Ebuzziya Tevfik - Yeni Osmanlılar Tarihi I-II (Haz. Şemsettin Kutlu)

EBUZZIVA TEVFİK

eSMAOTllAR

fARİHİ

Bugünkü Türkçeye Uygulayan: ŞEMSETTİN KUTLU

h ü r r i y e t YAYINLARI: 38 T A R Î H D Î Z Î S I : 4 YENİ OSMANLILAR TARİHİ Ebuzziya Tevfik

Birinci bsı^ı : Mart, 1973 Kapak düzeni : FtRUZ AŞKIN Dizgi - Baskı : Dizerkonca Matbaası

TARİH DİZİSİ

1) OSMANLI TARİHÎ «CİLT I»

Namık Kemal

2) OSMANLI SARAYININ SON GÜNLERÎ

Lütfi Simavi

3) OSMANLI t a r i h î «CÎLT II»

Namık Kemal

4) YENÎ OSMANLILAR TARİHÎ

Ebuzziya Tevfik

Dizinin gelecek kitabı

5) HERODOT TARİHİ

B İ R İ N C İ

C İ L T

Ö N S Ö Z

«Yeni Osmanhlar Tarihim, tamnmtş bir yeni Osmanh cilan Ehuzziya Tevfik B ey’in, gerçekten çok değerli ve çok önemli, bir eseridir. Bu eser Türkiye^de, Türkiye’nin gelişmesini ve yükselmesini amaç edinen, ilk gizli siyasî örgütün, canlı, ha­ reketli, hatta çok heyecanlı bir romanıdır. ^Romanıdır/ diyo­ ruz; çünkü, eser, tarih adım taşımasına, bir dönemin kültür, siyaset ve sanatla ilgili bütün tarihleşmiş olaylarım yansıtma- stna rağmen, metot, düzen ve karakter bakımından tarih de­ ğildir. Ebuzziya Tevfik Bey, eserini tarih metoduna, tarih planına uyarak meydana getirmeyi düşünmediği gibi, hemen, hiç bir zaman objektif de olamamıştır. Aslında böyle olmas%, sonuç ve amaç bakımından, herhalde daha iyidir. Çünkü, tarih hiç bir zaman kişilerin gerçek iç ve özel dünyalarına giremez.

Eserin kahramanları ki usta birer siyaset adamı olmak­ tan çok daha fazla, çağlarının seçkin birer fikir ve edebiyat temsilcileridir. Onların içyüzlerini, ruh ve sanat dünyalarını, ideolojik eğilimlerini bize hakkıyla tamtabilecek araç elbette -tarih değil- bu yapıda bir eserdir. Bununla birlikte, n:Yeni Osmanhlar Tarihisinde fikir ve edebiyat kadar zengin oranda siyasal tarih malzemeleri de bulunmaktadır. Başka bir deyim­ le, bu eserden tarih yazanların ve belli bir dönemin tarihini yakından izlemek isteyenlerin de geniş ölçüde yararlanacağın­ da kuşku yoktur.

Çok yerlerde kişisel görüşlerine ve düşüncelerine yenik düşen, zaten tunun böyle olduğunu kendi de gizlemeyen yazar, «Yeni OsmanlIlar Tarihi» ni bir anı niteliğinde kaleme almış­ tır. Bu anıların birinci bölümünde - başta Namık Kemal ve Ziya PaPşa olmak üzere - genellikle öteki arkadaşları birinci planda yer almış bulunmaktadır. Eserin yarısından biraz son­ raki bölümde ise artık bu anı niteliği, daha belirgin bir biçim­ de, onun kendi özel ortamına ve kişiliğine dönüşür. Bu bölüm­ de memleket manzaralar%, toplumsal çalkantılar, çeşitli ve çok değişik insan tipleri, türlü dekorlar, motifler ve çözümlemeler göze çarpar ve esere tam bir roman karakteri kazandırır. Böylece zengin ve ustaca çevre gözlemleriyle sürüp giderken birdenJnre kesiliverir. Ne var ki bu Jcesiliş hiç de «yarıda bı­ rakma» niteliği taşımamaktadır. Çünkü eser - özellikle Genç Osmanlılar’ı ve onların yaptıklarını tanıtmak açısından- za­ ten s&na ermiş ve görevini tamamlamıştır.

* ^

Ebuzziya Tevfik Bey, 1848 yılında tstanbuVda doğdu. Konya’nın Koçhisar ilçesinden gelip burada yerleşmiş bir aile­ nin çocuğudur. Belirli ve düzenli bir öğrenim görmeyerek ken­ di kendini yetiştirdi. Asıl eğitimini Şnas ve Namık Kemal gi­ bi zamanının seçkin aydınlarından aldı. Bundan dolayı ömrü boyunca onlara ve onların görüş ve inançlarına bağlı kaldı.

18S5 de sonra -dörtbaşı mamur bir örgüt olmaktan çok, birtakım ülkücü gençlerin topluluğu olan- «Yeni OsmanZilar» adlı cemiyete katıldı. Bu cemiyetin heyecanlı ve çalışkan bir üyesi olarak tanındı. Topluluk, devlet tarafından haber alınıp dağıtıldığı zaman, öteki arkadaşları gibi, Avrupa’ya kaçmak zorunda kalmadı. Ancak sonraları bir süre basın ve basımevi konularında incelemeler yapmak üzere Avrupa’ya gidip dön­ dü. Ünlü «Matbaori Ebuzziya» sini kurdu.

thret adlı gazeteyi çıkardı. Sonra, l)a§lca dergi ve gazeteler ya­ yınladı. 1873 yılında, Namıh Kemal ve öteki arkadaşları çe­ şitli yerlere gönderilirken, kendi de Rodos adasına sürüldü.

1876 da, Sultan Abdülaziz’in tahttan indirilip yerine Be­ şinci Murat’ın geçmesi üzerine, o da affedilip İstanbul’a dön­ dü. Kemal ve Ziya’ların meşrutiyet hazırlığı çalışmalarına ka­ tıldı. Ancak, onların, kısa bir süre sonra, yeniden İstanbul’dan uzaklaştırılmalarından dolayı yılgınlığa düştü; basın çalış­ malarını siyaset alanından çekerek kitapçılığa ve dergiciliğe yöneldi. Böylelikle ucunca bir zaman İstanbul’da kalabildi.

Ancak, ne de olsa, eski bir yeni Osmanlı, Namık Kemal’in en yakın dostu olarak mimlenmiş bir adamdı. İkinci Abdül- hamit’in baskılı yönetiminin alabildiğine arttığı bir dönemde, bu sefer, Konya’ya sürüldü.

1908 deki İkinci Meşrutiyet’in ilânı üzerine İstanbul’ a döndü. Antalya milletvekili seçildi. En büyük amacı, yeniden, basın hayatına dönmekti. Süleyman Nazif’le birlikte yeni bir gazete kurdu. Şinasi’ye ve onun bir zamanlar çıkardığı T as- vir-i Efkâr gazetesine büyük hayranlığı ve bağlılığı bulun­ duğu için bu gazetesinin adını Y en i T a sv ir-i E fk â r koydu. «Yeni OsmanlIlar Tarihi» ni de burada «Y e n i OsmanlIlar T a­ rih i» adı altında tefrikaya başladı.

İkinci Meşrutiyetin çalkantılı olaylarına ve siyasal çekiş­ melerine uzak kalarak, bütün çalışmalarına, gazetesine ve yeni kitap yayınlarına adayan Ebuzziya Tevfik Bey, 1913 yılının ilk ayının 27 sinde İstanbul’da öldü. Adının başında kullandığı Ebuzziya sanını - bu eserde de adını ettiği - ilk oğlu Ziya’dan almıştır. Bilindiği gibi, ebuzziya, ‘Ziya’nın babası’ anlamına gelmektedir.

Ebuzziya Tevfik B ey’in Türk basın ve kültür tarihine en büyük hizmeti, kurduğu zamanının en modern bakımevinde, «K ütüphane-i E bu zziya» genel başlığı altında yayınladığı çok değerli eserleridir. Bilim, tarih, sanat ve edebiyatla ilgili olan

hu eserler, konulan bakımından olduğu kadar, haskı güzellik­ leriyle de bizde bu alanın ileri bir aşaması sayılır. Kendinin yazdığı, büyüklü küçüklü, kitapların sayısı da yirmiyi bulur. Bunlardan belli başlıları «E cel-i K aza» adlı piyesi, «N üm une-i E debiyat-ı O sm aniye» adlı nesir antolojisi, «M ecm ua-i E buz- z iy a » adlı edebî ve ansiklopedik dergisi, çeşitli biyografi ürün­ leridir. En büyük ve en önemli eseri «Y en i Osm anlılar T a rih i» ne gelince, bugün bu da basılıp kitapları araşma katılmış bu­ lunmaktadır.

«Y en i O sm anlılar T a rih i» ni, 1909 yılında kurduğu, Tas- vir-i Efkâr gazetesinde tefrika etmeye başlayan Ebuzziya Tevfik Bey, bu tefrika işini iki yıldan fazla sürdürmüş, ondan sonra tamamlamadan bırakmış ve kısa bir süre sonra da öl­ müştür.

