Predikers en hul prediking onder invloed in die nederduitse gereformeerde kerk van Suid-Afrika : 'n histories-homiletiese studie 1652-1860

(1)

ArD&LUG C.

RD rauop1 Jr8oo - 182J.

PRBDIURS U HtJL PREL1IKIHG OIDIR IJIVLOED 'YAB DIE SUPRA-NATUIW.ISKB.

(2)

Digitised by the Department of Library Services in support of open access to information, University of Pretoria, 2019.

• 2-SS-

HOOFSTUI

Aa •n

^koue reca1DA1ghe1d 1n die kerk heera, koa daar cewoonlik Yeraet V&A twee kante at, be14e van die cevoel en van die 1ntellek. !oe 41e leer oormt Y<orcl ten koat• van die 1 ... het die P11t11ae, die Laba41aae en Jletodiaae hul verakTalAC

c-•k •

41e waarde nn die C8110e41lewe te beltl•toon.

...1'

^daar^W81 ^oolc ^'A^fteede

reau1e, die lMYrydi.q Yan. die kl111a••r• wat d1e rede au bande

a•ll

het, eooa 1n die De1 . . • • 'P.a11oaa11 ... cek . . erk.

Yaft

41e aiddel van

d1•

agt!ende eeu

r•-'•

11 dear klein atrooap1e• van onre&a1nn1che14 telk.na

ut'

^41•brei r1Y1er vu. Dol'dt 1l1tcekeer, wat aet die Yerloop Yaa 3are aroter atmet.tnc• eota aanaeea tot onnoabere llca4e Yan ~1e kerkllke 1 ... ^Y&D ••derland.

Die 1taatkundiae o.wentelince het arotelika ^4a~rtoe b7ce4ra oa die land vir vr.-.de ceeltelrlatlna• ryp te maak er& 41e onceloot 1n clle band te werk. toe

41e rranae

ill

179S

••d•rland ⁱⁿ^~••lt^{ne . .}en PrtDa 1111 . . Y na EnaelaD4 vlua, het die Bataaf•• l\epubl1ek aan 1Mw1D4 aek-.. ^Die ueet vaa YJ7he1cl, a•l7khe1d u broedeJ"IDP net oral•

•••r-

kllnk, uar hlerdie aoo1k11Akende belott••

lw'

^{die . .}^4er•

la.ndera au.ur bekoa. J'aa111etekeu 11 Yan 41e huiae ••

&nell ••"'14er, Olldat d:lt 'n a . . rwaard1&be1c! bo u.dere betutc. 011 dleseltde rede 11 arat\oa'Me a•ak•Dd. J)a. Ploh val 41e Be14elbera•• latectaaua aaawaar dl' leer

dat

41e aeu van aatu.l"e a•Aei& 11 oa God u •7 aed-M te baat, ••

in atr7d •704•

aet die \roederakap-1dee. l)

Deur •n dekreet vaA d1e laa1oaale konYena1e (1196) word 1taat en kerk tana det1n1t1et aeake1. londac 11 Die

aeer/ ••••••••

1) Ip•J en Dermout •••• IV.l?5·

(3)

• 2S6-

aMr he111aer •• aDder 4ae n1e; leraara aoe' \rou nMr aaA die ataat1 41e Jtqerlnc betaal me •••r die traltteaent YaA 41• pre41kante n1e1 dla le4erlan4ae Henoradt lark 11 4u .Ilia . . . r auatakerk n1e. l) Die eierulomat wat 41a kerk

Da 1S81 lA beait

c•la7

het, word 41e ceaaaeDt11ke 'bet1t ftll

d1t tnceaeteaea en deur die bel1nael ••• aa . .

tia&

••rdeel on4tr allt ktrke. MAlletdonkerat waren nu dt u1talet•n der Bervonule l.erk Yan lfe4erlaA4 1 zy aohMn 1•lleel ten ondercaDC te t.t.ellen.• 2

>

Die Yeroweraara bet Yeral •n totale a.wentel1DC Yall bear1ppe onder 41e volk aebr1na. rranla7k hat 111• sleca 17 onceloof aelaporteer nia, maar d1e 4eur

1174

oopeea1' Y1r 41e

"

Eqelae Deiue en die Dui tae Raa1ona11 . . a. Die aanb1cld1.Qc Yan d1• ! . . • bet nou

•r

koue • • • oor die kel"k aeblaaa.

ODder die l8uaa vaa verl1ct1D& en Yere4e11n& atel hull• die 1ntellek 1n die plelt van God1 Wool"4, die wonder word Yar•

WJ4art die verloaalbc beet verlictin&, 4ie ••loot YerataDds•

oortu1&1alt die bekeriMc ••r1Nt.er1111, Chr1atu 1a 'n aede•

leraar, die kerk 'n YerbeteriDcshuia, die doop •n tor.alitelt en di• napaal •n broedert•••• 3) Op Xen4aa word nou

&•·

pPHk eor dle ftarde van 1talvoer, •P Palaaondq oor cU.t akend van. bcae en op Paaaaondaa oor 41• aqn4oo4. 4

)

Die

enol& vaA

die akeidia&

nn

die Xerk

.n

Staa't

••• 4at dle YJTare denk,Ml4e aou.er • A Ya"U&lNare ))o4• aev1A4 h•t. Die ataa t bet ectel' no1 nte heel teul •T hand YaA die kerk ataebou nie. !oe JapoleoA Yeralaan la aa tolline Will•

aa

•T

vaderl&Dd teruckeer, 1a deur 17 bemoe11Dc .De Ale .. •••

fteal•ent Yan hat

w.

^{Hen •}.lerk-ceootaobap• •••aeate1t wat 41e ou Xerkort!e van 1618 aoea Yel"V&DI•

JJ•

^iAb.O\ld ^YaA

dlt/ •••••••

1) De toeataad der Gereton .. r4• kerk 1l1 cte IMerlaAIIea,

x.a. ^1854.227.

2) !pey en Der.mout a.w. IV.172.

3)

Yo• •·•• 410.

4) B.D. Van Yeena Eene &ev. vaA Woratellna (Oroninaea, 1904),

lS.

(4)

- 2S7.

41t r•al•ent, 4at onwett11 in de "re14 Jaru,

wu

antl- aeraformeerdJ het keerde de Calv1niat1acbe )eatntelen oa.• 1)

Die

3aar 4aama

word

•n

^Blnodeaehot.a.

len

'belancr1ke lMaluit h1er was dat die onderteken1n£sforaul1er vir aaDkomeade

l.raara a-w.ra1& word in 416 voe1e 4at d1e ondertekenaara Die aeer verplil waa tot ondertekeDine van die toraul1ere Die RJKll) aaar ¹ⁿ•RJ•rre l11 t aet die Woord van God ooreenkom • . . t bierdS.e veran4er1n& 1a die leuen ¹n patent cea•• oa Oftleb1n4er4 die oopaeaette deur van die lerk biDne te aaan.

Die bely4enialkr1tte 11 1n 41e tormule op1etl1k &1-r.Fit

aodat dle ondertekenur aelt 110e1 w•t ••lke bel.7dea1aakr1tte _, bedoel en 1n howerre 41 t .oa q aeninc met Ood1 Woord

ooreeutea. Die unne ftn allerle1 rlatiDI wat reeds •••

ot later DOl sou kom, kon dua almal ¹n plek vin4 onder 41e•

aeltde kerkYerbaDd. ^{2 )}

Die toonaaD&nencte partr ••• ewnel

••t

^hierdle

toeatand u1 tnemead te'Yrede. Jt7 den aanvaq van de 19• le•

••• bet aeeren4eel der ao4ce1eerden en predlkanteD werkel1Jk heterodox in hun verklartng 4er leer van Dordreont, aene1&4 oa beaad1&4 de vryheid des celoota en ware verl1cht1DC te verbre1den." l)

:Daar ia ecter ook 11&PW1te ^1l'lb1erd1e per1o4e. len van die cunatiae uitwerkinee van die broederakap•idee waa dat m1nder ^t~1ateonder die teolol aeheera bet. In 1797 het daar ook via Enceland ^'llontwak1ng op aenc11ncceb1e4 &•kola

en is

•n

cenootskap aeat1& om sen4elin&e voor te ^~ereien

\l1 t te atuur na die heiden•. ¹n Bet•r marder van pre41Jd.ni sou ook ontataan, sooa ona later aal aien.

