Ko tōku nui, ko tōku wehi, ko tōku whakatiketike, ko tōku reo.
He maha noa ngā whakaaro e kōpurepure mai ana i roto i a au e whakaaro ana ki tēnei wāhanga o te tuhinga roa, ahakoa kua kōrerohia kētia ētahi whakamahuki mō te ara reo e takahi ana e au. Kia hoki kōmuri i tēnei wā, ki te wā i a rātou. He mōmona tonu te reo Māori i ngā marae maha, i ngā kāinga maha hoki. Ahakoa ngā āhuatanga o te wā, pēnei anō i ngā whakaawenga o te Pākehā, i kōrerohia tonutia te reo e ngā mātua, e ngā tūpuna, waihoki ngā tamariki.
Ka noho au me te pohewa ake ki te āhua o te whenua nei e muia ana ki te hunga kōrero Māori noa, heoi anō tērā pohewa tērā. Tēnei te kite mai i te nonoke a Ngāi Māori ki te pupuru ki te reo, me pēhea rā te whakapakepake atu ki te hunga e whakarērea nei tēnei tino tāonga o tātou, kia taonga mai ki a rātou? Tēnei te rautaki a tōku pāpā kia whakatupu ai te reo ki roto i te kāinga, waihoki ngā wāhi katoa. Mai i taku wherereitanga ko te reo Māori te reo i rangona tuatahitia.
I ngā tau waru tekau ka haere atu au ki te Kōhanga Reo, te wā i tino putaputa ai ngā Kōhanga Reo, te wā ia te pakanga tonu ai kia reo tūtutru te reo Māori ki Aotearoa nei. Nō tōku reanga te whiwhi ka tuku mai te reo ki a mātou kia akohia te reo, kia kōrerohia te reo, kia whāngaihia te reo a tōna wā. Mai i te Kōhanga Reo ki te Kura Tuatahi, ki te Kura Takawaenga, ki te Kura Tuarua kua whakaakona mai te rētō o te reo Māori e ngā kaiako maha pēnei me tōku matua. Ka mutu mai te Kura Tuarua ka hūnuku atu au ki Te Rohe Pōtae o Waikato ki Kirikiriroa, ki Te Whare Wānanga o Waikato ako ai i ngā tino o te reo, otikau te whakapakari i tōku anō reo.
I roto i ngā tau e whā, ka aratakina mai ngā pouako o Te Whare Wānanga O Waikato i a au i roto i aku akoranga reo. He nui ngā nuka reo, ngā tikanga reo me ngā hītori o te reo i mau i a au i roto i ēnei tau, he kitenga nōku i te hiranga o tō tātou reo, he rongohanga nōku i te rere o kupu rirerire, he mōhiotanga nōku i te rētōtanga o te whakamārama. Mā roto i ngā akoranga nei ka tino whakapakepake mai, ka tino whakawai mai, ka tino whakawhere mai i a au kia eke panuku, kia eke Tangaroa ki roto i ngā āhuatanga katoa o te ara reo me te ao Māori.
Tēnei au te whakaaro ake kia nanao mai te whakaaro Māori hai whakanikoniko i ngā mōhiotanga, i ngā mātauranga i tuku mai ki a au. Ka ea aku tau ki Te Whare Wānanga o Waikato, ka whiwhia e au taku tohu paetahi ka hoki au ki te hau kāinga. Rekareka katoa te ngākau i taku hokinga ki te hau kāinga ki waenganui i taku nui, i taku rahi, inarā te noho whakapiri atu ki ōku tūpuna. Pārekareka ana a ngākau ki te hoki ki te āhua o te kōrero i te reo Māori i te kāinga, he āhuatanga i matangaro atu i a au e noho ana ki Kirikiriroa. Ka riro i a au tētahi tūranga hai kaitāpoi ki Te Puia, ki Te Whakarewarewa. Ka rima tau taku mahi ki reira, ahakoa ngā tini painga me ngā tini whakamīharotanga o te whenua, ko tō tātou reo Māori i noho whakaupa ana, me uaua ka rangona te rere o te reo Māori ki waenganui i a mātou. Na, ka tuku
mai he tūranga whakaako i te hunga mātātahi i te reo Māori me Te Aotangata ki Te Kura o Te Koutu e tōku matua i te 2009.