îki yıldan fazla süren tefrika düzenli olarak yürümemiş- tir. Bazan hergün birbirini izleyen tefrikalara hazan da gün­ lerle, haftalarla^, hatta aylarla ara verilmiştir. Bundan da an­ laşılmaktadır ki Tevvik Bey, eserini önceden bütünüyle ha­ zırlamamış; günü gününe, ya da, eli değdikçe kaleme almıştır. Bunun tabiî bir sonucu olarak bazı bölümlerde çapraz düşme­ lere, çelişmelere, unutmalara ve zaman atlamalarına rastlanil- maktadur. Ancak eser yeni baştan düzenlenip gerekli notlar ve açıklamalarla günümüz diline de aktarılırken hu konu üze­ rinde titizlikle durulmuş, aksaklıkların giderilmesine çalışıl­ mıştır.

İsimlerin, terimlerin ve bazı ifadelerdeki ufak tefek çeliş­ melerin, yine de, göze çarpması mümkündür. Bu, her şeyden önce, yazarın yapı düzenine saygı göstermek kaygısıyle, üs­ lûbunun genel çizgilerine bağlı kalmak ilkesinden ileri gelmiş bulunmaktadır.

ba§lilan hakkında kitabın sonuna küçük bir «isimler sözlüğü» eklenmiştir.

Yazılışı üzerinden yanm yüzyıldan fazla bir zaman geç­ miş olduğu halde, gazete süturüannda unutulmuş bir halde ya­ tan, Türk fikir^ sanat, siyaset ve edebiyat tarihinin bu gerçek­ ten önemli ve değerli kaynak eserini, bugünün ve yarının ku­ şaklarına sunmak imkânım bulmuş olmanın mutluluğu için­ deyiz.

ŞE M SE TTİN K U T L U

hu eserler, konulan bakımından olduğu kadar, baskı güzellik­ leriyle de bizde bu edanın ileri bir a§aması sayılır. Kendinin yazdığı, büyüklü küçüklü, kitapların sayısı da yirmiyi bulur. Bunlardan belli başlıları «E ce l-i K aza» adlı 'piyesi, «N üm une-i E debiyat-ı O sm aniye» adlı nesir antolojisi, «M ecm ua-i E buz- ziy a » adlı edebî ve ansiklopedik dergisi, çeşitli biyografi ürün­ leridir. En büyük ve en önemli eseri «Y en i O sm anlılar T a rih i» ne gelince, bugün bu da basılıp kitapları arasına katılmış bu­ lunmaktadır.

«Y e n i OsmanlIlar T a rih i» ni, 1909 yılında kurduğu, Tas- vir-i Efkâr gazetesinde tefrika etmeye haşlayan Ehuzziya Tevfik Bey, bu tefrika işini iki yıldan fazla sürdürmüş, ondan sonra tamamlamadan bırakmış ve kısa bir süre sonra da öl­ müştür.

îki yıldan fazla süren tefrika düzenli olarak yürümemiş- tir. Bazan hergün birbirini izleyen tefrikalara hazan da gün­ lerle, haftalarla^, hatta aylarla ara verilmiştir. Bundan da an­ laşılmaktadır M Tevvik Bey, eserini önceden bütünüyle ha­ zırlamamış; günü gününe, ya da, eli değdikçe kaleme almıştır. Bunun tabiî bir sonucu olarak bazı bölümlerde çapraz düşme­ lere, çelişmelere, unutmalara ve zaman atlamalarına rastlanıl- maktadxr. Ancak eser yeni baştan düzenlenip gerekli notlar ve açıklamalarla günümüz diline de aktarılırken bu konu üze­ rinde titizlikle durulmuş, aksaklıkların giderilmesine çalışıl­ mıştır.

İsimlerin, terimlerin ve bazı ifadelerdeki ufak tefek çeliş­ melerin, yine de, göze çarpnmsı mümkündür. Bu, her şeyden önce, yazarın yapı düzenine saygı göstermek kaygısıyle, üs­ lûbunun genel çizgilerine bağlı kalmak ilkesinden ileri gelmiş bulunmaktadır.

haşlılan hakkında kitabın sonuna küçük hır «.isimler sözlüğü» eklenmiştir.

Yasiliği üzerinden yarım yüzyıldan fazla bir zaman geç­ miş olduğu halde, gazete sütunlarında unutulmuş bir halde ya­ tan, Türk fikir^ sanat, siyaset ve edebiyat tarihinin bu gerçek­ ten önemli ve değerli kaynak eserini, bugünün ve yarının ku­ şaklarına sunmak imkânım bulmuş olmanın mutluluğu için­ deyiz.

ŞE M SE T T İN K U T L U

FAZIL MUSTAFA PAŞA VE MECLİS İ HAZAİN

1865 yılı ekim ayının dördüncü cumartesi günü, sadrazamlık makamına, padişah Sultan Abdülaziz tarafından bir buyrultu gön­ derilmişti. Bu buyrultuda şunlar yazılıydı:

«Değerli Vezirim (1),

Şu son günlerde, yeni bir devlet dairesi larak kurulmuş bulu­ nan Meclis-i Hazain’in (2) çok önemli işlerle meşgul olacağı ma­ lûmdur. Bundan diayı, böyle bir meclisin başkanhğma gerçekten değerU ve yeterli bir kimsenin getirilmesi gerekmektedir. , Daha önce, buna benzer, başka meclislerde de başarılı çahşmalan gö­ rülen Mustafa Fazıl Paşa, bu konuda aranılan özellikleri şahsında hakkıyle toplamış bir kimse olduğu gibi, bu husus herkesçe de bi^ linip kabul edildiğinden, adı geçen yüce meclisin başkaıüığı kendi­ sine yöneltilmiştir. Durum, tarafınızdan ilân edilmek üzere, BabI­ âli'mize iletilmiştir. Tann yardımlarmı esirgemesin, âmin.»

Padişahın bu buyrultusu, âdet olduğu üzere, Veziriskelesi’nden sadrazamlık makamı olan Bâbıâlî'ye kadar, o zamanm geleneksel tören ve alayı ile gönderilmiş: fakat rahmetli Mustafa Fazıl Paşa - bu geleneğe uymayarak - resmî üniforma giymemiş, üzerinde sa­ dece siyah bir setre bulunduğu halde, saray ahırlarmdan

gönderil-(1) Asıl metinde »Vezir-i meâlî-yemîrim* seklindedir. «.Yüceliklerin, yü­ ce duygu ve düşüncelerin arkadaşı, yakını anlamma gelen bu deyim, on dokuzuncu yüzyıl padişahlarının sadrazamlarma yazdıkları (Hatt-t Hümayun) larda iltifatlı ‘bir hitap olarak kuUanıtırdı.

(2) Zamanla evrim,leşerek önce Divana Mvchasebat, sonraları Sayıştay diye anılan daire.

miş bir atın sırtında, buyrultuyu götüren alayın arkasından git­ mişti.

Böyle önemli b ir alaya üniformasız katılmanın alışıla gelmiş usulden olmadığmı çok iyi bilen İstanbul halkı, Mustafa Fazıl Pa- şa'nm, böylece, Bâbıâlî’ye gidişini oldukça garip karşılamıştı. An­ cak, duygu ve düşünce özgürlüğünü her türlü tören ve protokol- dan üstün tuttuğunu başşehir halkma ispatlamak isteyen paşa, bunu mahsus böyle yapmıştı.

YENİ OSMANLILAR TARİHİ

Bundan kısa bir süre sonra, yedi şubat tarihinde, gazetele­ rin önemli kişilere yöneltilen rütbe ve mevkileri ilân eden sütun­ larında, şu yazı göze çarpıyordu;

«Meclis-i Âli yüce makanıııun başkanlığı devletlü Mehmet Paşa hazretledne...»

Padişahın buyrultusu ile yukarıdaki yeni tayini bildiren tarih arasında üç dört ay kadar b ir zaman vardır.

Bu yeni tayinin ilânı, her ne kadar, yedi şubata rasthyor idiy­ se de gerçekte Mustafa Fazıl Paşa, daha önceleri, ramazan ayının sonlarında görevinden ayrılmıştı. Bayram alaymda ve Topkapı Sa- rayı’nda yapılan bayramlaşma töreninde onu ortalarda göremiyen kimseler. Fazıl Paşa'nm ayrıldığını akıllarına getirmemiş, belki hasta olduğuna ihtimal vermişlerdi. Bu yeni tayin ilânı gazeteler­ de yayınlanınca, azledildiği anlaşıldıysa da sebebi bilinemedi. Bun­ dan dolayı dedikodu çoğaldı. Zaten, başşehrin halkı öyledir; aslım öğrenemediği her olayı herkes kendi hayalinde ve düşüncesinde biçimlendirdiği şekilde ortalığa yaymaktan zevk alır.

Bir iki gün sonra yeni bir söylenti yayılmaya başladı: Mustafa ; Fazıl Paşa, Osmanlı ülkesinden uzaklaştırılmış. Bu söylentinin şek­ li, halkın alışık olduğu öteki uzaklaştırma cezalarına aykırı düştü­ ğü için, buna kolay kolay b ir mana verilemiyordu. Çünkü, bir pa­ şa, bir bey, bir efendi uzaklaştırılır ve sürgün edilirdi ama,, mutr laka yine osmanlı devletini meydana getiren ülkelerden birine yol­ lanırdı. Yani, asıl yaşadığı bölgeden ayrı düşmesi yeter bir ceza sayılırdı. îstanbullu ise taşrayş, ve taşrah işe bulunduğu yerden başka bir bölgeye gönderilirdi..

O güne kadar «memleketten kovulma» diye bir ceza

mişti. Fransızca bilenler buna (exiler de patrie = vatandan uzak­ laştırma) diyorlardı.

Olayı işitenlerin çoğu bu cezaya gülüyordu. Mustafa Fazıl Pa­ şa, büyük serveti yüzünden, parmakla gösterilen bir adam oldu­ ğundan: «O nereye gitse padişah gibi yaşar,» diyordu.