])1e/ •••••••

1)

r.

^van^Xoo1Ja Oeaeh1e4eD.1a der CbJt1ate11Jke lterk, 46).

2) Id•, 464.

3) '8e1tua a.w. 353·

(5)

- 2S8-

D1~ opk~.Y•! ~1~ Supra•patural1amf•

Teen die koue codsd1ena •an die Raaional1aae bet daar ook veraet cekom. Die ~Y.Rti-DI~iJ''ligl s1en 41e noodsaakl1khe1d van die besondere openbarina in, die leer wat deur Jeaua Chr1atua 1•1•• en dear wondere en van Goda•

manne beYeet1& ia. Hulle •11

•n

lanaie breek vir 41• coe1e rea van 41e ceopenbasrde codad1ena. Toe verval bulle nou weer 1n •n ander uiterste deurdat hulle verd•diaend optree e.n die waarhe1d aanbneel vanl\·ei 11 nutt1ahe14. Die B;ybel word as boek nie verwerp n1e, maar ce4ur1a aan die rede a•toeta. Die rede 11 1101 coed en aaat en bet aleaa voor- l1at1n& ^{van d1e} Be111ae Gees nodi&• Van God word aou as •a Opper.••• aepraat. »•~ beataan uit burcerlike braatbeld en van nP11&• en ndeac• boor 'n aenl dikwela.

Luiater net • die klaDke vu die au.pra-naturele co4a41ene 1n Geaaq 74 vera 2 vu. die ••• Gee~u:aaboelu

De 41M&sl, 0 3& l 1k vlnd •• aoboon, Z7 atrekt zieb ael•' ten arooten loon.

Ik vole haarpad

••t

^neug4 ^en^aoedJ

Ik weet dat, 41e

•••n

aonde doet, Die

•rne ;11JbStA

Aiet Yerceet,

W.t

l'tden

hoocat aelukkl& beet."

Hie~ word die buraerlike braafhe14 aa aupra-natural1st1•••

sin verheerli~. l) .

•n AD4er

keaaerk

van

h1erd1e leer

1a

die ple1doo1 vir 5olWD•1•. In 176o reed• het prot. 1. HollelNeJc aet

1 a

a

noel Yan drHthe1d • • Lat~e re4-.oer1q aec . . oor wdea bedorven toeataAd van bet b .. eadaaceehe Christendom in de Kederlanden"t waerin h7 ween oor die tw11c1er1&he14 van die teolol waar hull• Die alleen aekaar beskuldie van on- recainrl1&he1d nie, maar aelcaar c11e bateliute skelwoorde na

die/ •••••••

1) Yan Veen a.w. 16.

(6)

.. 2S9-

die boot al1ncer. B1erd1e ^~ekroepvan verdraac•aa.be1d ia dikwell aeboor en 416 Ylac aoea beelwat on .. rlike ladina dek. Hollebeek aelt net nie seer vlerkant )f Dordt ceataan Die. Daar ••• aelfa een.k"r 'n poain& ^Oil die leer van die kerk te veren1e met 4ie R .. onatrantiase, allea oDder die dekmantel van toleranaie. Grabert Bonnet ataan bulle eater teen. In 1766 lewer hT •1 red• oor

"41e Yerkeerde en na4el1&e atrekkin& van •n &o4ad1enatige 'ftJ-draaasaaahe1d •, wur1a hT d16 oordre~-• opYattin&•

bekaap. HI' beatrat veral Voltaire •• beskcnt1nc wat 41•

broederakap toereik un he1d81lt Jood. en .Mohaluledaan. l) Canauia ee poaina oa alle aeatndtea in een vereD1&1DI

.. chrilto Saorua• ••• ,, Yat, blJk: wel

•a

aialukkln& te

••••, 2

) aaar 1a • a

teun

van die ^tyd. !lmal wat 41e ou pa4 van Dordt ver4e41& 1a voL&ena h1erd1e ^nu.~r1ct1na

o,

ao onveJ'Ciraaanaa, aaar 41e lll»eralee nt die duucekoopte bel7denia ver\rap, ja, nullt )ea1t die aonopolie van

cbr1atel1ke Yer4raacaa-.be1d en toleran.ie.

Die ~upra-natural1ate be' die ortodoka1e verlaat en aan die kerkllke doca•'• 'n Yerawakte betekenia

c•a ...

ll1erd1e teoloa1eee rigtin& bet byna die hele kerk ⁱⁿ

Nederland die eerate hel!te Yan die neint1eD4e eeu beheera.

Van die leiers word 1•••• .BJDA alle &Odceleerden en pre41kanten atonden op een rat1oAeel•aupranatural1at11ch atandpWlt" 3) en Yan die &eYIOne lidllatea

•*'

^ccn-

tealionele atan4punt van de meette leden der onderache14ene kerken ••• aoo al niet seheel •ec&eaonken, dan tooh

•••r

wankel cewor4en.• ⁴

>

•a~

....•....

1) tpe,r en ^De~out•·•• III.S32.

2) Reit ... ••••

JSO

3) 'le1t•a •••• )64.

4) Van Veen a.w. 18.

(7)

(8)

.. 260- .' p lu.~e preeJqaetod~.

Op h1erd1e atad1um 11 dit 1nterea•ant hoe die

pre41kinc b7 die ceeatelike dampkring aangepas en in . . lke

vo~ di~ tot die volk cekom bet. Daar het •n veranderina ten coede in cU.e preekwyae cek011₁ dank •1 invloed.e wat

Yan In& eland •• kant op Nederland 1ninerk net. lnc•l••

pred1kers aooa fillotaon, l) Watts 2

>

en Doddr1d&e ³⁾hat hul. boodakappe vir dle a•••nte planut1& en bevattel1k 1naer1& en lewen41& vooraedra. Die waarhe14 van die teka

~~rd aet we1n1ce hootpunte ••aacavat, orde11k betooc en

••t

^alle^nadrukI ^op^dieharte van die hoorders toecepaa.

D1t wat

•n DQJI

pttQodYI ⁱⁿdie 8VaD&e11apred1k1n& en bet d1a naam

&•kr1

van die nBDaelse metode", ⁱⁿ

verae-

lykinc met die ^o~Hollandae of anal1t1eae aetode wat in one1nd1ce ondarverdelinae en lancdradi&beid Yerval het.

lan f.'nl4wa Hollebeek ( ⁺ 1796) kom die ear toe om in Nederland 'baanbreker op h1erd1e terrein te wee•. Die

verbet~rinc hat nie • t 'n t01rerelaa cekoa n1e, wu.t voor

hom was daar o.a. Leydekker en Jacobus Hinlopen wat voor- bere1dend/ ••••••

1) Van John !1llotaon, Aarttb1skop van Canterburt, •ord

ceaa

4at

h7

die kl.. laat val bet ^nOD reason rather than faith, aoral character rather than relig1out exper1enoe, and under th• intluence ot ao1enoe aAd pbiloaopbT& the Chri1tian m•••••• wa1 rationalised aDd

aoral1ae4. Ga~•• The Chr1tt1aa Preaeher, 1£2.

2) I1aao Watts wa1 Yeral

bianolooal ...

r •T preke 11 Die poit1ea of •oaioneel aanaell n •· ^i;fT en Do4dr1d&e ^'1'81 in '•enatell1~ aet fillotaon evanaelies vaa 1nslaa.

Garvie •·•· 16£..

J) Die

,.z.&.

Chriatelijke Boekver•entft1lll"t. waarYaA 4r.

