SUDl SlSTEM PEWGEMB
BNDUSTRB
KECll
PMGOEAHWN
FAHU
DAN
TEMPE
1 9 8 7
F A K U L T A S T E K N O L O G f P E R T A e l A N I M S T I T U T P E R T A N I A N BOGOR
Dengan nama A l l a h y a n g Maha P e n g a s i h l a g i Maha P e n y a y a n g . S e g a l a p u j i b a g i A l l a h , Tuhan s e k a l i a n a l a m . Yang P e n g a s i h d a n P e n y a y a n g . Yang m e n g u a s a i h a r i k e m u d i a n . Kanya Engkau- l a h y a n p kami sembah d a n h a n y a k e p a d a E n g k a u l a h k a m i m i n t a ~ e r t o l o n g a n . T u n j u k i l a h k a m i k e j a l a n y a n g l u r u s . Y a i t u j n l a n o r m e - o r a n q y a n g t e l a h Engkau b e r i n i k m a t , d a n b u k a n j a l a n orz?ng-orailg v a n g Engkau m u r k a i dnn buknn p u l a j a l e n o r a n g - o r a n g s e s a t ( QS 1 :1-'7)
T e r u n t u k ,
D i d i k h r v r a d i . F 20.0968. S t u d i . S i s t e m Pengembangan I n -
d u s t r i K e c i l P e n g o l a h a n Tahu dan Tempe. Dibaviah b i m b i n ~ a n
E r i y a t n o .
R I N G K A S A N
I n d u s t r i k e c i l p e n g o l a h a n t a h u d a n tempe b e r p e r a n a n
p e n t i n g dalam menunjang pembangunan d a e r a h Kotamadya Bogor
t e r u t a m a dalam p e n y e r a p a n t e n a g a k e r j a d a n p e n i n g k a t a n pen-
d a p a t a n m a s y a r a k a t . H a l i n i d i s e b a b k a n t e r b a t a s n y a l a h a n
p e r t a n i a n ~ e h i n z g a pen<?emban;:;an s e k t o r p e r t a n i a n s a n g a t t e r -
b a t a s .
S t u d i s i s t e m pengembangan i n d u s t r i k e c i l p e n g o l a h a n ta-
hu d a n tempe d i l a k u k a n u n t u k m e n g e t a h u i f a k t o r - f a k t o r y a n g
mempengaruhi pengembangan i n d u s t r i p e n g o l a h a n t a h u d a n
tem
-
p e , m e m p e l a j a r i t i n g k a t k e l a y a k a n dan f a k t o r p e n u n j a n g l a r
i n n y a , s e p e r t i p r i o r i t a s l a y a n a n d a n p r o y e k s i k e b u t u h a n kede-
l e s e b a g a i b a h a n baku i n d u s t r i p e n g o l a h a n Cahu dan tempe.
S t u d i i n i menggunakan p e n d e k a t a n s i s t e m . Model y a n g
d i b u a t t e r d i r i d a r i empat p r o g r a m , y a i t u model a n a l i s i s ke-
Layakan f i n a n s i a l , model a n a l i s i s p r i o r i t a s l a y a n a n , model
p r o y e k s i k e b u t u h a n k e d e l e d a n model a n a l i s i s k e u n g g u l a n kom-
n a r a t i f .
H a s i l a n a l i s i s k e l a y a k a n menunjuirkan bahwa i n d u s t r i pe-
n g o l a h a n t a h u l a y a k u n t u k dikembangkan dengan i n d e k k e u n t u -
dikembangkan dengan i n d e k k e u n t u n g a n s e b e s a r
1.8'7.
H a - i l a n a l i s i s p r i o r i t a s l a y a n a n menunjukkan bahwa u r u -
t a n p r i o r i t a s l a y a n a n y a n g d i b u t u h k a n o l e h p e n g u s a h a i n d u s -
t r i aertgolahan t a h u a d a l a h bahan baku dengan s k o r 2 0 9 , oe-
n g e l o l a a n aengan s k o r 133 dan permodalan dengan s k o r 1 2 7 . P r i o r i t a s i a y a n a n u n t u k i n d u s t r i p e n g o l a h a n tempe a d a l a h pe-
masaran dengan s k o r 1 8 0 , bahan baku dengan s k o r 1 6 6 dan p e r -
modalan dengan s k o r
153.