I te tau 1993 i whakatūria Te Kura o Te Koutu hai kura kaupapa reo Māori. Kotahi kē atu te Kura Kaupapa i roto i a Rotorua, ko te Kura o Ruamata tērā. Mā roto i te aroha ki te reo, ā, kia whānui ai te kawenga o te reo ki ngā whānau maha, ki ngā hapū maha, ki ngā iwi maha te hōaketanga. Tēnei ka kite mai i te ngākau nui, i te hiakai a tōku matua tāne ki te whakaihi, ki te hāpai ake te reo kia tiu ai ki te ingo o te tamaiti, ki te ingo o te tangata, ki te ingo o te hāpori, ki te ingo o te hapū, ki te ingo o te iwi. Kai roto te oranga o te reo i te mātaunga me te whakamahinga o te reo kai roto i te whānau ake, kia pakari ai tōna anō reo o te kāinga, kia kaua tēnei e mate tētēkura atu, kai kore e ara mai anō!
Kua tata ono tau au ināianei e whakaako ana i ngā akoranga o te reo i tuku iho mai ki a au, ā, mā roto i te whakaako kāore i ārikarika ngā mea hōu hai pupuru mai māku. I roto i ngā tau ka taetae atu au ki ngā wānanga o Te Kura Reo ki Te Arawa ki reira whakapakari ai, whakangungu ai i ngā nuka reo pēnei i ngā whakatukī, ngā whakatauāki, ngā kīwaha, ngā kupu whakarite, ngā tikanga tuhinga auaha, te whakapākehā, te whakamāori, ara noa atu, ara noa atu. I tērā atu tau ka pōhiri mai ngā mātanga reo, ngā reo waitī, ngā pouwhakatupu reo, ngā pouwhakatupu tikanga o Te Panekiretanga o te Reo kia akoako ai i raro i a rātou whakaakoranga. Mataku katoa ana au, āmaimai ana a roto i taku taenga atu ki ngā wānanga tuatahi o Te Panekiretanga, engari rā rātou ngā mātanga o te reo me ngā tikanga he hunga hinengaro mahea, tāngata kōkoi, tau ki te kōrero, mārama ki te whakanoho kupu. Mātanga katoa ki te reo o ngā mātua tūpuna, te ao i tupu ai rātou.
Ko te aronga iho ka whakapūmautia, ka hāpaitia te whakaaro ki roto i ngā ākonga hai waiū mō ngā whakaaro mei kore noa e puta he rerehua hai here i te tangata ki tōna anō reo, ki ōna anō tikanga, ki tōna anō ao Māori. Ka kitea te ohomairangi, ka putuputu te whatinga, te mahuta o te kupu, he whakataukī te reka, te tatangi mai o te kī. Ko te reo he mea matatini, he nui ngā āhua o te reo, mā te reo hoki e whakaahua ai te tino hiahia a te tangata.
Kia pēnei taku kōrero i konei, hikitia, hapainga ake te reo ki tōna anō tautara, ki tōna anō keokeonga. Whāia a tua atu o te reo kai parāoa noa iho nei, kai noho noa iho hoki ki tōna pīnakitanga, ā, tē eke kē ki te akitu. Koia nei te ara reo e takahia ana i tēnei wā tonu, heoi anō kai mua tonu te aroaro te mahi nui kia whāngai atu ai ki aku ākonga, ki ōku huānga, ki ōku hapū, ki ōku iwi. He taonga te reo! Ki te pakeke ake te tamaiti i roto i tōna whānau, hapū, i tōna iwi kai konā ka ara mai ngā kōrero o nehe, ngā pakiwaitara, ngā tikanga, ngā mahi ā Rēhia. Me āhukahuka te titiro ki ēnei uarā ka tika hai ahu whakamua i te reo, kia noho pū tonu ai ki runga i te mata o tēnei whenua.