A. J'aure die le1er was • 1•• ¹ⁿ18~ by • .H. ..raia

•n

vertal1n& uJt "Ooraproac en Voortcanc van ware aoda- 41en•t1che1d in lena eben aiel door ^{? •} Doddridce, ^1.Q leven Doctor 1n de H. Godgeleerdhe14 en Qereroraeerd Pl'641kant te Borthalapton,• uar1J1 41e aeto4• ^YOdie akrJwer du1del1k vertoon word. 81a ^••~naare

j\ldicioa rather than 1'le1&1lt7 1n"thoucht, nancelioal in theoloCJ, clear in order and atylel but with no 8P41Cial u.nc~ion or eloqu.enoe.• Gan • a.w. 166,

(9)

- 261-

bare1deD4 cewerk het, aaar ^~ollebeek••• 41e eerate oa vaate vor.a aan die

•&•

a1ntet1eae ot ln&elae aetode te a•e en •n 1W•r1ce ple1tbeaorcer daanoo:r

t•

woJ"Cl. 111 was van 1752 • 176.2 proteasor ⁱⁿGronir:aen, uar net

later •n leeratoel 1n Leiden beklee. ^In1768 aee bT •1 dr1a

.GJ.uVll'iD•I

^u1t.de opt.iao cono1oft.Ua aenere, quibu. ea d1vinaa llteraa •

auaaeatu

aacro expoaeadi

aetho4u, quae Yul.&o Anello.- d1o1tur, aocle1te 4ef·end1tUI'•, waar1n b7 • n lanai• 'breek vir die 'bol811.oea4e Bnaelae

pre•kw.r••• QJ w11

c••n

oppervlakkice verklartna van 41•

tea n1e, maar wel dat 41e uitll van Dakeftde aake of vertoon van celeer4be1d ^ve~moet word, aodat 41e verklarln&

alleen aou etrek om die aake 1n 41• teks toe te 111, te bnya en \e Yer4~q. AI voorbeeld

c••

^h7^twee ^aketae

oor Luk. 24 v.

13 - 17,

die een volaena die aa.l1t1eae en die an4er volgena 41• 1intet1eae aetode 'bfterk. 1)

Daar bet ^ect•~beft1ae teeAkanttna t .. Jl die nu ....

or1enter1Ac oPCevlu, tod.at die mnre aetode lanaaau 1ncana

c.vind bet. »1e kerk bet ^~eedeaewoon ceraak aaa die oue ea 41e kerk 1n 17 aer4 konaerwatiet. Wat meer 1a,

~..onatrante en Doopeaeeindea het h1erd1e

auwe wee

opce- aaan en van kettera ^karl^aikscoeda Yenac word Die. Yerder

• • 41e kerk baq vir aorealpred1.ld.ng wat ceduric van plia eQ 4euc praet e.a n t 11aby aan die lee .. van coe1e werke

Verboom

areu. fen laaate, 1n 'fiOorde vu 4a. 111ohael:', die nuwe pr .. ^k1r7'•• aal .. lell1Je herders en dOIDIIe leeken• aaak. 2) Verakeie , .. ate bet Bollebeek cevolc, •aar Die 4aanan •n t\tkses ceuak nie.

a.n.

^J~aDcer,akadea1e-

pred1kar 1n rrauken aoea

••lt•

^daarom 17 'betrtkldq bedallk.

Paulus Chevallter (+

l79S),

proteaaor Yan

Groninaen, ••• dit roerend eea ut llollebeekt aooa bl7k

\lit/ •••••••

l)

Hartoc •·•·

233 - 238.

2) de lie en LooaJea •••• IV. 170- 112.

(10)

- 262-

\lit. •7 .. or4o 1Mt1on•" van 1771 en 17721 nar

ac•••

¹⁷

naaa

opceteken

ttaana

Jl''''

b911~e,11Jt

PEIIIIRSI

^CQZ a4 .ll~t qae ASiiD~;a.J)u oua muime reeepta eat, tu act ... , qua•

1DtrlPr

^aive

••J.a.aw

^YOOatu, ^ad

^t•perata,

exponet, 1llorwa pruin. aer.aone act oalu• d1otaAd1s, 111astraturua.• Yoor h1er41e woorde ect.er op die 1er1ea

&epryk bet, het vaA boll vera)Qrn .leatal ••n Kerkel.Ta

!..Snoerinaen over &OIIIl1&e alc•eu arondea 4.r aedeleere•

(1170), 'A prakti .. e pr~• van die aancepreae metode. 1}

H7

wil die uYr1Jere pre41kat1Jl• van die Jncelae inYoer eA y.er vir 41• ~hart1&1Dc van die Chr1aie11ke 1edeleer

•P 41e kaaael. 17 \oepaesin&e veral cetui& ^V&D^wa~t•en

kr&& ea 17 \aal ••• irld.r\&ktrekke.ad.. Jlaar die lka4ll'nft•lf vaa •1 pre41k1D& ot redeYOer1D&• • • 4at 41 t Aie vry te

pleit ••• ^Yaa

•••a.•

^doocle aaturallatiache aoraal• n1e

ea

dat b7 te veel a&Ddac akeak aan die ui••ODd• rete•. Die

&eleerdbeid en cerek\be1d wat ander leraara vir die

ver•

klar1q van die "orde ten toon apre1, word b7 bOll 1Jl 17 laqe toepaaa1nae an1n4 en wae bale 4rooa. Die 1oh111N•

hak van dle a1ntet1ele aetode word du14el1k in ., p•ed1•

uale oor JOh. 1 v. 46 aeaien, war 41e teu teray cell en oor aDder lake cepraat

word,

wat ala4A1e lJJ' die •tot pa1 n1e. 17 preke word 4an aeeJ' N4evoer1nae₁ 1r7•ser1&•

aetinte verbande11n&e. ²

>

Waar 41e ontledin& van 41e telt1 ook Die etn.ac

a••olc

^word Die, 11 daar aeer lean~ • e1e

aect.ct..

^ea

keth17e SA ella pnek te vl•l• lpQ' eA Denout

•I •

.allaa waren ata .. eken van 4• leer 4er HerYor.ade kerk ••••••

4oortrokka •u Pelag1aanacbe, aootniaanaohe ea, betcene

•••r 1•,

j•u1t1sebe aron4bec1uelen.• Die ~•r• 1aan eater/ •••••••••••

1) 4e 111e t&· . .Loo•3ea •••·

n.

^4~^- ^Sl.

2) Bartoc a •". 241 - 243.

(11)

- 263-

•cter

•n ^b1et~iate

var

wanneer bulle

Yaa

^Kolle~^aa

Chnalliel" •• .. nile Are1Aianen" p.raat. 1) Voa 'Mwaer 4at d1a a1atat1••• ae\o4e noo1t 1n dla bar'

vaa

dla

rea-

t1Dn1&•• JeY81 bet Diet wYOcra1 da ketter13aa, 1D 4•

u u ella u tbo4e ltfterkta preeken ^YaDP. ChevaU1al',

Hoo&1eraar '- GroDir.&aD, oatdekt of c•aaJtd • aaaJn• vela~

atkeeJ"11he14 van

baar

^t'teedt

aroo"r.•

²> Oa1Wdt1& Y1r Hollelteek tat bl' Ala all"a ^'faACbft'alllar .thaAkl1k •••

oa 17 aetode te propaaaar Ala, want daa • • b7 1Walt , .... ,.

het. Daar ••• lHt'hr ••rtolkau 4aarvan •• Cbeva Uter.

locloou Herlqa Ell, hoocleraar aaa 41• tJtreobtaa Kohkool ⁽⁺ 1840), hat 111• ales• laalDc• 1A d1a boailat1ek 1•1• Ale,

aaar ...

,al alka &oncSal YOOr etta leMUta

opa•-

tr . . an du 41• praktyk 'b7 die teorla

cnoac. •••

aat

protr. a.J.