P r o y e ~ s i k e b u t u h a n k e d e l e d i b u a t b e r d a s a r k a n model po-
p u l a s i dengan t e k n i k persamaan d i f e r e n s i . Hasil a n a l i s i s
menunjukkan bahwa k e b u t u h a n k e d e i e t a h u n
1988
sebanyak 775.6 t o n u n t u k i n d u s t r i t a h u dan 770.2 tnn u n t u k i ~ r i u s t r i tempe;t a h u n 1989 sebanyak 788.6 t o n u n t u k i n d u s t r i t a h u dan
783.1
t o n u n t u k i n d u s t r i t e m p e ; t a h u n 1 9 9 0 sebanyak
801.7
t o n un-t u k i n d u s t r i t a h u dan 796.2 t o n u n t u k i n d u s t r i tempe.
Model a n a l i s i s k e u n g g u l a n k o m p a r a t i f d i s u s u n b e r d a s a r -
kan t e o r i k e p u t u s a n Bayes. Model i n i b e r g u n a u n t u k mengeta-
h u i t i n g k a t p r i o r i t a s b e b e r a p a produk i n d u s t r i p e n g o l a h a n
k e d e l e . T i n g k a t p r i o r i t a s d i n y a t a k a n dalam i n d e k C A , dengan nembobot s t a t u s s i t u a s i menggunakan k o r e l a s i Spearman. I n d e k
CA
d i h i t u n g b e r d a s a r k a n k r i t e r i a t i n g k a t p e n y e r a p a n p a s a r ,jumlah bahan baku, t i n g k a t pencemaran, jumlah modal, NPV,
I R R , PBP,
BEP
dan Indek Keuntungan. H a s i l a n a l i s i s a d a l a ht a h u pong mendapat p r i o r i t a s p e r t a m a , oncom p r i o r i t a s kedua
I n d e k CA d a p a t d i p e r b a i k i d e n g a n memasukkan a i s t r i b u s i n e l u a n g ~ o s t e r i o r , s e o e r t i p e n g a r u h mutu b a h a n baku t e r h a -
STUD1 SISTEM PENGEMBANGAN
INDUSTRI KECIL PENGOLAM TAHU DAN TEMPE
O l e h
DIDIK PURWADI
SKRIPSI
S e b a g a i s a l a h s a t u s y a r a t u n t u k memperoleh g e l a r SARJANA TEKNOLOGI PERTANIAN
~ a d a J u r u s a n TEKNOLOGI INDUSTRI PERTANIAN F a k u l t a s T e k n o l o g i P e r t a n i a n
I n s t i t u t P e r t a n i a n Bogor
1987
FAKULTAS TEKNOLOGI PERTANIAN
INSTITUT PERTANIAN BOGOR
INSTITUT PERTANIAN BOGOR
FAKULTAS TEKNOLOGI PERTANIAN
STUD1 SISTEM PENGEMBANGAN
INDUSTRI KECIL PENGOLAHAN TAHU DAN TEMPE
SKRIPSI
S e b a g a i s a l a h s a t u s y a r a t u n t u k memperoleh g e l a r SARJANA TEKNOLOGI PERTANIAN
pada J u r u s a n TZKNOLOGI INDUSTRI PERTANIAN
F a k u l t a s T e k n o l o g i P e r t a n i a n
I n s t i t u t P e r t a n i a n Bogor
Oleh
D I D I K PURWADI
F 20.0968
D i l a h i r k a n pada t a n g g a l 11 Mei 1964
d i S a l a
Tanggal l u l u s :
7
Bentember 1987,
10
September1987
KATB PENGANTAH
P u j i s y u k u r d i p a n j a t k a n k e h a d i r a t A l l a h S u b h a n a l l a h u W a t a ' a l a , h a n y a k a r e n a rahmat-Nya maka s k r i p s i y a n g b e r j u - a u l S t u d i S i s t e m Pengembangan I n d u s t r i K e c i l P e n g o l a h a n 'Pahu d a n Tempe d a p a t t e r s e l e s a i k a n .
