pretoria.

B u iten d ag , J & V an d e r M erw e, P J 1991. Die New Age beweging. V ereeniging:

C hristelike U itgew ersm aatskappy.

D r e y e r .P S 1964. Teosofie. H TS 20/2, 103-143.

R yan, C J 1975. H P Blavatsky and the Theosophical M ovem ent. San D iego: Lom a Publications.

Steyn, C 1989. D om inee se vrou fo rm u le e r‘New A ge’. Insig 20, 20-23.

V an d er M erwe, M E 1989. Joh an n a B randt en die kritieke jare in T ransvaal 1899- 1908. M A -verhandeling, U niversiteit van Pretoria.

280 HTS 49/1A 2 (1993)