Bayramın ikinci cumartesi günü miralay Rauf Bey (1) paşa­ nın, mevsim icabı oturmakta Iduğu Bahariye’deki yalısına gelerek hemen Mesajeri Emperyal (1) vapuruna binerek başşehri terket- mesini, bunun bizzat padişahın emri olduğunu bildirmiş ve onun harem dairesine gitmesine bile müsaade etmeyerek elbiselerini ve yolculuk için gerekli eşyayı selâmlık dairsine getirtmesini söyle­ miş, sonra eliyle bir kayığa bindirerek Tophane açıklarında de­ mirli bulunan Fransız vapuruna götürmüştü.

Bu da, öteki söylentilere ilâve olarak, halkın dilinde dolanıp durmaktaydı.

« * *

Tantanalı ve ihtişamlı bir şekilde Bâbıâlî'ye gönderilmiş olan Mustafa Fazıl Paşa’nın, padişahın fermanı ile kuruluşu ilân edilen Meclis-i Hazain başkanlığından ayrılmasına sebep olan şey, acaba neydi?

Bazı insanlar vardır ki birtakım layların ve tesadüflerin yar­ dımı ile halkın sevgisini - kendileri belirli bir yararlık gösterme­ dikleri halde - kazanmışlardır. îşte, aslında da halkın sevgisine lâ­ yık bir kimse olan. Fazıl Mustafa Paşa, Mısır’ı terkedip de gerçek anlamıyla Osmanli devletinin hizmetinde bulunmak üzere, İstan­ bul’a geldiği günden itibaren, hangi önemli göreve geçti ise, sonra­ ları oradan ayrılışı, kendisi için bir gerileme değil, bir ilerleme ve yükselme olmuştur. Bu ilei'leme ve yükselme ise, hiç şüphe yoktur ki, yurtsever ve ülkücü kimselerin kalplerinde meydana gelen ve yok edilmesi imkânsu: bulunan sevgiden ibarettir.

Bu olayların geçtiği tarihten iki yıl önce Mustafa Fazıl Paşa, birinci defa olarak, maliye nazırlığına tayin edilmişti. O zamanlar

YENÎ O SM Am iLAB TAEIHt

(1) Saray muhafız müşiri iken gedenlerde vefat eden Rauf Paşa. (Bu not eserin yazarına aittir.)

(İİ O tarihte şimdiki Mesajeri Maritim yerine (Mesajeri Ernperyâl) var- dı. (Bu höt eserin yazarına dittir.)

maliye nazırlarının aylık tahsisatları 60 bin kuruş (2) olduğu, ay­ rıca daha başka gelirlerine ek olarak bir de müşir ödeneği aldık­ ları halde, paşa, maliye nazırlığı için ayrılmış bulunan 60 bin ku­ ruşu - paraya hiç bir ihtiyacı olmadığı için - devlet hâzinesine ter- ketmişti.

O zamana kadar benzeri görülmemiş olan üstün bonkörlüğü duyan yurtsever ve ülkücü kimseler, Fazıl Paşa hakkında, tabia- tiyle, çok samimi ve katıksız bir sevgi beslemeye başlamışlardı. Bundan başka paşa, yoksul kimseler, kapıcılar ve mâliyenin bü­ tün öteki hizmetlilerine kendi kesesinden 100 bin kuruş ramazan hediyesi dağıtmıştı ki bu onun Hâtem’ce (3) şöhretini bir kat daha artırmıştı.

Hatta, bu üstün cömertliğinin halk arasında duyulup yayıl­ ması üzerine, zamamn seçkin şairlerinden rahmetli Hayâlı «Mekâ- rira-i Fazıliye» adındaki tantanalı kasidesinde paşanın cöm ertli­ ğini:

«Babmda bir hâcib verir her sâile yüzbin direm» (1) gibilerden mısralarla dile getirmişti.

* * *

Meclis-i Hazain!.. Bizde, Tanzimat’ın ilânından beri, mülki ida­ remizde ve bu idareye ait ıslahat hususlarında o kadar garip t a ­ birler ve tecrübelerle vakit kaybettirilmiştir ki insan, bu konuda, ne söyleyeceğini ve birbirleri ardından devlet işlerini yönetme gö­ revini üzerlerine almış kimselerin, bu garip ve birbirini tutmaz davranışlarım, nasıl niteleyeceğini belirtmekten âciz kalır.

özellikle, Mustafa Reşit, Âlî ve Fuat, Mütercirri Rüştü ve Kıb- n slı Mehmet Paşa gibi tanınmış devlet adamlarımız; batılı hükü­ metlerde yürütülmekte olan idare şekillerini, bunlarla birlikte

YENÎ OSMANLILAR TARİHÎ

(2) Günümüzün on bin lirasından fazla.

(3) Hâtem: Doğu toplum ve edebiyatında zenginliği ve cömertliği dillere destan olmuş, cömertliğiyle efsaneleşmiş ve cömertliğin sembolü olmuş bir kişi.

(1) Kendi öylesine zengin ve cömert ki, sadece kapısındaki bir görevli bile her dilenciye sadaka olarak yüzbin Tturuş verir* anlamına ge­ liyor.

Fransızca'yı da yakından tanıyıp bildikleri halde, idare mekaniz­ mamızı yeni bir düzene sokmaya çalışırlarken, esaslı hiç bir şey yapmamışlardır. Meselâ, maliye işlerini yeniden düzenleme çaba­

sında, bu sahanın uzmanı olan, tanınmış Avrupalı devlet adamla­ rından hiç birisinin görüş ve aydmlatmasına baş vurmaya lüzum duyulmamış, sadece bazı dairelerin ve memurlukların adlarının değiştirilmesiyle yetinilmiştir; kısacası, bunları yapmak bir ıslahat olarak kabul edilmiştir.

İşte bundan dolayı Maliye Nezareti’nde bazan Meclis-i Maliye, bazan Meclis-i Muhasebe, bazan da Divan-ı Muhasebat adı altında türlü türlü meclisler kurularak, fakat, herkes kendi yakınlarından, çok zaman hiç bir işe yaramaz, birtakım eski memurları önemli görevlere tayin ederek, mâliyenin düzenlenmesi şöyle dursun, pa­ ra sıkmtısını artırmaktan başka bir şey yapmamışlardır.

îşte, bu Meclis-i Hazain de bu çeşitten, güya, bir ıslahat ted­ biriydi. Birinci defa olarak 1859’da Mütercim Rüştü Paşa’nın ikin­ ci defa Maliye Nazırı Kâni Paşa’nm ve üçüncü defa olarak da Mus­ tafa Fazıl Paşa’nin başkanlığında kurulmuş bulunmaktaydı.

Bu meclisin görevi neydi? Bunu, ne o meclisi kuran, ne de işleri yürütecek olanlar biliyorlardı. Şu kadar ki meclis kurulur kurulmaz, hemen, tez elden, bir süredir açıkta bulunan, birkaç ■vezir buranın üyeliğine getiriliyordu. Bir kalem teşkil ediliyor, müdürlüğüne bir bey, başkâtipliğine bir efendi, öteki daha küçük ölçüdeki görevlere de filân ve falan beyler ve efendiler tayin buy­ ruluyordu. Nitekim, yukarıdaki padişah buyrultusu ile kuruluşu ilân olunan, üçüncü defaki Meclis-i Hazain’e de Cemil ve Kabûlî paşalar ile vezir adaylarından Cevdet Efendi (Cevdet Paşa) ve bal­ tacı Aristidi Bey üye olarak getirilmişler, posta nazırı bulunan Kadri Bey (sonraları Kadri Paşa) başkâtipliğe ve Bâbıâlî tercüme odası memurlarından Sadullah Bey de (sonraları Sadullah Paşa) kalem müdürlüğüne tayin olunmuşlardı.

Bu Meclis-i Hazain, şimdiki Divan-ı Muhasebat’ın yaptığı işle­ ri yürütmekle görevli bulunacaktı. Meclis kurulup meydana çıktı. Fakat, ortada çalışma programı ve tüzüğü yoktu. Nitekim bu prog­ ram ve tüzük, onun altı ay yeniden kaldırıldığı güne kadar da ya­ pılmamıştır.

Meclis-i Hazain, Bâbıâlî'de, vaktiyle, tekrar tekrar kurulup lıaİdırılmış olem, Tanzimat Meclisi dairesinde çalışıyordu. Başkan

YENİ OSMANLILAR TARÎHt

için ,45 bin, üyelerin her biri için 25 er bin, başkâtiplik için 10 bin ve kalem müdürlüğü için de 5 bin kuruş (1) aylık kabul edilmişti. Ancak, meclisin evrak kalemi de bir türlü kurulmamıştı.

Mustafa Fazıl Paşa, Fransa Divan-ı Muhasebat’ımn program ve tüzüğünü - bazı değişikliklerle - derhal Türkçe’ye çevirtip, res­ men, sadrazamlık makamına sunmuştu. Fakat, çevirtme ve sun­ ma tarihinin üstünden iki ay geçmiş olduğu halde, o günlerin sad­ razamı bulunan Fuat Paşa, bunu ilgili meclise yollayıp müzakere ve kabul işlemini yaptırtmamı?, Hatta - neden olduğu bilinmez - eline bile almamıştı.