Dalam s t u d i i n i d i a n a l i s i s m e n g e n a i k e l a y a k a n u s a h a , ~ r i o r i t a s l a y a n a n , p r o y e k s i k e b u t u h a n k e d e l e d a n k e u n g g u l a n k o m u a r a t i f i n d u s t r i p e n g o l a h a n k e d e l e d a n h a s i l s a m p i n ~ n y a . S t u d i i n i d i l a k u k a n d a r i B u l a n Mei s n m p a i dengan B u l a n
h g u s t u s
1937;
a e n g a n s t u d i k a s u s d i Kotamadya Bogor. Ucapan t e r i m n k a s i h p e n u l i s s a m p a i k a n k e ~ a d a : 1. D r . Ir. E r i y a t n o , MSc, s e l a k u d o s e n pembimbing2. K e p a l a K a n t o r P e r i n d u s t r i a n Kotamadya Bogor b e s e r t a s t a f yang t e l a b memberikan i j i n s e k a l i g u s membantu d a l a m h a 1 %egi.a:;c:n r : ~ ~ r v z i ln,3i?!~{;
.z
.
:,e!l,-,:~lrgs,- . , : ; : i ~ , , ; ~ ; p ~ ~ j i o ~ . . I ...,-JJ a B o g o r , y a n g t e l a h memberi-,. .,..I
.;
% i . n f o r , . . a s i s e h u b u n g a n dengail k a j i i m i n i4.
P a r a p e n g u s a h a i n d u s t r i t a h u , tempe dan oncom; y a n g t e -l a t i s i ~ r i i ~ n e m b e r i l ~ a n i ! , f o r m a s i tenttin:; marnitiii i n i
6 .
YayasanTNI
Angkatan Udara ? A d i Upaya" y a n g t e l a h mem- b a n t u a a n a f i n a n s i a l s e l a m a n e n u l i s m e n y e l e s a i k a n s t u d i d i I P B7.
I b u , R a ~ a k d a n a d i k - a d i k p e n u l i s y a n g t e l n h b a n y a k mem- b a n t u b a i k b e r u p a d o r o n g a nm o r i l
maupun f i n a n s i a l s e l a - ma ~ e n u l i s m e n y e l e s a i k a n s t u d i .A k h i r n y a k r i t i k d a n s a r a n s a n g a t p e n u l i s h a r a p k a n ser-
t a semoga s k r i p s i i n i b e r m a n f a a t .
D A F T A R I S 1
. . .
KATA PENGANTAR
. . .
DAFL'AR T A B E L
. . .
DAFTAII GAMBAH
. . .
DAETAl< L A M P I R A N
. . .
.
I PENDAHULUAN
. . .
I1
.
LANDASAN T E O R I. . .
h
.
A N A L I S I S F I N A N S I A L. . .
B
.
METODE B A Y E S. . .
C
.
YFPODE PEF3Aiu'DINGAN E K S P O N E N S I A L. . .
D
.
K O R E L A S I J E X J A N G SPEARMANE
.
MODEL P O P U L A S I DENGAN T E K N I K PERSAMAAN U I F E 3 E N S I. . .
. . .
.
111 M E T O D O L O G I
A
.
P E N G E R T I A N PENDEKATAN S I S T E M. . .
B
.
P E N D E R A T A N SISTEf/l. . .
. . .
.
1
A n a l i s a K e b u t u h a nH a l a m a n
.
.
iii.
.
v i i.
.
v i i i.
.
X. .
1.
.
3
. .
3
.
.
1 2.
.
17
.
.
18
. . .
2
.
F o r m u l a s i P e r m a s a l a h a n27
. . .
3
.
I d e n t i f i k a s i S i s t e m27
I V.
PEHNODELAiq S I S T E M. . . , . . .
30
A
.
A N A L I S I S F I N A i l S I L A. . .
30
B
.
P R I O R I T A S LAYANAN. . .
40
. . .