Jtooyaar••• H.l. Yinka aa H. :aouwaan bet h7 aMa . . ark • 'a croot aanta1 Su1d•Atr1kaaue 1tudan.te Y1r 41e eY8JII•l1aWl-.ta& te ^YON• Hariqa waa ¹1l l•rliDc

Yan Cbe't'alllar en, al bet h7 Ale rednoeriftle in plaaa van lMrredena ce&H ate, dwaal by

toe

41kwela op die

creu Yaa .s1A\et1••• •l&•••Dbeld. 11 .t1er&tal Leene4enc ter aaapr1J•1Dc Yan Cnr1ate11jka de~den.• ia daardear ont•

a1er, want die uuverband word 'bJna Ide 1A ac

c•••

^llia.

ly &aJ&11'711D& vaa die Q~il}•liQ deac, aelta aet teklte

1l1t die Ott ta•tuell\ 4Hn ook n1e aaaaeaaaa aan. Ilia. Yu Yeel Cl'OMI' waarde 11 17 ... YNloefenlqea• • J)ie 11no4a

Yan

1117

bet aanbe¥eel

dat

h1ar41e

rlc'iDI a••ola

^aoet

" " eD. lertn&a waa 41a HHta oa

•octwa•

.o.te&d.naan• te p\lbl1e•r < 1.808

>.

l >

J)1 t 11 te

••rwac

^4a^t oDd eta c1S.e leerlt.qe ., . . Hollelaeek •••r flail

een.

hOa ln die lJ•omter ••a toel.a op die aoraal. lwaltu IC1at bet Yeral hier1a uiqabliak. 87

kn&/ ••••••••

1) •••• III.

488.

2) •••• 299.

(12)

- 264-

uac

bet aell op d1e terraiA ••n d1e lneuleer, aoncler 4at b1 die celootaleer oarec aanc~oea het. AI 41as1pel YaA Hollebeek hat bJ celeer oa boa te wac Yir 41e -reed-

sprak1~14 van d1e ontle4en4e aetode en 41e atnt••• te bulp te roep, maar hF het Die aewe14 cedoea aan die taka IUe. J)aarl:tJ' • • Jtl1t Die ODI'e&s11mi& 1n die lHr llie.

B;r he\ bale preke ill die 111 &UtUW't eiAtlilt te 'fMlt uar bet croot inYlo" uiqaoeten.. l) 17 cron ••r- 41enate

1a

^hieriA^dat^hT&eloot en lne Yerenic bet.

Yu clu Pala bet cetulc clat U.t bom I . . Ui& \ot aodel

•••• 2)

p1e

IB!A1l1f1-JJI\••t••• ••\of!•

ODder dle 1n4ruk Yan die Die-ce1akkll• .,.. waarop dle s1nte\1eae Mtode 1JJae1u1 ia • YMl OplMr\u Bouet

(+ 180S) die aeoclaaaJcl1khe14 ⁰¹¹ 'n ander ,.. ^{iA ••}alae.

IF Wal

bOo&le~aar

aaA

die ~Yera1te1t Yaft U\reent

waar

ds.

M.c.

Voa o.a. aan

17

Yoete ces1t bet. Die Yerkeefde waartoe

6n

ana11ae

ln

ain\eae 41' kaA

)riDC siea

b7

1R en

pnltee.r • dle ul\erat•• YaA alltel te ••N7 •• •n a1clct-c te aoell. 3) .11 bet terucaueer tot Chr7'1oatoau u tot 41e oa lllll.aDdte aeto4e, aur 41e 11ntet1eae e1•eAt

'beluctlk YUbeter wat di\

ta

"Abe1d en

kraa

laat \oen . . het. Ia 1774

&••

^b7 ^•aYel"aaaeliaC YaA l"rrlld.eae uit oa

•n proe.e

••a

^{•n aDder}

•a ^u\er

^{pr . .}Jca•D.ler ... 1J1ed.

Die Hak 11 boa bale na aaa 41e nut., wan\ ••• ~ •• ,. 1a tar laat 1Q' WHI' ¹11 bun.del ct!Wt, hierdle k"t- aet • n voortede waartn bT openl.lk Y1r • a aDder . . t.ode plel \. 1ft 11 41ep

aner1e/ ••••• ⁴ 1) IT ,.L . . rredeMD over Goda dftl••n• (Vordreoht, 1824)

he\ aa •n nutt1ce 41ena onder 41e Yoortrekkera 1n 41•

Yoortrekker lluelD, P1etennaJt1'•'••• ¹11 tutil't'eat1q an1n4.

a) Bartos •·•· 281, 289.

l) IP87 A l'enaont •••• IV 731 Re1t1M •••· 328.

(13)

- 26S-

atkeri& van die YerYelende ea D1ka beduidende akritYer- klarlDc wat tot in alle klei.nhed• atdaal

a

wet "Mel' woorc!11f\eey aa uitlec&1DC aoet heet. IT wil dat 41e

ae4actea₁ 1D. die tekt opcea1u1t, ontw1kkel aoet ^.orda0&14er

oat oppenlakkia daaroor heen te loop. Wat 41e 1nb.oud Yan

die preek '-tret driDC hT 4aarop . . . , 41• celootaleer .Ue tea kott• vaa 41• •"•leer aoet lMbaDI!el Mtrcl D.ie, ot oqell"rd, maar d.at eeloot an 1•• onatake14el1k Vel'•

bl.nd ••• , ... 1)

!e ool'deel na 41• talle van Mrdruklte wat 17 pruk•

bundela beleet ₁ waa die volk baie

ln&•l.lOJM dura...

ly 1tot ••• atreac cmr1tte11Jt ea h1 Jcon 41e bootaoaente .,.,.

• ., telr:s 11001 •••lt'f'at. 81 daDkbeel4•

won

^helAerontrikltal, tei'WJ'l d1e taal

e

tt7l YOortretlilt • • · Jfaar 41t la v1r dla

•ea.

moe111k OR bOD volkoae loa te .aak van 41e

nal1qe Yan . ,

tfd·

lomt aaak Jouet hoa

•n1411

au luae \1.1t\'leld1nce

w.

oa \lit te plus "lke aoort Yollt 41e kwartelt vaa MM. 11 ,.,, • • Plln1u, Porpbflttu,

loaepbaa en Pbilo •• aetu1ee in te roep oa

17

••nlDc ^te

e\a&t. 1>1 t 1• dlilde11k 4at b.7 nle bokant 418 celtreb van ctie analltie1e

••tode

kon uitatn ate. ¹A APder buachl Yerakra in

1793

^{uit . ,}pen:

wV1Jtta1

Leerre«enen

t••

aaAPf'JSlDc ^'falloo.de:r1oek in aaaken 4a Godadiutt 'be•

trettelld.e, door

o.

ttouet," waarin b7 ,_,., 1 - r 4at ettelike ••• die ou

ae'D.reu

oorwiJl 1s. 17 ••rd1enate op boa1let1••• aebie4 1taA Die oor•at ...

ra

^{me. 2)}

Ander net op die ena11t1ea-a1nt•t1••• 1traaten

voortHNllU' en aet d1e ve.rvolaaklnc taanaa Y•ort&ehelp.

In I .J. hrraont, Iilqle betpre41ker ( + 1867) h•t hierdie aeto4e ay 11a.ueyke . . . praal bebaal. 17 boa ._.. allea YeNniaJ 1A die ontlM4 Yan 11 tea e die

aaa11se

•an

1)

4•

B1e en

Looajes ••••

I.486.

a> aartoc

a • •. 244 - 248 •

41e/ •••••••••

(14)

- 266-

karakter ••n q bOorde.r • • b7

•a ...

ater. 11 1a t.U.1

1a 41e leer en 1n die bar' van d1e ••u• ⁸¹¹yerakaa die kUDI om die 114uat au homeelt te ontc!ek. IJ eeldsue M&lin&ak.ral bet aie ao aeer 111 die eutonle cell Die, ••

1A 41e craY1telt vaa 17 at7l. 87 1• die lapoleoa Yo die kauel

aeaoea.