Bundan dolayı, zaten hiç bir şeyden çekinmeyen ve samimî olarak inanmış olduğu şeyleri pervasızca açıklayan bir adam ola­ rak tanınan Mustafa Fazıl Paşa'nm, sadrazamla aralarının açıldığı, konu üzerinde aralarında sert tartışmalar geçtiği söylentileri, or­ talıkta dolaşıyordu.

İşte bu sırada, o yılın ramazanının Kadir Gecesi'ne rastlayan günün akşamı, padişahın Tophane kasrındaki iftar sofrasma yal­ nız başına davet edilmesini cana minnet bilen Mustafa Fazıl Paşa, Meclis-i Hazain'de kuruluşundan o güne kadar henüz belirli hiç bir iş yapılmadığım ve bu gidişle yapılması ihtimalinin de bulun­ madığını - padişahın öfkesini uyandıracak b ir dille - ona anlatır.

Ertesi gün, sadrazam Fuat Paşa, saraya çağrılır. Paşa, padişa- hm huzuruna çıkmadan önce, bir gece evvelki olup bitenleri ma- beyncilerden haber almış durumdadır. Huzura çıktığında. Sultan Abdülaziz Meclis-i Hazain meselesini kendisine açıp, bunun neden böyle olduğunu sorunca, Fuat Paşa, hazırlıklı olarak birtakım açıklamalara girişir. Mustafa Fazıl Paşa’nm kötümser bir insan olduğunu, padişah hazretlerinin Mısır valisi hakkında gösterdiği iltifatların - vali ile aralarındaki çekememezlik yüzünden - kendi­ sini bazı kötü düşüncelere yönelttiğini ileri sürer; bu sefer de o. Sultan Abdülaziz’i Fazıl Paşa aleyhine doldurur. Sonra, rahatlamış olarak, huzurdan çıkar.

ik i gün sonra bayramdır. Mustafa Fazıl Paşa’ya, protokol ge­ reği olan, saray davetiyesi gönderilmez. O zamanın usul ve ku­ ralı olarak davet tezkeresi almayan devlet adamlarının, bayram

YENİ OSMANLILAR TAKİHÎ

(1) Bu paralar günümüzdeki en yüksek devlet memuru maaşlarından çok daha fazla bir orandadır. Ş. K.

•alayına ve saraydaki bayramlaşma törenine gidemeyeceğini bilen Pazıl Mustafa Paşa, tabiatıyla, konağında kalır. Ayrıca, saraya çağ- Tilmayışını, padişahın kendisine gücenmiş olduğuna yorarak, üzü­ lür. Öte yandan, padişah da, gerek alayda, gerek bayramlaşma tö­ reninde Mustafa Fazıl Paşa’yı göremeyince, niçin gelmediğini so­ ruşturur. Daha önceden, sadrazam Fuat Paşa'dan gerekli tembih­ leri almış bulunan saray görevlileri. Fazıl Paşa'nın, kendisinden sonra sadrazamın huzura kabul edilmesinden dolayı kırgın ve, küskün olduğunu belli etmek için gerek alaya, gerekse bayram­ laşma törenine gelmediğini ileri sürerler; bununla da kalmaya­ rak, bu davranışın, padişaha karşı bir hakaret anlamı taşıdığını ilâve ederler, işte, ondan sonra da olan olur; paşa, Osmanlı ülke­ sinden çıkarılır.

« * *

Olayın üstünden birkaç ay geçmişti ki, halkın ağzında yeni bir söylenti dolaşmaya başladı;

Mısır valiliğinde Mehmet Ali Paşa'dan sonra süregelen vera­ set usulü değiştirilecekmiş. Mustafa Fazıl Paşa, varislik hakkın­ dan düşürülecek ve Mısır valiliği, Avrupa hükümdarlarınca uygu­ lanan usule u}fularak, daima birinci evlâda geçecek, öteki evlâtlar veraset hakkından bütünüyle yoksun bırakılacak. «Verasetin de­

ğiştirilmesine Mısır’dan başlanması ise Osmanlı tahtındaki vera­ set tarzımn da yakın zamanda değişikliğe uğratılacağınm bir be­ lirtisidir,» deniliyordu.

Gerçekten de, bu söylentinin yayılışından, kısa bir süre sonra, 1866 yılının ilk aylarında, Mısır’daki veraset usulünün değiştiril­ mesi kararlaştırıldı; bunun için gerekli padişah fermanı hemen çıkartıldı. Fazıl Mustafa Paşa’ya (1) da, veraset hakkından düşü­ rülmesinin ve Mısır'daki mal mülkünün karşılığı olarak, Mısır hâ­

zinesinden dört buçuk milyon İngiliz lirası tazminat verildi. * *

Zaten, bu olan bitenlere kadar da fikirlerinin özgürlüğü ile tanınmış bulunan Fazıl Mustafa Paşa, bundan sonra büsbütün

y e n i OSMANLILAR TARÎHt

^1) Eserin yazan, paşanın adım hazı yerde ^Mustafa FanU, bazt yerde «Fazıl Mustafa^ seklinde yazrrmhtaÂır. Metne tam bağh kalmak için jonun bu tutumuna özellikle uyulmuştur. Ş. K.

hamiyetli bir yurtsever kesildi. Böylelikle, kendini milletin hak- kmı savunma işine bütünüyle adayarak, savaş alanma atıldı.

Bu sırada, Mısır’daki ve İstanbul'daki düşmanları, paşayı mil­ letin gözünden iyice düşürmek için, onu birtakım küçültücü men­ faat işlerine girmekle suçlamaya koyuldular. Bazı Avrupa gazete­ lerinde, sürekli olarak, aleyhinde yayınlar yaptırmaya başladılar. Meselâ Belçika'da çıkmakta olan, Rusya'yı ve Rusları tutmakla tanınan «N ord» gazetesi hemen baştan başa Mustafa Fazıl Pa- şa’yla ilgili havadislerle dolup taşıyordu. Eğer, yazacak yeni bir habeı ya da olay yoksa, bunları uydurmakta da tereddüt etmi­ yordu. Paşa’nm Mısır'da hâlâ epey emlâki vardı. Bu emlâkini «Openheim» adlı bir sarraflık şirketi yönetiyordu. «N ord» gazete­ si, paşanın şirketi aracı kıldığı bu yönetme işini kasten ters bi­ çimde yorumluyor ve onu bir sarraflık şirketinin kurucularından biri olarak göstermek suretiyle -kanısınca- kendisinin şeref ve onurunu zedelemeye çalışıyordu. Bütün bunların tek amacı da Fazıl Mustafa Paşa'yı kızdırmak, gazetelerle tartışmaya m ecbur etmek, böylelikle dünya basınının diline düşürmekti.

Sonuç olarak, «N ord» gazetesi bu konuda, bir dereceye kadar, başarıya ulaşmıştı. Ancak, bu başarı, sadece bir sefer için olduk­ tan başka, Mustafa Paşa için de övünç ve memnunluk verici bir biçimde sona ermişti. Yani yenilgi paşaya değil, onun düşmanla- nna yönelmişti.

Mustafa Fazıl Paşa'nın «N ord» gazetesine mektubu: «Direktör Efendi,

Nord gazetesinin 1 şubat tarihiyle yayınlanan sayısım gördüm. Maksadım gazetenizdeki yazıları izlemek değil, muhabirinizin ver­ diği haberi düzeltmektir. Benim bir sarraflık şirketi kuracağımı ilân eden gazetelerin yazdıklarını, her ne kadar, kamuoyu hiç bir zaman kabul etmez ve buna inanmazsa da, ben bununla yetinme­ yerek, özel sekreterim aracıhğıyle, yine de onu yalanlamayı lü- zunüu buldum. Bu gazeteler benim «Openheim» kumpanyasıyle olan alışverişim üzerine birtakım yalan dolanlar yayınlamakta­ dırlar. Bu haberleri verenler şu gerçeği iyice bilmelidirler ki ben kendi özel ünlerimi bir yana bırakarak, şu sıralarda, mensubu ol- ınakla iftihar ettiğim, yüce Osmanh devletinin içine düşmüş bu­ lunduğu idaırî bunalımları ortadan kaldıracak çareleri araştınnak

ve hazırlamakla meşgul olmaktayım.

Millet ve devlet işlerinin kişisel işlerden ve çıkarlardan çolç daha önde geldiğini bilmek için, sanırun, din ve mezhep aynhğma lüzıun yoktur. Bunu herkes böyle bilir ve kabul eder. O halde, kendisini insan olarak bilen bîr kimsede, mutlaka, vatan ve vata- mn yüceltilmesi kaygısmın bulunması gereklidir. Mensubu ol­ makla iftihar ettiğim Osmanlı milletinde, yeni ve ileri fikirleri be­ nimseyip, bunları yaymaya çalışan gençlerin de tek amacı budur. İşte, şu belirtti^un fikirleri benimseyip yaygınlaştırmaya ça: hşanlar, ne her türlü tedbiri terkedip «kader böyle imiş» demekle vakit geçirirler, ne de ümitsizliğe düşüp yese kapıbrlar. Girit ihti­ lâli ve daha başka bazı kargaşalıklar ise böyle kimselerin yerleş­ miş inançlarım hiç bir zaman zayıflatamaz...»

MUSTAFA FAZIL O zamanki Osmanlı gazetelerinden birinin yazısı:

«Mustafa Fani Paşa’nm «Nord» gazetesine yolladığı bu mek­ tubun bir paragrafı vardır ki milletinin gerçek durum ve tutumu­ nu bilip düşünenler için, bilhassa, üzerinde durulmaya lâyık nite­ liktedir. Bu da Osmanlı milletinin, yeni ve ileri fikirlere inanıp bağlanmış kimselerinin nazarında, millet ve devlet İşlerinin kişisel işler ve çıkarlardan daha önde geldiğini belirten sözlerdir. Yeni ve ileri fikirlere bağh olan kimseler, paşamn mektubunun asıl met­ ninde «Türkiye’nin erbabı şebabı» diye anılmıştır (1).