SUDl SlSTEM PEWGEMB
BNDUSTRB
KECll
PMGOEAHWN
FAHU
DAN
TEMPE
1 9 8 7
F A K U L T A S T E K N O L O G f P E R T A e l A N I M S T I T U T P E R T A N I A N BOGOR
Dengan nama A l l a h y a n g Maha P e n g a s i h l a g i Maha P e n y a y a n g . S e g a l a p u j i b a g i A l l a h , Tuhan s e k a l i a n a l a m . Yang P e n g a s i h d a n P e n y a y a n g . Yang m e n g u a s a i h a r i k e m u d i a n . Kanya Engkau- l a h y a n p kami sembah d a n h a n y a k e p a d a E n g k a u l a h k a m i m i n t a ~ e r t o l o n g a n . T u n j u k i l a h k a m i k e j a l a n y a n g l u r u s . Y a i t u j n l a n o r m e - o r a n q y a n g t e l a h Engkau b e r i n i k m a t , d a n b u k a n j a l a n orz?ng-orailg v a n g Engkau m u r k a i dnn buknn p u l a j a l e n o r a n g - o r a n g s e s a t ( QS 1 :1-'7)
T e r u n t u k ,
D i d i k h r v r a d i . F 20.0968. S t u d i . S i s t e m Pengembangan I n -
d u s t r i K e c i l P e n g o l a h a n Tahu dan Tempe. Dibaviah b i m b i n ~ a n
E r i y a t n o .
R I N G K A S A N
I n d u s t r i k e c i l p e n g o l a h a n t a h u d a n tempe b e r p e r a n a n
p e n t i n g dalam menunjang pembangunan d a e r a h Kotamadya Bogor
t e r u t a m a dalam p e n y e r a p a n t e n a g a k e r j a d a n p e n i n g k a t a n pen-
d a p a t a n m a s y a r a k a t . H a l i n i d i s e b a b k a n t e r b a t a s n y a l a h a n
p e r t a n i a n ~ e h i n z g a pen<?emban;:;an s e k t o r p e r t a n i a n s a n g a t t e r -
b a t a s .
S t u d i s i s t e m pengembangan i n d u s t r i k e c i l p e n g o l a h a n ta-
hu d a n tempe d i l a k u k a n u n t u k m e n g e t a h u i f a k t o r - f a k t o r y a n g
mempengaruhi pengembangan i n d u s t r i p e n g o l a h a n t a h u d a n
tem
-
p e , m e m p e l a j a r i t i n g k a t k e l a y a k a n dan f a k t o r p e n u n j a n g l a r
i n n y a , s e p e r t i p r i o r i t a s l a y a n a n d a n p r o y e k s i k e b u t u h a n kede-
l e s e b a g a i b a h a n baku i n d u s t r i p e n g o l a h a n Cahu dan tempe.
S t u d i i n i menggunakan p e n d e k a t a n s i s t e m . Model y a n g
d i b u a t t e r d i r i d a r i empat p r o g r a m , y a i t u model a n a l i s i s ke-
Layakan f i n a n s i a l , model a n a l i s i s p r i o r i t a s l a y a n a n , model
p r o y e k s i k e b u t u h a n k e d e l e d a n model a n a l i s i s k e u n g g u l a n kom-
n a r a t i f .
H a s i l a n a l i s i s k e l a y a k a n menunjuirkan bahwa i n d u s t r i pe-
n g o l a h a n t a h u l a y a k u n t u k dikembangkan dengan i n d e k k e u n t u -
dikembangkan dengan i n d e k k e u n t u n g a n s e b e s a r
1.8'7.
H a - i l a n a l i s i s p r i o r i t a s l a y a n a n menunjukkan bahwa u r u -
t a n p r i o r i t a s l a y a n a n y a n g d i b u t u h k a n o l e h p e n g u s a h a i n d u s -
t r i aertgolahan t a h u a d a l a h bahan baku dengan s k o r 2 0 9 , oe-
n g e l o l a a n aengan s k o r 133 dan permodalan dengan s k o r 1 2 7 . P r i o r i t a s i a y a n a n u n t u k i n d u s t r i p e n g o l a h a n tempe a d a l a h pe-
masaran dengan s k o r 1 8 0 , bahan baku dengan s k o r 1 6 6 dan p e r -
modalan dengan s k o r
153.