^l)

lotwulee Benrieua Yall der Pala (+ 1840) het d1e prediklaa la 41e eerate helt\e

Yan

die a.int1ende

••u

\tale 'belnYload. Bl' • • •n onYeraoelde ple1\\MHr&eJ' • • die aupranatuele go4•41eu c .Ae aen . . le pre41Jd.na₁ vooral 1n de croote atettc, 1A •t bpo.Dder •a Gravchage, Ar.Db•, J)ordreoh\1 en Alaaterclu u Rotterd ... was in 41ea &Mat." a) 11)' het Roocleraar 111 41• &ft7de wel.- aprakuhe1cl 1a Le14ea

anon

^•n^Virdie &eak1HeW Yan d1e bo11Uet1eJt 1root 'Mlaqr1khe1d verkJT. In 1806 l . . er

bT IT

ret..oerlac .4• orator• aaero 11tt•rarua 41v!.Da.ra interpret." waarla. b7 duiclellk priae1pla

~lett . . neerll en

vera1

-.kleatoon 4at 41e u1tll van die Skr1t die

wert ••a

die predS.Ur 1a. JCr telt tt.t • n

paar boDde .. e pre~ aa..,eatel •• bewr- Y&n 11 aetode.

At ata4ea1epre41kett het b7 die •~• van elkeea 1a Le14e.G laat tldt. .., 41• Lq4ae ^Coooe~anebet bJ' eai&alu verNal 4e1U'dat

hr

d1e lt:llll$11

JU:N 4b:la&

aelw\.l1k e.a.

17 hoordere 1D Yerakeie a\a41a Y&a , .. atelike •••• . . Yer4eel. ferde:r &lo b7 aan die iaaURJ:JNt3ea llaRAUt 41e eeJWo\ld 1n 41• \litl•l• 87

tJClau.ot.e

^he'bneu 4at hulle AO& aoo1 t 4 .. &•17ka vu die kauel aehoo.r bet Qie, 11 prek.e waa deurct.:rtnc m.et wuate wat

1••

wek, net•

naqel1•••

1t1&t1nl.

Die tekaverklarllc 11 aaakl.ik ea 'f!'\li'Mar, 41e Yerdell.D& . . avowtta eA •Yat\ea4 ea 41•

helttl •••••••••

1) YaA Ooater••• •·•• 211.

2) ll .1. Joub4trta

»•

Yerhou.41ft& ••• GelooYen ea Wetea ia 4e B*'erlandeohe Tbeoloaie der XIX• leu.w, ill bet b7- aon4er _, Doedes eo Yan OOatersee, •, 47.

(15)

- 2fl1 -

hele Yooratellinc l ... elld1c, ernattc en bartel1k. 1) Sy rtde wa1 1001 •n lietlike srooa laD.&• bloearrke onel"l₁

aaar • t oolt soc. •n

beraatrooa

u benecle kala

neeratort.

^a) Yu. du ^Palabet 41e a~al1t1e•-•1n\et1eae metod• vir coed 1ace•ur1er 1D dle kerk, want hT wa1 dle aodelpred1ker vii' d'll1aan4e •

. . , die wente11A& van 41e eeta bet 4aar 'n ^Alll.'e preelaaeto4e 1D. clle 011 .lloederkerk 17 vera)QrAiAc c•aak.

»1e

^aullae

vaa

die lloll&Ddae aetode 11

••r• ••"•DC

4eur 41• aint••• vaa dle BDcelae ••tode en toe 41e .. ak- he4e vaa laaaae.aoeac!e aan die 4a&l1&. ltoa, bet die

aaal1t1ea-a1Dtet1eae pr . . kbou alaaaDde die oorbaDd ver•

krJ. Die &naelae aetocle waa D.1e 1uiwer 'loor~erltOD41ciDI

aeer Ale, ••r bet •n. openiD&

eac••

^aaa^diepre41ker oa . 17 ele

&edal'••

^{lD te}^voec ^en^ao^bet^41e lufkliruna ea

veral 41e Supra-uturali•e 'n 1nkled1DC aaa 41• pre41k1D&

becin 1••• Hlerdle aee1teariat1Dae bet die auiwere 1troa.

van Der4t bale vertroe-el.

B1erdle veranderinc• bet 1D lui4-Atrika weer-

kla.Dk •••lAd.

1

>

Hartoa a ••. 301 • 309.

2)

faa

Ooater•••

a.w.

212.

BoaFSfUl

17/•••••••••

(16)

- 268-

JR2£•

vag fypre-eateralieae.

Die ^eadvan die actiende .. a ataaA 1D die ceak1e4eA1a van B\ll'opa bekend aa d.le tydperk van ver•

ander1D.&•· Die trone van kollioa• het a•ankel •

a•••l•

wat verreikeDde reperkuaa1 . . . ,.brine bet. AaD die luideratrande van ona

aroot

vaatelaad aou op d1e de1n1ace vaa die brei wlreld••• ook verekillende aa1te en iDYloede

aa~~~eapoel Jt-.. Yan 119S' tot 1806 het c51e hap clrle keer vaa beal,ter verwiaael, .. ,, van die Hollander• na die BDC•l••, toe weer 1n 1803 teruc na die Bataatae Bepllbllak ea ln 1806 het die Br1tte fe~e beala& op hierdte bec .. r•

like

·' koloAie

sele.

tt1terl1k kon ceea croot veranderina l»npeu word Die, want die kerklike en buraerllke

lne

het I'T ou 1•111

cecaan.

In die AkW ., . . l&p1tlllal1e van

179S •

18o6 1.1 die waarborc ceakuJu

JJ•

Coloaiaten a\llle al baare Voorrecten,

••l.b

^a.,^thudacellietea,

bl1~vu behotlden, so wel al• cler preaen.te Godad1enat, aooder

•ell1&•

Yeranderiq. • 1 ) Yu praktlese doeleindea 11 cU.e Eerkorde 'YilD. de JU.at na d1e beaettiDI vu dle lll&•l•• 1A 41e Jterk cebaA4baat. Da. •· Boronerda &et\111 vel'del" ^YaAdie kerkllke lewea

J>•

ao4ad1enat der Yaderen was onata•broken voortceaaan en bad d .. eltd• proteot1e onder bet IDI•lacM Goev•rD.elleA' leAOtea, ala s.tert r\lia

eeD cebeele • • • onder dt Bollan4aoha ft.,er1.Q&.• 2) Die

A... been••• ••• aa t\olurl1k

••r•1at1c •

die ru

•an.

die ltu.rcer• At• t.• Yeratoor Aie.

Ia die val Yan die

s.o.I.I.

is 1n 1796 d1e

"COII1t6/ ••••••

1) P.eoorda 1.219, V. 264, 301.

2) I.Z.A.t. 1829. 116.

(17)

.,C•1t6

tot

de lake Yan den OOet Indlsohen bandel• beno•

oa 1n die plek van die Her. lewentien 41e bew1ftd te voer oor die toeaall&•

bet1\t1D&•

van dle loapan~1• en in 1800 la dit vervaac 4eur die ^~aa4der Aliatiaehe Bea1tt1n&ea en Coloniin.• toe 41e ^Ye~baDdin 1806 ataatkuadic aet lederlaDd verbreek word, aoc cU.e kerk ira Su14•4fr1ka hoa Aie aeer nat aa h1erd1e 11&& . . • nle, want dle

n••

Recer1Dc aou d1t eeDYoudi& Die du14 a1e. Veral ... dlt laattcer •• oo1t oa nou 1ft d1e predikantenood te voora1CD, wur dle Kaap aulwr ea alleen van Holl.nd vb •1 leraara atba11kl1k •••·

ID 119'

ataan in die

aoederc ..

eente 4le

vola•Dd•

lerasrac 3 .P. 8erl'\d'1er,

c.