Avrupahlann, Osmanlılan sadece para harcamayı bilmekle suçlayarak şark meselesi hakkında birtakım resmî teşebbüslere bile girişmeye kalkıştıkları sırada, «erbabı şebab» gibi hayırlı bîr sözün gazetelerin sütunlarında yer bulması, hiç şüphe yok ki, ora­ larda şaşkmiıkla karşılamr; ama ne olursa olsun bu bizce artık çok açık seçik bir konudur.

İçinde bulunduğumuz şu çağda yaşayanların, bunları anlama- masma imkân var mıdır? Eğer, ülkemizde ilim ve medeniyetin herhangi bir dalmda, az da olsa bir ilerleme göze çarpıyorsa, bu­ nun belki yüzde doksam, onların çaba ve çalışkanlıklarının mey­ vesi değil midir? Gerçi, bizim bu ilerleme ve gelişmemiz, günü­ müzün Avrupa’sma oranla pek yetersizdir; bunu biz de

bilmekte-YENÎ OSMANLILAR TAKÎHİ

(1) Erbab-t şebab: Jöntürk deyimi Avrupa gazetelerinin sayfalarında ilh olarak bu mektup ile görülüyor (Bu not eserin yazarına aittir).

yiz. Ama, şurasını da insafla düşünmek lâzım gelir ki bizim eğitim ve öğrenim imkânlarımız daha hiç denecek ölçüdedir. Kişisel ça­ lışmalardan ise, olsa olsa ancak bu kadar bir sonuç almabilinin

Hasıh, erbabı şebab milletin geleceğinin muradıdır (İ). Onda ne kadar gelişme ve ilerleme görülürse, bizce vatanmm yeniden canlandırılıp yüceltilmesi ümidi de, o oranda, güç kazanmış olur.

İşte bu sebeptendir ki Osmanlı ülkesinin durumunu yakından bilip tanıyanlar, ortaya ne denli engeller ve aksaklıklar çıkarsa çıksın, yine de milletin verimli geleceğinden ümitlerini kesmezler.

AvrupalIlar, varsmlar Osmanhlarm mutluluğunu ve mutlu ol­ ma ihtimalini mezarda saysmlar. Hepimiz biliyoruz ki o mezarda değil, henüz ana Tahmindedir. Bir kere ilerleme ve gelişme usta bir bakıcının eğitici kucağına düşüp de boy bos atmaya başlarsa - yaratıhşmda esasen var olan üstün kabiliyet de gözönünde tutu­ lursa - çok kısa bir zamanda, kendisinin güzel yüzüne dünya âle­ mi hayran bırakacağı kuvvetle umulur.» (2)

* *

Mektubun, bu suretle, Türk basınında da görülmesi gönüller­ de istek ve sevinçle karışık taze bir ümidin uyanmasma yol açtı. Çünkü, 1867 yılının başlangıcına rastlayan bugünlerde, yurt ve ulussever kimselerin yüreklerini derin derin kanatan olaylar bir­ birini izliyordu;

O günlerde idi ki Belgrat kalesinin Sırbistan’a terkolunduğu - hükümetin olup bitenleri daima halktan gizleme siyasetine rağ­ men - gazete sütunlannda göze çarpıyordu. Bir yıldan beri ihtilâl ateşi ile tam bir harabeye dönmüş olan Girit adasmm, Fransa İm ­ paratoru Üçüncü Napolyon tarafından - güya bizim iyiliğimiz için­ miş gibi bir dostluk gösterisi içinde - Yunanistan’a

terkedilmesi-y e n i OSMANLILAR TARIHt

(1) Mustafa Fazıl Paga’mn mektubunda, sondan bir önceki paragrafta

«... gençlerin de tek amacı budur* şeklinde günümüz Türkçesine ak­

tardığımız ifade t erbabı şebabın dahi muradı buduru biçimindedir. Gerek o mektupta, gerek gazetede amaç, istek anlamına murat keli­ mesinin biraz da kasten kullanıldığı ve padişaha nispet olsun diye yazıldığı akla geliyor. Çünkü o zaman veliaht şehzade Murat Efen- di’ydi ve her hükümdar gibi Abdülaziz de ucliahdı seumezdi. Ş. K. (2) İTTUıasız olm bu yazı Namık Kemal’ e aittir. 5- K.

nin tavsiye olunduğu da yine o günlerde çok yaygınlaşan haberler arasındaydı.

Siyasî meseleler konusunda gazetelerden bir ikisi, her türlü sorumluluğu göze alıp da bazı açıklamalarda bulunmadıkça, olan­ lar bitenler hakkında kimsenin bilgi sahibi olmasına imkân yoktu. Memleketin zararına olan her şeyin halktan gizli tutulması ve açıklanması, artık, zorunlu görülen bazı siyasî olayların da, son derece önemsiz bir şeymiş gibi, ilân edilmesi hususu, o zaman da geçerli idi. Hasılı, günün aktüel meseleleri ve olayları hakkında milletin bilgi sahibi olabilmesi, bir iki gazetenin cesur ve gözüpek çabalarına kalmıştı. K oca başşehirde - zamanın ve bulunduktan yerin lûtfuna nail olmuş bazı ekâbir çocukları dışında - Fransız­ ca'yı bilenler hemen sadece «Tercüme Kalemi» memurlarından ibaretti, denilebilir. Hatta o kalemde bile - konuşamamak şartıyla - okuyup yazmasını bilenler sınırlıydı.

Beyoğlu halkından, burada yerleşerek şarkhlaşmış, bazı frenk- lerle dostlukları bulunanların siyasî olaylar hakkındaki bilgileri, büyük çoğunluğa bir istisna teşkil ederdi. Bundan dolayı bu gibi­ lerin - bir hayli şişirilmiş ya da değiştirilmiş olarak - verdikleri havadisleri öğrenmek büyük bir kazanç sayılırdı.

Meselâ, yine o günlerin üzerinde en çok durulan önemli hava­ dislerinden biri de Fazıl Mustafa Paşa’nın, Sultan Abdülaziz’e hi­ taben yazıp yayınlatmış olduğu bir mektuptu. Bu mektubu, Akde­ niz adaları halkından olduğu için, üstünde İngiltere uyrukluğunu taşıyan Revlaki adlı bir Rum j^ayınlamıştı.

Bu adam, ta Mustafa Reşit Paşa zamanından beri Osmanh devletini yöneten büyük devlet adamlarıyle yabancı elçiler ara­ sında bağlantılar kuran ya da kurulu bağlantıları yürütmekte olan, önemli kişilerden biriydi. Bununla birlikte, Türklere karşı olan dostluğunu hiç bir zaman zedelememiş, namuslu bir kimsey­ di. Bunun böyle olduğunu burada belirtmek benim için bir borç­ tur. Çünkü o, yeni ve ilerici fikirlerle gözlerini gönüllerini aydın­ latmaya istekli ve kendisinin de onları buna lâyık gördüğü kabili­ yetli Türk gençlerine daima ilmin ve doğruluğun yolunu gösterir; geleceğin sadece gençlerin iyi yetişmiş bulunmalarıyle sağlama bağlanacağım her fırsatta belirtir; yeni yetişenleri iyiye, doğruya, güzele ve yükselmeye teşvik ederdi.

Fazıl Paşa'mn yazdığı ve Revlaki’nin Fransızca olarak

yaym-YENÎ OSMANLILAR TARİHİ

lâdığı mektubu Türkçe’ye, Sadullah Bey’le Namık Kemal Bey’deri birinin çevirmesi kararlaştırıldı. Vefa’da Ahmet Efendi’nin kona­ ğında buluşulup bu konuda görüşülmesi de alman kararlar ara­ sındaydı.

Bu Ahmet Efendi, yurt ve İ

5

âlik severliğiyle tanınmış, karan­ tina kâtibi Ahmet Efendi’dir ki yakın zamanlara kadar mabeynde şifre kâtipliği yapan ve bu görevde iken vefat eden Asım Bey’in lîabasıdır.

Asım Bey, o tarihte Bâbıâlî tercüme odasında, Namık Kemal ve Sadullah beylerin güvenini kazanmış gençlerdendi. Gerçekten dö kendisi, o zamanlai", her bakımdan güvene lâyık biri olarak bi­ linirdi. Dostlarına karşı daima fedakârca samimiyetler besler, ken­ disinin şerefine emanet edilmiş bir sırrı, kendisine dünyayı ve ah­ reti verecek olsalar yine de açığa vurmaz, memleketin ve milletin iyiliğini amaç tutan görüş ve inançların yayılmasmâ aracılık et­ mekten asla geri kalmazdı.

