46292028-Ιστορία-Των-Ελληνικών-Χαρτονομισμάτων

A

ΦIEPΩMA

KYPIAKH 4 ΦEBPOYAPIOY 1996

2-31

AΦIEPΩMA

 Iστορία των ελληνικών χαρτονομισμάτων. Mια πο-λυκύμαντη πορεία απ τον πρώτο «Φοίνικα» στη σημε-ρινή διεθνή μας ένταξη. Πρώτες τράπεζες και χαρ-τονομίσματα. Mε δυσπιστία αντιμετωπίσθηκε το νέο ν-μισμα επί Kαποδίστρια, ενώ σήμερα κυριαρχεί. Tο εκδοτικ προνμιο της Iονικής. Tο Eλληνικ Δημ-σιο παρεχώρησε το δικαίωμα κοπής χαρτονομισμάτων σε σειρά τραπεζών. Tοπικά Eνοριακά Xαρτο-νομίσματα. Iδιτυπα «νομί-σματα» που εξέδωσαν πολ-λές κοιντητες στην Tουρκο-κρατία υπ την κάλυψη της Eκκλησίας. Xαρτονομίσματα της Kα-τοχής. H κατάρρευση της οι-κονομίας το 1941 αποτυπώ-θηκε σ’ αυτά κατά τρπο τραγικ. H δραχμή μετά τον πλε-μο. H σύνδεσή της, το 1944, σε ισοτιμία με τη χάρτινη λί-ρα Aγγλίας δημιούργησε εγ-γύηση σταθερτητας.  Tέχνη και σχεδιασμς. H ζωγραφική και η χαρακτική συναντώνται δημιουργικά στην κυκλοφορία ενς χαρ-τονομίσματος. Eκτύπωση, πλαστογραφία και διασφάλιση. H εκτύπω-ση των χαρτονομισμάτων πρέπει να καλύπτει την α-σφάλεια, αλλά και την αισθη-τική. Oι περιπέτειες ενς χαρτο-νομίσματος. Tα επισημασμέ-να απ την Tράπεζα της Eλλάδος χιλιάρικα του 1941 και η ασύδοτη δράση των παραχαρακτών.  Tο Mουσείο Xαρτονομι-σμάτων. Iδρύθηκε στην Kέρ-κυρα απ την Iονική Tράπε-ζα και φιλοξενεί πλουσιτα-τη συλλογή τραπεζογραμμα-τίων. Σύνθεση εξώφυλλου: Tο Mουσείο Xαρτονομισμάτων της Iονικής Tράπε-ζας στην Kέρκυρα, έργο του ζωγρά-φου Παναγιώτη Γράββαλου, και διά-φορα ελληνικά χαρτονομίσματα. Yπεύθυνος «Eπτά Hμερών»: BHΣ. ΣTAYPAKAΣ Tο πρώτο ελληνικ χαρτον μισμα των 50 φοινίκων εξεδ θη στην Aίγινα την 1.7.1831 απ την Eθνική Xρηματιστική Tράπεζα, η οποία ιδρύθηκε το 1828 και λειτούργησε έως το 1834.

Iστορία των ελληνικών

χαρτονομισμάτων

Mια πολυκύμαντη πορεία απ τον πρώτο «Φοίνικα» στη σημερινή διεθνή μας ένταξη

Tου Δ/ρος Δημήτρη A. Nικολετ πουλου Προέδρου Eλληνικής Eταιρείας Oικον. Iστορίας EINAI πολύ δύσκολη η συμπύκνωση της ιστορίας των ελληνικών χαρτο-νομισμάτων –και της ιστορίας του ελληνικού νομίσματος γενικτερα– μέσα σε λίγες σελίδες. Mέσα απ αυ-τά προβάλλει η πολυκύμαντη οικο-νομική αλλά και κοινωνικοπολιτική ι-στορία της χώρας μας, μιας μικρής και φτωχής χώρας που η Aνεξαρτη-σία την βρήκε με δημσιο εξωτερικ χρέος 2.800.000 αγγλικών λιρών –το Δάνειο της ανεξαρτησίας (1825)– -πως αποκλήθηκε, απ το οποίο εισέ-πραξε καθαρά μνον τα μισά! Για να ενισχυθεί ο εθνικς αγώνας η επαναστατική κυβέρνηση διά του «Eκτελεστικού» εξέδωσε οιονεί χαρ-τονομίσματα το 1822 (κατά αντιγρφή των γαλλικών «ασσινιάτων» σε α-ξίες 100, 250, 500, 750 και 1.000 γρο-σίων που είχαν μως μικρή ανταπ-κριση. O πρώτος κυβερνήτης της Eλλά-δος Iωάννης Kαποδίστριας, αφού «έ-κοψε» στην Aίγινα την πρώτη ελλη-νική νομισματική μονάδα τον «Φοίνι-κα», σύμφωνα με τις προσδοκίες του Eθνους και τις επιταγές των επανα-στατικών εθνοσυνελεύσεων, ίδρυσε την Eθνική Xρηματιστική Tράπεζα α-πευθυνμενος στον πατριωτισμ O Iωάννης Kαποδίστριας, πρώτος κυβερνήτης της νεώτερης Eλλάδος, που απε-φάσισε την κοπή των πρώτων ελληνικών χαρτονομισμάτων. Eπιμέλεια αφιερώματος: K·ΣTHΣ BATIKI·THΣ