^Fleeken J.i. lu,ra; in ltellenboaeh arbei 4a. •· Boroherda, in Drakea.te1n 4a.

8.1. Aline, in ^waver~nds.

•.c.

^{Voa, 1A}^ZwartlaDd^{da. P.J.}

van der lpq, e.u 1n Oraatr •Reinet 4a. 1.H. voa ilaqer.

Y1er ~aar later atert 41. X\171

en

Aline, te.rwyl 'n nu..-e .Kerapel• 1A lwellendaa ceatic ta, aodat drle vakaturea ontataan. lOu rya d.le vraaa

van

waar 41e predikaDte cehaal aoet word. ^Volae.D.S cUe

I.o.

Yan de •iat aoea die JcoloDie vooralu 110!'4 'ftll leraara dev 41e ,.Hootbestuur 1.11 le4erlan4 •, aaar 41t kon ll1e nou onder 41e

IDI•l••

Beatuur oaa1ddellik cebeur Die - Miets wat b,Jna d1e

direkte oor._ak aeword bet van 41e totale

verbr1t•1DI van

41• Hervor.ade Xerk albler.• 1)

!M die waarAMadllle Oo•el"''l8ur Gea. Dwwlaa aet die aaak 'bel.aa v.ord b.et b7 4a4el1k aa Londen

a••Ja>7f • •

n Hollandae Oe!'et. predikant, oadat .. 4e teseuwoordl&e oqelukki&e en teD eeAUaal onder bet 1trence ~-

•an

onbeareude oqebo.ruhmhe14 Yerdrukte etaet vaa llollud, alle 11e4eA vaa eiaeadoa ot earaotar seooodsaakt h . . tt,

du/ •••••••

(18)

- Z/0-

d . . •oce11Jk hunDe toeYlueb\ te n . . . en tot , .... ten, waar Yrybe14 oDder de bepaalinl van he11aa . . . we\ten, voor de

ale••••

ve1J11&he1d van 41e penooo ea ' ' e1cendoa vaa 1Jder la41vida 1a.• 1)

ID 18o8 1•

•a

brtet

••a

^die ltloaiale aekretarla

1n Londen on\V&DI waarln bT handel oor 41•

werwlac

vaa

pred1kaAte Ylr die koloD1e. Daarai\ blfk dlt da\ dle oo..,.raeu aall4r1n& op die DM41aak11lche14 • pred1kante vi.Jt die Helland•• aeaeeAtea te Yind en tat die lekre\ar1a 1A 't'erb1Dd1na tree aet 41. l . W el'Jllaok, d .. t7da van cite

Benota4e •-•ate, Au till Friar•, ln LoDden, aet die veraoelc • Nbulpaau \e • - lA die U'&en\e aaak. Laaa-

&•noea4• •••• 1n ••rb1Jld1n& aet cla.

D.c.

vaa Yoora\ 1a

•ederland, dev wle •• b•1ctdel1nc o,a. die 41eute van 41. I.e. lerra.ac6, 1. lp7ker ea c. llol venmr 11. Die·

't'akatv•• •rd telkeu ia J)e loellaaal• HkeAd

a-'k.

2) Die urk in lu1d•Atr1D ••• tau Rite verlNaad aet 41e Claa111 Yan Auterdu ea het

1••

^S1nocle ^ot

^R1Dc ^na

17 ele )e•1t om 17 1nweDd1&e aanaeleea,ne4• te '-•tuur

Die. Daar wa1 , . . lice• . . wat 41e aaU.eD4e predikute

koa toeta u bewoec4heid ot reaa1Dn1&he14 rd.e, aodat 41e keft: Yolkoae atbaD.kllk wa1 YaA c!1e ou lloederkeJ'k •

Mkwue Mlllle

ut u

^atuv. D1e ,..._, waa ale duk•

beeldlc nie dat Yel'keel'4e lerlnae aaJcllker 41e ark 110u

kon blDnealW.p. Jere 1n 1824 na4at <lle eerate All••n•

~erkYeraaderlDc

cebo•

il en 41•

•la&•

^tot^ataad^&ekoa

^net,

tu.t/•••••••

1) Spoelstra II.3f1₁ leeorta II.

334,

)43,

3SO.

2) J.P.

Joost• •·••

98!

~orreea ••••

493•

Op 1 Sept. 1618 bel \&it die keruaac! YO Kaapatacl op yooratel Yaa cb. C. J'leok • .... ae oorreapende.at1e te berDieuwea met de lederdaitaohe Oeretorme•rde Xerk te LoAclea• ea lanaa 4i6 f t l aet die 011 lltlludee Moeder- kerk. Da. J. lerainok antwoord dat q

•••ate

^aed.ert

41e opriltiDI in lS'O aet IHil ledeJ'dlli tee kel'ke 1A

Holl&Dd of eldera ••blnteaia ^aehacl het Die . . 4u Die aaA 41e laapae Yeraoek kan Yol4oen D1e1 bT 11 eater

c•-

willi& om

•Die•

8u1d•ltr1kaaaae ••rtoek peraooD11k at te bandel en nie DUlea.a 17 keruaad ^nie. Drqera aouatowwe • 14S, 141.

(19)

- 271 •

het hlerdie onbev~ed1&ende toeat&Dd OPCebou en het die lterk . . . r trea.t.role oor •7 lezoaan erlana.

roa

^{het 41e}^laapae^Kerk^41•^'-ndmet ltd•rlan4 Die aalcl.ik aelo• D1e en 1101 a\Mda YonaeD4e 1nvloe4e vandau ont.•ac• Prof. B.l. llooraar4a ••• ^uOeueeoh,er 1a er, welk• ... ,. 1D all•• baar lederludaoh karaJI:Mr baadbaat\, daa cle OentoNMztde Zu1d•Atr1Jcaauebe kerk aaa 4e Jtaap de Goede HOop. Opaerkel1Jk la het bo¥enal, 4at de Eaapaohe

Benora4e O.een\eD., nacla t de ltoloAie niet •••r aaa het lederlandaebe leatwar onderworpeA 1a, aleh • • _.,., claD.

.._.,,,., aaa 4e le4erlaadaohe Xerke& he)bea aaaaealoteaa A1n door u1 tweadi&e, uar door 1awe.D.clice band en. • 1) In

die ..

rate

kwartaal vaa die neintlende ••• waa 41t 1n die beaoDdeJt 41• ••••1, maar lahr aoa die Suid•Urlkaaue keJ"k

lanca

e1e baM ontw1Jckel en al aeer tot aeltataD41c•

be1cl

a•rau.

leD Yan d1e cevolc• Y&D die aoue YerbaQd tuaaea 41e ' " ' kerke 1a cSat 41• ••• vu JldrM•MMht14 DA cl1e hap oori•Plant 1a. Dit he\ veral aet die

K.o.

^YaA de

Jtt1t t D Yaate YOet hlU Ye!'kJ.T • 1\eedl YOOJ' die X-1Ual'11•

Generaal •• ver\Pek aa Su1d•Atrika waa 4aar «Dil' Japeaaara,

•• Bezop en B.A. YeNUk₁ 1Jl Holland 011 \e prohl\eer tea 41• allee~beYoorreat1Dc ••n die Gereto~••r4 . . ' - 41•

Luthtrue,

latolleke ea.

Jlo~e4aae.

^a) Die Ger-efollleeMe Kerk

wu

ataa\.Urk (eocleala prolMlta) ea 41e aDder

u

aedud (MCl . . . e toleaue) • Ill 1780 be' 41• L\ltberae 41e rea van opeDbazoe ~o4ed1eaa ontvana en hulle lede aoc

a1ttift& 1n dle Pol1t1eke llaa4 hi (doc •ODder •t•), aaar die ander aea1J1d\ea uc Ale hoi azqtte bekl.H Ide • Die nu• 1.0. bet eater

au

all• kerke aan cU.• ltaap ael¥~•

Dt/••••••••

1) De hftel'dul •aoh-GeretONHrde lerk 1A & .A • 1n haa.r Eerkre&ter11jkc to . . tand, vooral 1A betrekklllr. tot

lederland (iroble.t voor Kerkel.7ke 0Hoh1 . . en1a), dMl 8,

;ns.