Neyse, bir cuma günü, öğleye doğru, Ahmet Efendi’nin kona­ ğında birleşildi. Mektubun aslı olan Fransızca basılı metin ortaya konarak, önce bir iki cümlesi Namık Kemal Bey tarafından ter­ cüme edildi. Aynı cümleler Sadullah Bey tarafından da yine aynı şekilde Türkçe'ye aktarıldı. Sonra, ikisi de okundu. Kemal’in dil ve anlatımı daha üstündü. Zaten, Tasvir-i Efkâr gazetesindeki ya­ zılarını gerek aydınlar, gerek daha az okumuş kimseler devamlı olarak izliyor ve oriun süslü, güzel üslûbunu hafızalarına âdeta nakşetmiş bulunuyorlardı. Yani, Namık Kemal'in dil ve anlatımı, geniş yiğınlann malı olmuş duruindaydı. Bundan dolayı mektubu onun tercüme etmesi sakıncalı görüldü. Çünkü, metin yayınlan­ dığı zaman bunu kimin çevirmiş olduğu kolaylıkla anlaşılacaktı. Zira, her cümlesinin altında, eski ve tanınmış bir deyimle, sanki «ketebe Kemal» (1) yazılıydı. Bundan dolayı (traduction libre) yo; lunda, cümle cümle, Sadullah Bey tarafından tercüme edilmesi karara tağlandı. Sadullah Bey’ih nesir tarzı herkesçe bilinmedik- tfetî başka; o da, bu çevirme işinde, tercüme odasındaki yazış

tar-Y E M OSMANLILAR TARİHİ

(1) Eskiden çeşitli yazıldrin, özelikle süs yazılarintn altına, imza olarak isimte birlikte - yaısan anlamına - ^ketebe» kelimesi konurdu. Ketebe Kemal, ketebe Hâmit - yazan: Kemal, ydzan: Hâmii &îbi. Ş. K.

zmdan mümkün olduğu kadar uzaklaşmış, daha değişik bir dil ve anlatım kullanmıştı.

Bazı ifadelerin tam anlammı verebilecek deyimlerin kabulü ve kullanılması ise, yine de, ikisi arasında görüşülüp, tartışılıp, so­ nuca bağlanıyordu. Mektubu Sadullah Bey, bana dikte ettirmek suretiyle tercüme ediyordu. Bir taraftan ben, Sadullah Bey’in söy­ lediklerini yazıyordum, bir taraftan da Asım Bey - eski harflerin hatt-ı tâlik şekliyle - eczalı kâğıt üzerine temize çekiyordu; çünkü, metin taşbasması usulüyle basılacaktı.

Tercümeye öğle sonunda başlanmış, gece yarısına doğru son verilmişti. Özel bir itina göstermek gerektiğinden, bütün metnin tamamlanması ise iki gün sürmüştü.

O tarihte hür fikir ve hür fikirlilerin en candan bir yardım­ cısı da Jean Pietri idi. Jean Pietri, Beyoglu'nda «Courrier d'Orient» adlı Fransızca bir gazete çıkarıyordu. Bu gazete. Yeni Osmanlı- lar’ın tek destekleyicisiydi. Onun yardımı ye aracılığı ile Cayyole adındaki bir Fransız’ın taşbasması matbaasında, Mustafa Fazıl Paşa’nm mektubunun Türkçe çevirisi elli bin sayı olarak basıla- bildi.

tşte Yeni Osmanlılar'ın İstanbul’da, daha sonraları, elde et­ tikleri sürekli başarının ilk adımı bu mektup olmuştur. O zaman­ ların yayın imkânları hakkında bilgileri bulunmayan bugünün in­ sanları, bu başarının gerçek bir zafer sayılması hakkmdaki gö­ rüşü, tabiatıyle, hayretle karşılayacaklardır. Görmeyen ve yaşama­ yan elbette ki . bilip anlayamaz; bu bakımdan kendilerini mazur tutmak gerekir.

Evet, mektup basıldı. Basıldıktan sonra da - bir baskın veya araştırmaya uğraması ihtimaline karşı - «Courrier d'Orient» ida­ rehanesine götürüldü. Tasvir-i Efkâr gazetesi işçilerinden Yusuf Ağa, bir zaman Şinasi'nin yanında çalışmış olan Şakir adlı bir de­ likanlı, Bayezit’te kâğıtçı Hacı Kadri Efendi, Tersane muhasebesi kâtiplerinden olup da Tasvîr-i Etkâr’m dördüncü sayfasının altına (gazetenin imtiyaz sahibinin vekili) imzasını (1) koyan Raşit

Efen-YENİ OSMANLILAR TARİHİ

(1) Şinasi, 1865 yılında Fransa’ya gitmiş, gazetesini genellikle Yeni os-

manUlar Cemiyetinin üyeleri çıkarrrvaya devam etmişlerdi. Gazetenin son sayfasında, onun çıkarma iznini alanın ya da vekilinin adtmn ya- zılması zorunlu olduğundan, bu görevi Rasit Efendi’nin yüklendiği belirtiliyor. Ş. K.

di adında yurdunu ve milletini seven bir kimse, Beyoğlu'nda kitap­ çılık yapan Danyel Silaki adlı bir Macar mültecisi, Tasvir-i Efkâr başmürettibi Rıza Efendi ile kardeşi Rifat Efendi ve nihayet ben bu broşürleri biner biner evlerimize taşıyarak bunların dağıtma işini üzerimize almıştık. Kendilerine güvenimiz olan yakın dostla­ rımızla birlikte, sabahları namaz kılmak bahanesiyle, Ayasofya, Sultanahmet, Bayezit, Süleymaniye, Şehzade, Fatih camilerine devam eder; mektupları paket paket bu camilerdeki görevlilere teslim eder, böylelikle, bunların müslüman halka dağıtılmasını sağlardık.

Bundan başka, her gün cebimize birkaç nüsha büküp koyar ve aydınlatılmalarım yararlı bulduğumuz eşe dosta, tanıdığa ulaştı­ rırdık. Bunların bükülüp katlanması kolaydı; çünkü, ince kâğıda basılmış on sekiz sayfalık bir kitapçıktan ibaretti. îşte bu yolla, İstanbul'da, elli bin broşür, on beş gün içinde, tamamıyle halka iletildi.

Şurası da muhakkaktır ki o tarihte halkın genel ahlâk anla­ yışındaki olgunluğun, bu dağıtma ve iletme işinde çok büyük et­ kisi görülmüştür. Çünkü, casusluk, jurnalcilik gibi rezilce davra­ nışlara iltifat edecek kimseler - var olmak şöyle dursun - belki daha ana rahmine bile düşmemişti. Hatta, casus kelimesi o kadar ayıp ve aşağılık bir deyim olarak kabul ediliyordu ki, hırsızların ve katillerin arkasında gezen zabıta memurlarına bile - kendilerin; bu kötü sıfattan korumak için - «tebdil» deniliyordu. Kısacası geleneksel, temiz ahlâkımız titizlikle sürdürülüyordu. Bundan do layı hükümet, o mektubun kimler tarafından bastırılıp dağıtıldı ğından hiç bir zaman haberdar olamadı. Olamadığı için de bunu rahmetli Mustafa Fazıl Paşa'nın, zenginliği ve gücü sayesinde ka zandıgı zaferlerden biri saydı. Oysa, o günlerde rahmetli Fazıl Pa şa ile Yeni Osmanlılar arasında daha en küçük bir ilişki, en küçük b ir bağlantı yoktu. Bu ilişki ve bağlantı, olayın ardından kendin gösteren bazı gelişmeler sonunda, yirmi yirmi beş gün içinde doğ­ maya başladı.

Mustafa Fazıl Paşa’mn Mektubu

(Hâlen Paris'te yaşamakta bulunan devletlü Fazıl Mustafa Paşa’nm, padişah hazretlerine sunmuş olduğu mektup - yazının suretidir:) «Padişahların sarayına en güç giren şey doğruluktur (1). On­ ların çevresini sarmış bulunan kimseler, doğruluğu kendilerinden biîe saklarlar. Çünkü, bunlar, gözlerini olanca hırslan ile diktik­ leri hükmetme ve hükümette bulunma lezzeti içinde ve bunım tam ortasında yaşadıklarından, halkm çekmekte olduğu türlü sıkmtı- lan, eziyetleri yine o halkın tembelliğinin sonucudur şeklinde yo­ rumlarlar. Öte yandan, bu tipteki adamlara göre, devletlerin güç­ ten düşmesi, zayıflaması ve gerilemesi tarihin ve tabiatın değişmez kam m lan gereğidir; bunun önüne geçmeye imkân yoktur ve ka­ dere boyun eğmek en tabiî yoldur.

Birtakım asılsız ve saçma hayallere saplanmaksızm, doğruluğu görm ek için, cesaretli bir sadakat lâzımdır. Hele, doğru olam bir padişaha anlatabilmek için çok daha fazla cesaret ve sadakat ge­ reklidir. İşte bu çeşitten bir sadakat ben kulunuzdan hiç bir za­ man eksik olmadı. Bunu ispat için, gerek siz padişah hazretleri­ nin ve gerekse benî bu gurbet diyarına sürdürmeye sebep olanla- rm hafızalarma müracaat ederim.