P r o y e ~ s i k e b u t u h a n k e d e l e d i b u a t b e r d a s a r k a n model po-
p u l a s i dengan t e k n i k persamaan d i f e r e n s i . Hasil a n a l i s i s
menunjukkan bahwa k e b u t u h a n k e d e i e t a h u n
1988
sebanyak 775.6 t o n u n t u k i n d u s t r i t a h u dan 770.2 tnn u n t u k i ~ r i u s t r i tempe;t a h u n 1989 sebanyak 788.6 t o n u n t u k i n d u s t r i t a h u dan
783.1
t o n u n t u k i n d u s t r i t e m p e ; t a h u n 1 9 9 0 sebanyak
801.7
t o n un-t u k i n d u s t r i t a h u dan 796.2 t o n u n t u k i n d u s t r i tempe.
Model a n a l i s i s k e u n g g u l a n k o m p a r a t i f d i s u s u n b e r d a s a r -
kan t e o r i k e p u t u s a n Bayes. Model i n i b e r g u n a u n t u k mengeta-
h u i t i n g k a t p r i o r i t a s b e b e r a p a produk i n d u s t r i p e n g o l a h a n
k e d e l e . T i n g k a t p r i o r i t a s d i n y a t a k a n dalam i n d e k C A , dengan nembobot s t a t u s s i t u a s i menggunakan k o r e l a s i Spearman. I n d e k
CA
d i h i t u n g b e r d a s a r k a n k r i t e r i a t i n g k a t p e n y e r a p a n p a s a r ,jumlah bahan baku, t i n g k a t pencemaran, jumlah modal, NPV,
I R R , PBP,
BEP
dan Indek Keuntungan. H a s i l a n a l i s i s a d a l a ht a h u pong mendapat p r i o r i t a s p e r t a m a , oncom p r i o r i t a s kedua
I n d e k CA d a p a t d i p e r b a i k i d e n g a n memasukkan a i s t r i b u s i n e l u a n g ~ o s t e r i o r , s e o e r t i p e n g a r u h mutu b a h a n baku t e r h a -
STUD1 SISTEM PENGEMBANGAN
INDUSTRI KECIL PENGOLAM TAHU DAN TEMPE
O l e h
DIDIK PURWADI
SKRIPSI
S e b a g a i s a l a h s a t u s y a r a t u n t u k memperoleh g e l a r SARJANA TEKNOLOGI PERTANIAN
~ a d a J u r u s a n TEKNOLOGI INDUSTRI PERTANIAN F a k u l t a s T e k n o l o g i P e r t a n i a n
I n s t i t u t P e r t a n i a n Bogor
1987
FAKULTAS TEKNOLOGI PERTANIAN
INSTITUT PERTANIAN BOGOR
INSTITUT PERTANIAN BOGOR
FAKULTAS TEKNOLOGI PERTANIAN
STUD1 SISTEM PENGEMBANGAN
INDUSTRI KECIL PENGOLAHAN TAHU DAN TEMPE
SKRIPSI
S e b a g a i s a l a h s a t u s y a r a t u n t u k memperoleh g e l a r SARJANA TEKNOLOGI PERTANIAN
pada J u r u s a n TZKNOLOGI INDUSTRI PERTANIAN
F a k u l t a s T e k n o l o g i P e r t a n i a n
I n s t i t u t P e r t a n i a n Bogor
Oleh
D I D I K PURWADI
F 20.0968
D i l a h i r k a n pada t a n g g a l 11 Mei 1964
d i S a l a
Tanggal l u l u s :
7
Bentember 1987,
10
September1987
KATB PENGANTAH
P u j i s y u k u r d i p a n j a t k a n k e h a d i r a t A l l a h S u b h a n a l l a h u W a t a ' a l a , h a n y a k a r e n a rahmat-Nya maka s k r i p s i y a n g b e r j u - a u l S t u d i S i s t e m Pengembangan I n d u s t r i K e c i l P e n g o l a h a n 'Pahu d a n Tempe d a p a t t e r s e l e s a i k a n .