(20)

- 'Z/2 -

De M1•t ••• 'a kind Yan •7 \74• U, ••• 114 Yaa dle laa1onale ••r&ader1Q& - bet ••

wru•• ...

¹ ^i8ba4

1a 41e aebevt..Uaae •aa 4aard1e 4ee in J.Serlaa4 • Al wae b7 HD •an 41e • -t1adet bet b7 ook Tolkolle tie lteaiuela Yaa die Bewe1~1e ondera10'7f. B;y na tli\Deaul! aealt!JI: oa M 41e laap ' • koa ea ae werln.UC Yaa die aa• owe:rbelcl op

\e te... 17 aupra-aateal11t1eae ataa4pat 1rOI'd 4ade11lc 1a cl1e aa.Db.et YaA 17

x.o.

nerken• .,Alle hrqeJJDot- aohappen, welJce Mr 'NnrderiA& YO deacd ea coede ae4en

eeA

lttol•' ••••

"'"'1ed1cc, aeaietea in d•e YoltplantiDC eea1 &•11~k• Maohe.N1Ac cter WetteD..• 1) a. ^Taa

-'eua•

ea 11aedea• •• praat • • 41e hal ^YO41e ^'Q'd. lA ^plaae na .. God" ia 4H 110pperweae" aaqeepr . . k. Ia ~t. S

behou 41e Ooftftlleat boa die o.nYenJ--Nre rec ⁰¹¹ die u1t•

••rkinc• ••a die leel'ltelaelt op 4t. bGr&erataat ea op die

a.uac

^Yaa^dielac•••t•ua '• 'MeordeelJ u 41\ alrade11k 11 aal die

ao ..

^er..eatverp11c . . . 41t teea

te c••••

Ia art. 1 word die kerlUade

bela• •

^W.te

atea

dat .ta 41e eredlena'• ... onbeb0or11jkhedea plaata h•bbeD, nooh eeal&• Le•r1Dcen aeleerd worden, 41e attT411

an .. ,

de co•• aed•• of aet ^deruat. ^'f&D ^clea

auc•r•'-'. •

Die lot oan die

lDI••'••• •••

81aou ha1 word deV bOll AI.DietHk en b7 beYHl dat eea YaA die predlkaat.e vier Jceew pe.r laar 4aar aoet preek ^.~cortelMr..llde,

••r-

aaaAeAde ea trootte.Dcle 41aoouaeA" e Paalas1D&Ut ^aoader bet aaJI'foel'ea • u Mllil• 4epaUaebe ceaeh1llea t.u•ebc

b13aoDdere kerJqeuoot•ebappeD.• 2) De Klat bet •n

Chr11teDI!oa 'bo selootner4•l.dbetd beool1 1>1e llrool 11

ook 11011 wt laetnaent Yea cU.e •teat oqeakep ea clle ..S.Cste doel ftA die onderwp 1a • die kiad •a aoe1e ataau'bv1•r

t.e aaak. l) Behaln/ ••••••

1) Drqert Boustone,

9.

2)

J.P. Yaa

der lerwe ••••

199.

3) t. Hut•r•••

a.o.

Loa en J.D. 4u foltt h Quabiedenla

YU de Chr11te11ke lterk, 315, )16.

(21)

- 273 •

Bebal•• eakele llitaonder1nce wae die

a••

^YaA^die

x.o.

^a'Nolni^YJ'__.^'YUcl1e Jtapeuar, , . , ale M

anal on'•

w1llkel het sooa d1e aenae vu .. derla.Dd aie. l'r. & •

WJP]c- wat A!:U •• lot vlr 41e 'b74rae vu cle Ust bet a1e, ta.skou 41e

JC.o. •• •

^{11 ..}wel4aad" vir 41e baJ, waat 41t bet dle l.aapae le!"k •n mate • • aeltl\alldl&b.elcl , .... , di• aeue l • r 41ak1 41e Xerk •• aeheel oraaalaMr ea 41e trakt•ute YaA 41e pretU.ko.h ••l'hoo&• 1ft • •

•*•1'

^Ida

aa bT ••J"cle.r Mw .. l" . . , 4e U.t ^..OP kerkel1Jit &e'b1e4 Ide'

••••r a1"" 14ela aeaeYea ,...,,., 1) wut b7 •.U erkeD

,.de kerkorde ••• •• JU.It • • - • &llhee1 •• , .. , , cter

la'-at••

lep•-11ek1

aoala

41e 1A . . •taatar.,ella& • • 1?98, .ooral Y&A 1801, ••• ulqedr1&kt, ao.el doo.r cte a l e • - ••maapaaau14 ala door he\ 'Mc1Dae1 ^YaA 1ebeldlac tuaaen lerk ea Staat.• 2

>

B1erct1e l"a ••• tolerau1a bet ale . . , die Bataatae

••JNltllell ••rdwJD ate, • u b.et 1 * - • laB te bl.J . . . . t 41•

••••te

.t.l&•eM lerlweraatarlD& (1824) 1a •a Herder11ke lr1et aaa cU.e

a•e•t ..

^YaJldie kerk lllt~ .. tur, wat

deur

41e aer111Nl, ••. •· Bcwcherta, opa . . tel

la. laara

WT

a,.

meer &I ¹a 'la411 aaa die &root Y«rander1Dc Wat iD die kerkllk• deake eD prak~ 1ntu•ten tot ttaad

&•to.

bet.

Die rede waaraa dle hntoraH!'4e Jterlt tet cluYer , . . . ancle.r coctadiua ,... duld Die ak!'Jf b7 ₁ 11 t•

Yen\au u

^t

cU.•

••••rcroad

RD. cS1e atry4,

at. t.u

41•

fto-•

^Ken

aeYOer

110"

^nrd. Yu.tlaar 41• aorpuldll• "~•rat• •an ou Ya4ert • ¹a be•n•t• kerk te •11 . . . . • YU bl7.

lit waa ... 'A &eYOlC Vflll die &elaeurt.elliaae eA 41e

&eee YaA die '74 4aa die aaa .. telliDc Y&ll bul celoota•

bel,y4aA1a. D1t na dua natuvl1k dat toe c:Ua b1't• Yaa ^h.al ,...,.. ataeuel bet, hulle becill 1na1ell b.et 4at aneteu-

VJ7be1d/ •••••••

1) D• imloecl ^'fAA•••rland op o.a.ta\aaa u ont'rlkkal1D&

YIUl de auati1Aate111nc•n der I.A. lepubl1ek tot 1881 (Pretoria, 1939), 129.

(22)

.. 'Z/4 -

YJ7be14 net •o weul1k na vb elke uder ehJ'latellke 1emeente •• Yir oaa e1e.

Jl•t

de

c ..

l&tlce ver&Qderlne

••n OoU¥er-•at, becorusen ⁱⁿhet Jaar 179S•, cau b7

••ort,

^{neD ••}daeruit

voortvloe1Jea4•

cevol•••· . .

r.

bet ateltel Yaa

lttdlt!ll•tlblil

aeer alc .. eea. De onder- aehe14eM takken 4er Proteatantaehe l.erkeA₁ 4-.J.de a

elkaDder niet alleeD., ••r tlau self taro..Serl1Jk de hudea 1A en, • do Chr1a'telyken Oo4141e.at, door 4e verapreldlftl • • 4u IJ'Ml, ala de Mai&e tonteln c

\oetatee 4er waarb.eldt

bJ

^{aon4e ea}c•••bJtltte te 'be-

Tor4erea, eA wlJ JlOieA OU &el\&kkil &ohtea, 4&,

YiJ

'MteH ucen 'belft'at waer1a ll'oedera 1ll bet•eltde h.S.a der Kern

•••«• ...