Gerçi, bu sadakatin ve siz padişah hazretlerine karşı çok be­ lirgin olan îyî niyet ve bağlılığrmm, elle tutulur, gözle görülür bel­ gelerini göstermek, yanî vatammızm ıslahım, hatta daha doğrusu yemden canlandınimasım elde ettirecek uygun bir görev elime geçmedi. Ama ne var ki, devletinizin yüzündeki örtüyü kaldırıp, bugünkü idarenin kötülüklerini ve hükümetinizin yaralarım siz yüce padişahmuza, herkesten önce, ben arzetmek cesaretini gös­ terdim. Benim bütün duygu ve düşüncelerim sizin hizmetinizde ve size yararlı olmaya dayalıdır. Gerek hükümdarlık şahsiyetinize karşı olan bağlıhk ve iyiniyetllerimden, gerekse vatanıma karşı duyduğum sevgiden dolayı - görünürde olsun ya da olmasın -

biz-YENÎ OSMANLILAR TARİHÎ

(1) Mustafa Fazıl Paşa’nın bu sözü, bir özdeyiş halinde, Türk fikir ve edebiyat tarihine geçmiştir. Halbuki tu söz bütünüyle kendisinin değildir; paşa bu cümleyi ünlü Fransız düşünürü Voltaire’den esin­ lenerek söylemiştir. Ş. K.

leri kuşatıp avucuna almış bulunan kötülükleri bir kenardan sey­ retmeye artık tahammülüm kalmadı. Sîz yüce padişahımızm te­ miz ve bağışlayıcı kalbine karşı derin inancım sarsılmadan, kısa­ cası, henüz vakit geçmemişken, bir çare bulup, kendimizi içinde bulunduğumuz şu kötü durumdan kurtarmakbğımız için, ortalar­ da olup bitenlerden hiç birini gizlemeden, size anlatmayı gerçek bir yurttaşlık görevi saymaktayım.

Şevketlü efendim; devletinizdeki hıristiyan uyruğun ortaya atıp körükledikleri ihtilâl eserleri, asimda, bütünüyle bizim dış düşmanlarımızın fesatlarından doğmaktadır. Bununla birlikte, bu konuda, şimdiki hükümetin de büyük kusurları bulunmaktadır. Zira, bir zamanlar yapılmasmda hiç bir sakınca görülmeyen en masum hareketler bile, bugün artık her cins yabancı asıllı uyruk­ lulara bir zulüm ve gadirlik gibi görünüyor. Avrupalılar zannedi­ yorlar ki Türkiye’de zulüm gören ve belâ çeken, her fırsatta ve her şekilde hakarete uğratılanlar, sadece, hıristiyan asıllı milletlerdir. Halbuki durum hiç de böyle değildir. Müslümanlar ki - yabancı devletlerden hiç birisi onlan korumayı akıllarma bile getirmeler - bunlar müslüman olmayan öteki mîlletlerden çok daha fazla ezilip harap olmuşlardır.

Müslümanlar, bilindiği gibi, mertçe bir sabır ve tevekkülle, bu ıztu-aplan şimdiye kadar çekmişlerdir. Avrupalılar ise bunun farkında bile değildirler. Oysa müslümanlar, devletin ve hüküme­ tin dizginlerini elinde tutan siz padişah hazretlerinin kaniyle aym kandan oldukları için, tahtınıza ve saltanatmıza itaat ve sevgi gös­ termeyi Km-’an'm emirlerinden sayarlar.

Lâkin, şevketlü efendim, izin verirseniz, size söyleyeyim ki ârtık, müslüman halkınızda da fedakârlık edecek hal ve taham­ mül kalmadı. Yer yer yükselen hoşnutsuzluk sesleri her ne kadar susturulmak isteniyorsa da, yine de, her taraftan işitiliyor. O hal­ de, bu durumda onları da bu dereceye kadar ümitsizlik ve kötüm­ serliğe düşürmek hem sizin sülâlenize, hem de kendilerine pek zararlı olacaktır.

Özellikle, sizin padişahlık anlayışınıza ve belki nazırlarmızın da anlayışlarına aylan düşen bir durum gösterdiği halde, bugün­ kü devleti idare ediş tarzınm kötülüklerinden doğan birtakım oliimsuz gelişmeler vardır ki bunlar Türk soyundan gelenleri git­ tikçe yozlaştırmaktadır. Siz padişah hazretlerinin kudretiniz ve

geniş bilginiz herkesçe kabul olunduğu halde, çeşitli zulümler ve kötülükler yüzünden millet bundan y a ra rla n a m a m a k tadır. Yüce Türk sojrundan gelmiş olmakla iftihar eden bazı sadık kullarınız, ■ vatana karşı besledikleri derin sevgileri gereği - Bu milletin böy- lece zayıflayıp azalmakta bulunduğunu görerek çok haklı bîr üzün­ tü duymaktadırlar. Lâkin, bunun en belli başlı sebeplerinden as­ kerlik usulünün yolsuzluğu olduğunu gördüğüm halde, yine de, beni en çok korkutan husus bu değildir. Belki yakın bir zamanda göreceğimiz geleceğin kötü gelişmeleri konusunda beni en çok korkutan şey - birçok esir milletlerde olduğu gibi - OsmanlIlarda da belirtilerini göstermeye başlayan ahlâk düşkünlüğüdür ki, bu her gün daha fazla artmakta, derinleşmekte ve yayılmaktadır.

Şevketlü efendim; dört yüz sene evvel, babalarımızın, doğu Roma İmparatorluğunu ortadan kaldırarak ve Konstantin’in bü­ tün dünyaya başkent olarak ilân ettiği ünlü beldeye çok büyük bîr şan ve şerefle, haklı bir zaferle, gelip oturarak, tarihçe böylesine şanlı fetihlere nail olmaları, sadece din gayretinden ileri gelme­ miştir. Belki, din gayreti ve askerlikteki üstün cesaretleri onların millî ahlâklarının bir ışık gibi yansımasından başka bir şey değil­ di. Evet, onlar, kendilerini yöneten âmirlerine ve subaylarına ita­ atli idiler; lâkin, bu itaat, kendileri tarafından, kendi istekleriyle belirlenmiş ve kabul olunmuş bir serbestlik içinde ve özgürlük temeline dayalı olduğu için her birinin kalbi ve aklı alabildiğine hürriyet havası içindeydi. Bilemiyorum nasıl güçlü ve mayadan gelme ve nasıl yaratılıştan var olma bir yücelik birleşmiş ve bun­ lar onlarda kendiliklerinden bir düzen ortaya koymuştu. İşte, bu düzendir ki onların çok canlı olan ahlâk ve karakterlerini munta­ zam bir hale koyardı. Hasılı fazilet ve olgunluk onların kalplerin­ de ve zihinlerinde yuva yapmıştı.

Asıl bu kaynağın hızıyladır ki onlar öylesine büyük bir devlet yapışma kolaylıkla sahip ve neticede muzaffer oldular.

Gerçi, şu dünyada iyi ahlâk, milletlerin nazarında her zaman ve başlı başına geçerli bir kuvvet değildir; kötülükler de zaman zaman hüküm ve fermanlarını ^mrütürse de, şurasını unutmama­ lıdır ki asıl ve esas olan birincisidir ve devletlerin onsuz ayakta durabilmesi kabil değildir. Çünkü şu iyi ahlâk denilen şey, anla­ şılan yalnız kendine özgü bir yücelik taşıdığı içindir ki, o

panl-YENt OSMANLILAR TARIHt

dadıkça bir millet yülcs61ip gelişir; öte yandan kötülükler arttıkçaı da o mllleıt belâsını bulur (1).

Şevketlü efendim; bizim milletimizde iyi ahlâkın günden gü­ ne bozulması; kötülüğe tenezzül etmeme, namus, yurt ve iyilik se- verliğin gittikçe azalması vatanlarım gerçekten seven, sizin şanmı- zm artmasıım ve vatanmuzm mutluluğımu yürekten arzulayan kim­ seler için, büyük bir endişe teşkil etmektedir. Ama, bu iyi ahlâk bizim milletimizde nasıl bozulmasın ki bu milletin fertleri de, yurttaşları bulunan gayrı müslim mîlletlerin uğradıkları belâları birlikte çekmektedirler. Her türlü zulümlere ve haksızlıklara ve doğrudan doğruya sizin gözleyip izleyemeyeceğiniz, kontrol edeme­ yeceğiniz küçük memurların keyiflerine göre yürüttükleri işlem­ lere, yersiz davranışlara 'maruz kalırlar. Tekrar edeyim: Bunlarm yaptıkları, ettikleri sizin tarafınızdan hiç bir zaman öğrenilemez. Türkiye’de bir kamuoyu, halkta ortak bir duygu ve fikir birliği bulunmadığı için, birçok küçük memurlar, yolsuz tutum ve dav- ranışlarmdan dolayı hiç bir zaman sorumlu tutulmazlar. Durum böyle olunca, bu çeşit memurları istediklerini yapmaktan kim ah- koyabilir. O halde, şöyle bir aynm yapalım: Sizin halkınız iki kı­ sımdır; bunlardan bir kısmı zalimlerdir ki, hiç bir engelle karşı­ laşmadan akıllarına gelen zulmü yaparlar. Bir kısmı da mazlum­ lar, yani zulüm görenlerdir ki daima kötülükler altında ezilirler. Birinci kısımdakiler sizin taşımakta olduğunuz büyük ve sonsuz güçten yararlanarak, yapılmaması gereken her şeyi yapmaya ce­ saret ederler; ikinci kısımdakiler bu zalimlerin zulümleri altmda ezile ezile, ister istemez, iyi ahlâktan uzaklaşırlar. Çünkü, bu maz­ lumlar, o zalimlerin istedikleri her şeyi yapmalarına artık kamk- semiiışlardın Eğer, onları sizin yüce katmıza şikâyet etmeye kalkı­ şacak olsalar, kendilerine derhal âsi ve edepsiz damgası \'urula- caktır. İşte, en tabiî şey olan şikâyet haklarını bile kullanamama yüzünden bunların ahlâklarında yavaş yavaş bir çözülme başlar; bu çözülme bir alçaklıktır ve siz padişah hazretleri de bilirsiniz ki;

YENÎ OSMANLILAR TARİHÎ

(1) Şu cümleye dikkat edilirse anlaşılır ki «fermomm yürütür» ve «beld- sını bulv.Tr> gibi deyimler o zamanın kalem adamlarının dil ve anla- tımlanna aykırıdır. Bu deyimlerin, yazıyı Türkçe’ye çevirenin izini belli etmemek için mahsus kullanıldığı anlaşılmaktadır (Bu ^not eserin yazarına aittir).

bu alçaklık gide gide korkaklığa dönüşür, düşünme ve hüküm ver­ me gücünü tamamıyle körletir.