Dalam s t u d i i n i d i a n a l i s i s m e n g e n a i k e l a y a k a n u s a h a , ~ r i o r i t a s l a y a n a n , p r o y e k s i k e b u t u h a n k e d e l e d a n k e u n g g u l a n k o m u a r a t i f i n d u s t r i p e n g o l a h a n k e d e l e d a n h a s i l s a m p i n ~ n y a . S t u d i i n i d i l a k u k a n d a r i B u l a n Mei s n m p a i dengan B u l a n
h g u s t u s
1937;
a e n g a n s t u d i k a s u s d i Kotamadya Bogor. Ucapan t e r i m n k a s i h p e n u l i s s a m p a i k a n k e ~ a d a : 1. D r . Ir. E r i y a t n o , MSc, s e l a k u d o s e n pembimbing2. K e p a l a K a n t o r P e r i n d u s t r i a n Kotamadya Bogor b e s e r t a s t a f yang t e l a b memberikan i j i n s e k a l i g u s membantu d a l a m h a 1 %egi.a:;c:n r : ~ ~ r v z i ln,3i?!~{;
.z
.
:,e!l,-,:~lrgs,- . , : ; : i ~ , , ; ~ ; p ~ ~ j i o ~ . . I ...,-JJ a B o g o r , y a n g t e l a h memberi-,. .,..I
.;
% i . n f o r , . . a s i s e h u b u n g a n dengail k a j i i m i n i4.
P a r a p e n g u s a h a i n d u s t r i t a h u , tempe dan oncom; y a n g t e -l a t i s i ~ r i i ~ n e m b e r i l ~ a n i ! , f o r m a s i tenttin:; marnitiii i n i
6 .
YayasanTNI
Angkatan Udara ? A d i Upaya" y a n g t e l a h mem- b a n t u a a n a f i n a n s i a l s e l a m a n e n u l i s m e n y e l e s a i k a n s t u d i d i I P B7.
I b u , R a ~ a k d a n a d i k - a d i k p e n u l i s y a n g t e l n h b a n y a k mem- b a n t u b a i k b e r u p a d o r o n g a nm o r i l
maupun f i n a n s i a l s e l a - ma ~ e n u l i s m e n y e l e s a i k a n s t u d i .A k h i r n y a k r i t i k d a n s a r a n s a n g a t p e n u l i s h a r a p k a n ser-
t a semoga s k r i p s i i n i b e r m a n f a a t .
D A F T A R I S 1
. . .
KATA PENGANTAR
. . .
DAFL'AR T A B E L
. . .
DAFTAII GAMBAH
. . .
DAETAl< L A M P I R A N
. . .
.
I PENDAHULUAN
. . .
I1
.
LANDASAN T E O R I. . .
h
.
A N A L I S I S F I N A N S I A L. . .
B
.
METODE B A Y E S. . .
C
.
YFPODE PEF3Aiu'DINGAN E K S P O N E N S I A L. . .
D
.
K O R E L A S I J E X J A N G SPEARMANE
.
MODEL P O P U L A S I DENGAN T E K N I K PERSAMAAN U I F E 3 E N S I. . .
. . .
.
111 M E T O D O L O G I
A
.
P E N G E R T I A N PENDEKATAN S I S T E M. . .
B
.
P E N D E R A T A N SISTEf/l. . .
. . .
.
1
A n a l i s a K e b u t u h a nH a l a m a n
.
.
iii.
.
v i i.
.
v i i i.
.
X. .
1.
.
3
. .
3
.
.
1 2.
.
17
.
.
18
. . .
2
.
F o r m u l a s i P e r m a s a l a h a n27
. . .
3
.
I d e n t i f i k a s i S i s t e m27
I V.
PEHNODELAiq S I S T E M. . . , . . .
30
A
.
A N A L I S I S F I N A i l S I L A. . .
30
B
.
P R I O R I T A S LAYANAN. . .
40
. . .