^{te - •}wonea, 1A el.kaa4era Oo4ahata• predikea, en

ta

aeaootaobeppea ^Yan

••raobilleftdea

aard ea aattic•

he14 aleh Yer..aiJ ... • l)

D1t 1• 4u14e11k 4at aetere

lerkle1era

bierdle nuwe toleraule-&HI ••rwelkM • ,... 'MateJtdi&

n.t.

^{Ill die}

4er4e 11ao4e (1829) tr" da. ! .1. Herolt •• pr•••• op • hou •n

recle

waar!A bT erkea dat 11l1u ~-eru

..

t-. \lit

• • aorad ••n &o4Yrqt1ca.• &eb.Oor wor4 cor 41e

••r-

1Nlater1DI Yaa

•*'•

^of^clle\11\oefu.lJ:ll van YeJrdrupa811he14

\1111001' ud1Jtlcl8Ueadelt - I ' cetul& . . . . e1 dat 4aU I"D

OD.Yerak1lllclt.e14 lD die lofldi . . . iJa&e\r . . he\ - dat 41e Woord Die 1"1

uracu•r

aie. Ia\eead"l

..a

YJ7lat1Ac

••• cnet•••••• heett oacler ou , .... .Uen uttwerktna

c•ba41

^t ^dan^4at^he'^{kat ••'}dell •184 YenW.ea la, \eft'Jl uareatecea h.t 1tiehten •••

o. ..

n\ea, bet Yeftlee . . •••

vaD bet aaatal Leenrea, be\ oA4erateuaeA vaa elke God•·

41enJ\1ae 1Ar1obt1aa.... eu OYenutaea, tat ou

aaauel Jdet

&eb"l

door

4e

neat.-,.,.

0Dioda41euttcbe1d

ven.e.J'd

11 •• 2)

.

•••• ,

^.. . ^{... .}

1) ^&etaarnod1 1824,

s.1.

262, .t.K.l.J

•..z.&.t.

1824.436

...

2) • - ' · ' · ' ·

18)0, 6, 1·

(23)

- ^~'-

lare lahr toe ••· 'I.J. ^YUdeJ' 1\1•' • • Jo•••l'Ma1

aet &tleeD\held van

d1e ¥1trina

van die

tweebon4er43ar1ce beataaD Yall d1e Yolksplallt1q (18,2) •n pr•k

lwer

Ter\el b7 Yan 41eaeltde Yorder1Qa wat

,_u

^la.

••t.

Yel'der oue

~etrekkinaen tot

andere lerka•nootaehappea ••a&aat,

11

bet

••rbl1J4ea4

4e onderlince

verdraaaaaamhe14

welke

tot

DOC

toe tuaeb.G on. &ehee:rectb.t h•ett, opt•ez-keA, aooclat 1A

vale , ..

allea oaae he111c4csmen voor elkaftder

t•n

41eaate ttond•a, ^efthet DJ.et &el4u &ebev4e 4at de OAderaeheicleAe

Lee.rann Yoor elka.a4er hwmen kauel 1.rlrld.Jld•• b hlertA la de le4udultaeh Ge.r(>toa•rde l:el"k nan

3oncee

su\e!'• •-'•~'

voorceca•a•

en heeft •7 clu opu.Mar , ..

Mekt Cat 4• oude IMit del' onYer4raacaaaahe14 rM4a laD&

11 uttc••t.oneA.• Du -.oec bT

'n

bGd.e by wat 'betekentevol ta, wet die &ealde4ent• b.et MW11

ut

41• eo &eJ'oeHe

~lerau1• 41Jihla dte deu oon-u het Ylr Ye~Rterir&l

Yaa 41e

celoot.-.rakille. "IO&e

lleebtl de Yertraacaa . . • held de pale haar ceateldh•1• niet oYeraebl";S.jclen, a tot oaereob1111&be14

ca\rent cle

reinb.tl14 4ea &elooft

Yenallen

1

ot

ontaardea 1A ko1ldbe14 •t~eat wlke ce&!"On4Ye•' 11 1a be' bloe4 oaaer vaderea.• l)

87 n••• ••• n1• o~a~ecroDI ale

waat

^ou1Ma •a

l)erl& ln •a

trdelalt Taa

1829

da\ Jlnlt. 1.&.

'l'n'-

^1a^4e

l.o&e de Go . . e Hoop plqt11 aelutalleer 11 tot PJ'OYinslale GrootaMater 'YU. alle loc•• in 8 .A. en tat daaru ... op 4e . . taad1che14

pa•••••

^le•rrtl4e^1ll4e GeretoJWeeHe kerk alh1er• ce&M 1•. 2) Die Yl'Jil . . Hlaart'Mwec1q 11 'b7 u.ltetek •n 1111aaa wat alle aetlMMit aelf Die-ehruteae, w11 tn.lllit

.n ua

^Ale

ltJ'

41e Oereto.ra . . rde 1M174M1• llll•·

paa 1r0rd Jlie.

1) Leerre4e le'boucten un 4e •••elM&l op DW4a& do

6

April

1

'2 door

r.J.

^{van 4er}^~ie\

^{v.D •••}

^ter

Geclaob.teaia'Y1er1D& Yan het twN b.On4el"4 ~art& beataan der Tolkpluttng aa.n de la.ap 4e Goe4e Hoop (laapatecl

18S2>, zo.

(24)

.. 276 ..

lt»St\J£'' iEd&kl!JI•

Be1de 41. •· Dorehercta ea f .J. Tan 4er ~iet het dle """ &noonte &•loot 4a\ leraara Tan verak.1lleD4e keJ'k• auela o.r.Ul. Op hierile auler bet 41• Geretor•

aaerde , ... ente aan di• laap 1D aanrakibc

&•koa

mel precU.&•• •u 'n a.ndar be l.ydCAil. • n ltornapondcmi& T&a

I&Z.A. flUphrift •lo7t 1A l.S2'/t ,.Ond•.r het aoede van de XIX ••u baboort aeku oek die aeener• verdraaaauahe14

• tMaaclerl.G&, •lk• aen a l • oader 4• IYa.Q&eUaohe

Chr1atanea oatwaut en 41e toon (\en a1J

••a.

a10h lch!'1kke- lyk baoadi&e) niet cwenl aaa eeu laak'b&H oa.versoh11111·

he14 lean worden toeaeaela'nea. Set ^&1~^{• •}a1ch naar

L\lther 1¥*1\, 4aa. ••1 C:alv1Ja aaa het hoot4 •71l• cea1D4te wU beltMA aeate141 dit bele\ 'luaaa ..U•t 4at aea elkanderen aiet aleobu alta Broe4era 'beacbo.t, uar oOk ala de aoo- claa1ae bebudel t en I Mil• awari&he14 laqer . . 0 \ , oa wederk . . ric lceru11Jk a•eena.Up te oeteun.• Daa

••11:

b7

••l•lDI

^da'••rle4•

IOAdaa 1,-

^.T~le,^41.lloek vaa 1\aWerea. vaa dle Lutherae , .... ate dle dle.a 1a die

Geretoaeene brlt ••a Kaapata• &•1•1 het •• we1 u au•

le14inl

••.11

^{1 Io.r.} ^{J •·}11. D1• . .

:ralaac••r

^aHAclat dur • .,.. is .. 41e bet •••r e11Wttl seb!Jnen •• te

n•o,

ut ••

^4M1" MnoJ'IICle P.redlkanten 1A . . Lu,berae, en

•.tukMI'iC doer eeua L\ltheraohea LHraar 1D dS. a.r-

YONcl• K•rk aepredikt wordt, b.oewel aaderea Taa . . . .

atader ~ekroapeDe 4eDkwlJ•• a1eb daaro.•r ^bar\e11~k

••rhe.a&••"

1)

. . . YNMI't ;{/ .T\1111e l8a4, bet dae J eCe BerJ"aDC6 'b7 die a&Add1eu 41e preekbe.aR :lD. die L\1\ber" Ker)lt waar-