Ngwangun Pendidikan Karakter Mabasis Kearifan Lokal
TUMPEK WARIGA MANUT RING TETUEK WANA KERTIH
Inggih Ida dané sareng sami sané banget wangiang titiang, para angga panuntun sané pisinggihin titiang, taler para sameton pamilet utsawa dharma wecana sané asihin titiang. Sadurung titiang ngwéntenang atur samatra pinaka jagra winungu, lédangang titiang ngaturang pangastungkara Om Swastyastu.
Kaping ajeng ngiring ngaturang puja pangastuti pangayu bagia, majeng ring Ida Shang Hyang Widhi Wasa, duaning wantah sangkaning sih pasuécan Ida, titiang pingkalih Ida dané prasida rahajeng kadi mangkin ring genahé puniki.
Inggih Ida dané sareng sami sané wangiang titiang, ring galahé sané becik puniki titiang pacang ngaturang dharma wecana sané mamurdha “Tumpek Wariga Manut Tetuek Wana Kertih”
Ida dané, maosang indik upacara Tumpek Wariga, nénten prasida pasahang ring upacara Wana Kertih. Tumpek Wariga taler kabaos Tumpek Pengarah utawi Tumpek Uduh. Upacara punika kawiaktianipun sampun ketah kemargiang olih krama Hinduné ring Bali, pamekas ri tatkala pacang nyanggra rahinan Galungan. Yadiastun asapunika, titiang misadia taler ngaturang indik napi mawinan krama Hinduné ring Bali ngamargiang upacara Tumpek Wariga, asapunapi mungguing sesuduk Tumpek Wariga punika saha napi suksmanipun.
Ida dané sareng sami, napi mahawinan krama Hinduné ring Bali ngamargiang upacara Tumpek Wariga? Riantukan Tumpek Wariga punika marupa silih tunggil pamargin yadnya sané patut kalaksanayang manut tatwa agama Hindu minakadi ring Lontar Weraspati Tatwa, Gana Pati Tatwa, Tatwa Jenana, Jenana Sidanta, Bhuwana Kosa miwah sané lianan.
Lontar-lontar inucap nyinahang indik kewéntenan umat Hinduné ring Bali nganutin kecap sastra Siwa Tatwa sané marupa panrestian Tatwa Siwa Sidanta. Raris ngwetuang sahanan pidabdab umat Hinduné ring Bali ngamargiang sapulah-palihing tata cara magama Hindu sakadi mangkin. Majalaran antuk tatwa punika, ketah raris kabaos: Ekatwa anekatwa, swalaksana bhatara. Saking iriki raris ngwetuang iraga sareng sami ngrestiti Ida Sang Hyang Tunggal sané nguwub ring jagaté, kadi mangkiné kabaos Keesaan Tuhan Yang Jamak. Ida sané ngripta jagat saha sadagingipun. Sakadi munggah ring Reg Weda asapuniki:
Purnam ewedam sarwam Yad bhutam yasca bhawyam Uta' mrtatwas yecam
Yudam nena ti rohati
Tegesipun:
Ida Shang Hyang Widhi sane ngripta jagat puniki muwah sadagingnyane, Sané sampun wenten wiadin sane durung wenten, Rehning asapunika Ida sané kaucap langgeng, Antuk kawéntenan Ida urip tan pamangan.
Ida dané sareng sami, saking iriki ngwetuang pamargi indik upacara yadnya Tumpek Wariga punika. Ri kalaning ngaturang yadnya Tumpek Wariga tanmari muja-muji Sang Hyang Sangkara. Tumpek Wariga puniki maka pangawit éédan upacara Galungan, pawilanganipun selai rahina sadurung Galungan. Indik pidabdab pamargi upacara punika, sampun akéh kabaosang ring lontar-lontar indik yadnya, makadi ring lontar Widhi Sastra, lontar Raré Angon, lontar Padma Bhuwana, miwah sané tiosan.
Tumpek Wariga, yéning rerehang ring pawilangan Sad Kertih, nénten ja tios marupa silih tunggil saking wilangan Wana Kertih, sané nyinahang paiketan pantaraning i manusa ring Ida Sang Hyang Widhi Wasa miwah pantaraning manusa kalawan palemahan, pamekas ring sarwa tumuwuhé. Ring sajroning Atharwa Weda kasurat asapuniki:
Ugraya visa-dusanih osadhih,
Virudho vaisvadevir-ugra pumsajivanih
Tegesipun:
Tanem tuwuh miwah kakayonané punika sida ngicalang cemer, saha prasida dados pamahayu para jana ring jagaté.