OsmanlI kanı o kadar gençlik, dinçlik ve mertliğe sahiptir ki ahlâk böylesine bozulmuş olduğu halde bile yine de çalışkanlık, fedakârlık, yurt ve iyilikseverlik, askerlik cesareti, ölümden kork­ mama, soğukkanlılık gibi hepsi Türk milletine mahsus olan ve her şeyden önce sosyal adalet kurallarım bize sevdiren merhamet ve temiz yüreklilik vasıflan hâlâ ortadan kalkmamıştır. Ancak şura­ sını unutmamalıdır; Henüz ortadan kalkmamış olan bu faziletler, bunca engeller ve zorluklar karşısında daha ne kadar direnebilir? Kıyamete kadar bu böyle kalabilir mi? Padişahım, malûmun olsun ki (1) bunların da ortadan silineceği gün artık bizim çözülmemizin ve yok olmamızın önüne geçecek hiç bir çare bulunamaz.

OsmanlI devletinde bulunan gerek müslüman, gerek müslü- man olmayan halkın ahlâkının böylelikle bozulmakta olduğunu beyan ederken, onların yaratılıştan taşımakta oldukları derin ve ince zekâ güçlerine musallat olmaya başlayan fenalıkları da siz padişah hazretlerinin katma ileitmeye kendimi mecbur bulurum.

Şevketlü efendim; bilindiği gibi bizim ecdadımız Rumeli’ye ilk geldiklerinde ilimde ve kültürde daha o kadar ilerlemiş değil­ lerdi. Lâkin öyle bir sevgi, zihin gücü ve sağduyuya sahiplerdi ki bu, ancak çok sağlam ve kuvvetli olan ruhların meyvesidir. Olay­ ları öylesine kavrayan ve kararlarmı hemen buna göre alan bir akıl­ lan vardı ki, bindikleri küheyîanlann önünden durmadan kaçan ince fikirli uluslarda bu üstünlük yoktu.

Eyvah ki sağduyuya sahip vatandaşlar da şimdi, kendilerinin hiç bir teşebbüsüne meydan vermeyen, başına buyruk bir hükü­ metin mengenesi altında ezilip kalıyor. Sizin devletinizde Osmanlı milleti, yaratılışlanna aykın bıılunduğu halde, hattâ Kumlardan fazla idarede istiklâl yoluna yöneldiler. Biz ki Türk ulusuyuz; İs­ tanbul’un eski Rumları gibi yüzden dirayetlilik gösterip, sonradan özgür devletin korunmasına ve devamına çaba göstermemek gibi şeyler bizlerde bulunmamalıdır. Biz öyle bir ulusuz ki, dünyaya bakıp sadece duygu ve düşüncemizin genişliğiyle ona şaşar kah- n z; yahut da akhmızm yatmadığı şeyler karşısında öyle sessiz

du-y e n i OSMANLILAR TARİHÎ

(1) Bu deyim metnin aslında da ^malûmun olsun ki^ seklinde tekil ola­ rak geçmektedir. Ş. K.

râlanz. Bu sebeple, bugünkü devlet yönetimi bu haliyle daha bir süre devam edecek olursa, Türk unsurlar içinde devleti yönetecek güçteki adamlar bulmak gerçekten pek zorlaşır. Bari, uyruğumuz altmda bulunan milletler - bazı sebepler dolayısıyfe - bizden daha iyi ve imtiyazlı bir halde bulunsalar neyse... Lâkin eyvah ki o da öyle değildir.

Halbuki şevketlü padişahım; günümüzde Osmanlı devletinin yönetimi belki dirayetli ve terbiyeli adamların elindedir, bu yöne­ tim en namuslu, en sadık kimseleri beklemektedir. Avrupa'da bü­ tün hükümetler aynı zamanda halklarının eğitimiyle de meşgul­ dürler. Bu konuda orta derecedeki devletler bile büyük çabalar gösterirler. Buna bir misal olarak siz padişah hazretlerine İsviç­ re’yi gösterebilirim. Bu memleketin ahalisi içinde, okuma yazma bilmeyen tek bir adam bile bulmak güçtür. İngiltere devleti ki, kendisini idare etmekte olan hükümet, geniş yetki ve imtiyazlan- ra azar azar da olsa terketmekte gayet ağır davrandığı halde, şu son yirmi beş yıldan bu yana, halkına, onlan eğitecek ve işe yarar hale getirecek bilgiler kazandırmak konusunda büyük gayretler gösterdi. Prusyanm (O zamanki Almanya) Sadova muharebesini kazanışınm en büyük sebebi, Prusya halkının Avusturya halkın* dan daha bilgili oluşudur. O halde, Avrupa devletleri bu kadar fe­ dakârlıklar göstererek ilerlerlerken, biz niçin olduğumuz yerde Icalmaya, hattâ gerilemeye razı olalım?

Padişahım; ya hiç bir işe yaramaksızm öylece bomboş kalıp duracak, yahut da, oraya devama ancak beş on tembel ve hakir çocuktan başka kimsenin rağbet etmeyeceği, birtakım kalitesiz okulları yeır yer çoğaltma işinin ülkenizde ilmi yaymaya yararlı bir yol olduğunu sanacak ve buna inanacak mısınız?

Milletlerde düzen ve güveni sağlayan ve öteki bütün düzen­ lerin anası olan şey, sadece hürriyettir ki, onun yerini başka hiç bir şey alamaz. Esirlik altında bulunan bir millet ise, imkânı yok, eğitim ve öğrenime iltifat etmez. Ne zaman bir milletin bütün haklan, kendisini yöneten devletin sağlam garantisi altında bulu­ nursa, o mîllet, her fırsatta, iyiyi ve doğruyu arar, bilgi ve kültür sahibi olmaya rağbet gösterir. Şurası açık bir gerçektir ki cahil­ lik ve esirliği kabullenmiş, bımlara kanıksamış milletler hem al­ çak hem de hain olurlar.

Eyvah şevketlü efendim; şu içinde bulunduğumuz dönemde

bizdeki belâ, sadece iyi ahlâkın çökm esi ve yaratıhştan m evcut olan zekâmn gerilemesi meselesinden de ibaret değildir. Biz, millet olarak, bir de yoksulluk denilen o korkunç belâ ile karşı karşıyayız ve bununla da uğraşmaktayız. Devlet hâzinesinin sıkıntısı kaç defa siz padişah hazretlerinin gözüne çarptı ve büyük üzüntünüze yol açtı. Askerlerin ve memurların maaşları vaktinde verilmediğin­ den dolayı kaç defalar kederlendiniz ve bu kederinizi de açıkça be­ lirttiniz. Doğu ülkelerimizde, aylıkları kendilerini geçindirecek de­ recede olmayan memurlar, ihtiyaçlarım ister istemez halkın sır­ tından çıkaracakları için, bu aylıkların yeterli bir oranda verile­ memesinden dolayı kaç kereler siz padişah hazretlerinin yüce kal­ bi üzüntüyle dolmuştur. Lâkin, Osmanlı devletinin malî sıkmtılan şöyle dikkatle gözden geçirilecek olsa - o kadar keder ve hayret verecek ölçüde değildir. Sonra, sizin hükümetiniz o çeşit devlet­ lerdendir kî mevcut nüfus, sayılarına oranla denge bakımından, son derece kanaatkâr bir şekilde geçimlerini sürdürürler. Durum böyle olduğu halde, hangi sebeplerdir ki devletinizi ezmektedir? Bunun sebebi, her şeyden önce, vergilerin pek düzensiz bir biçim ­ de değerlendirilip toplanması; ikinci olarak da halkın çok tembel ve cahil oluşu yüzünden bu yoksulluğa saplanmış bulunmasıdır, îşin gerçeği de şudur ki başka devletlerin halkı tarafmdan pek hafif görünen yükleri bile sizin ahalinizin kaldırmaya güçleri kal­ mamıştır.

Sanat, ticaret ve tanm günden güne öylesine azalmaktadır kİ sanki memleket halkı nelere ihtiyacı bulunduğunu anlamaktan bi­ le âciz kalmış ve ihtiyaçların nelerle ve nasıl giderilebileceği duy­ gusunu kaybetmiş durumdadır. Zira, ortalıktaki şu haraplığı, bit­ kinliği gördükleri halde tüyleri bile knnıldamıyor; içinde bulun­ dukları perişanlıktan kurtulmak için en küçük bir teşebbüse bile lüzum görmüyorlar.

Şevketlü efendim; buralarda, Avrupahlar, bizim hem mille­ timizden hem de mezheplerijtnizden şikâyet etmekten bir an bile geri durmuyorlar. Diyorlar M: «Türk milleti askerlikten başka hiç bir sanat ve meslek bilmiîz; onların devamlı olarak kadere bo­ yun eğişleri bizlerin çalışmamıza bile engel olmaktadır.» Halbuki bizim soyumuz da öteki millietler derecesindedir ve onlardan hiç de aşağı değildir. Gerçi, ecdsıdımız kendilerini askerlik alamndak! güçleri ve kahramanhklan ile tanıtmış ve bu başlangıçtan yola

YENÎ OSMANLILAR TAHİHI