Asapunika wiakti kautaman sarwa praniné ring jagaté, sané sida ngardi hita watek jadmané makasami. Duaning asapunika, iraga sareng sami patut ngupa pira sarwa tumuwuh punika wastu sida lestari, yan ring niskala, yadnya patuté anggén serana pabuktianipun, sané kalaksanayang satunggil Tumpek Wariga, mangda sida ngwetuang sarwa praniné hitangkarah. Ring Yajur Weda kasurat asapuniki “Ayam Yajno bhuvanasya nabhih” Tegesipun, “Yadnya punika maka mulaning jagate puniki”.
Ring lontar Sundarigama taler wénten kasurat asapuniki “Wariga Saniscara Kliwon, ngaran Tumpek Penguduh, puja
kerti ring Sanghyang Sangkara, apan sira amredyaken sarwa tumuwuh, kayu-kayu kunang”. Suksmanipun ri kalaning Tumpek
Wariga sané kawastanin Tumpek Panguduh, iraga patut ngrestiti Ida Sang Hyang Sangkara, saantukan Ida sané ngawawa sarwa tumuwuhé, pamekas pepayonan sami. Punika mawinan makasami krama Hinduné ring Bali patut ngaturang upakara yadnya ring Ida Sang Hyang Sangkara, ngacepang mangda sida mupu, maka pabuktian para janané sami.
Duaning asapunika gumanti pabuaté, iraga sareng sami mangda sayaga ngemit kawéntenan sarwa tumuwuhé sané mentik ring tengahing wana. Taler mangda sida ngértiang sadaging wana makadi trana, taru, lata, gulma, janggama, buron, paksi, sarpa,
miwah kremi. Santukan punika sami marupa daging alas sané patut kaupapira. Yéning puniki sida lestari, majanten sahanan pabuktian jadmané sami, makadi toya sané dados unteng kauripan membah antar, mawastu jagaté tan kasatan.
Ngamargiang saparikramaning Tumpek Wariga, punika marupa silih tunggil tetuwek Wana Kertih. Taler tan lémpas ring pamargi bobotan Tri Hita Karana. Santukan iriki sampun jangkep sapratingkah pangayat manusané mantuka ring Ida Sang Hyang Widhi Wasa, pantaraning sesamen manusa, pamekas ri kala nyikiang pidabdab nglestariang sadaging wanané. Puniki sampun makacihna i manusa miara sakala-niskala kawéntenan sarwa tumuwuhé rauhing palemahanipuné. Iraga maka krama Bali, sané urip tur kauripin antuk sari-sarining bhoga jagat Baliné, patut sutindih saha wirang tur sayaga ngemit sadaging wanané punika, mangda sida ajeg tur lestari.
Inggih Ida dané sareng sami sané wangiang titiang, maka pacutetan atur dharma wecanan titiang, asapuniki.
1. Krama Hinduné ring Bali patut ngamargiang upacara yadnya sané kabaos Tumpek Wariga manut tetuwek Tatwa Siwa Sidanta, sakadi sané kasurat ring Lontar Sundarigama.
2. Pamargin upacara Tumpek Wariga sané kabaos Tumpek Pangarah marupa silih tunggil tetuwek Wana Kertih saking bacakan Sad Kertih, sané mapaiketan ring sapratingkah nyanggra kelestarian daging wanané. 3. Suksman upacara Tumpek Wariga, ngrestitiang sarwa
tumuwuhé, malarapan nunas ica ring Ida Sang Hyang Sangkara, mangda sarwa tumuwuhé sida mupu maka pabuktian para janané sami.
Inggih, Ida dané sareng sami sané wangiang titiang, wantah asapunika titiang prasida ngwéntenang atur dharma wacana, mogi-mogi wénten pikenohipun. Menawi ta wénten atur titiang sané nenten manut ring arsa, titiang nunas majeng ring Ida dané sareng
sami mangda ledang ngampurayang. Maka wesananing atur, puputang titiang antuk parama santih.
Om Santih, Santih, Santih, Om
4.5.12 Dharma Wecana "Tetuek Tirtayatra"