Συνέχεια στην 4η σελίδα Xαρτον μισμα των 100 δραχ-μών, της Iονικής Tραπέζης που εκδ θηκε στην Kέρκυρα στις 11 Mαρτίου 1918. των Eλλήνων για ενίσχυση του κε-νού δημσιου ταμείου. Παράλληλα φρντισε να εκδώσει «χαρτονομί-σματα» για περιορισμένη χρήση. H αρχική πρταση προέβλεπε συνολι-κή αξία 3.000.000 Φοινίκων αλλά η ε-θνική συνέλευση του Nαυπλίου πε-ριρισε την αξία αρχικά σε 1.000.000 και τελικά σε 500.000 Φοίνικες.

Tο κοιν δυσπιστεί

Tο κοιν τα αντιμετώπισε με δυ-σπιστία και κυκλοφρησαν περιορι-σμένα ακμα και μετά την άφιξη του Oθωνα. H Eθνική Xρηματιστική Tρά-πεζα διέκοψε το 1834 γιατί συνδέθη-κε άμεσα με το δημσιο ταμείο. Mετά μακρές διαπραγματεύσεις ι-δρύθηκε το 1841 η Eθνική Tράπεζα της Eλλάδος η οποία, μετά εννέα μή-νες, κυκλοφρησε τα πρώτα τραπε-ζογραμμάτια, τυπωμένα στη Γαλλία λιθογραφικά και επί της μίας ψεως. Στη συνέχεια παράγγειλε μέσω Eϋ-νάρδου, νέα τραπεζογραμμάτια που κυκλοφρησαν το 1847, τυπωμένα ε-πί των δύο ψεων, σε χαλύβδινες πλάκες. O Eϋνάρδος, πως και ο Γε-ώργιος Σταύρου –που τοποθετήθηκε πρώτος διευθυντής της τραπέζης– ήσαν εκ των ιδρυτών και πρώτων με-τχων της Eθνικής. Tο 1848 λγω, κυρίως, πτώσεως των εξαγωγών σταφίδας, που ήταν συνέπεια ευρωπαϊκής κρίσεως, επι-βλήθηκε η αναγκαστική κυκλοφορία, δηλαδή ανεστάλη με κρατική έγκρι-ση η εξαργύρωέγκρι-ση των τραπεζογραμ-ματίων με πολύτιμο μετάλλο. Mέσα στον ίδιο μως χρνο ήρθη η ανα-γκαστική κυκλοφορία. Oι αξίες που κυκλοφορούσαν ήταν 500, 100, 50 και 25 δραχμών. Aυτές συμπληρώθηκαν με αξία των δρχ. 10 που τυπώθηκαν επίσης στη Γαλλία και κυκλοφρησαν το 1848 με

στασία του Γάλλου οικονομολγου Λεμέτρ, μετέπειτα βασιλικού επιτρ-που της Eθνικής Tραπέζης. Tο 1864, με την ενσωμάτωση των Iονίων νήσων, η Iονική Tράπεζα (1839) προστέθηκε στο ελληνικ τραπεζικ σύστημα και διατήρησε το εκδοτικ της προνμιο (μέχρι το 1920) που είχε για τα νησιά του Iονί-ου. Oι δύο, πλέον, εκδοτικές τράπε-ζες θα αναμειχθούν στη χρηματοδ-τηση του Δημοσίου με τρπο θετικ.

Eφαρμογή συμφωνίας

Tο 1867 η Eλλάς αποδέχτηκε αρχι-κά και προσχώρησε το 1868 στη Λα-τινική Nομισματική Eνωση, μια συμ-φωνία για κοιν νμισμα (νομίσματα ίδιου βάρους και καθαρτητος σε χρυσ και άργυρο –διμεταλλισμς–) μεταξύ Γαλλίας, Iταλίας, Bελγίου και Eλβετίας (δεν θυμίζει Mάαστριχτ και κοιν ευρωπαϊκ νμισμα;) αλλά α-νέστειλε την εφαρμογή της συμφω-νίας λγω εκτάκτων αναγκών που προέκυψαν απ το Kρητικ ζήτημα. Oι οικονομικές επιπτώσεις συ-μπληρώθηκαν με νέα αναγκαστική κυκλοφορία. H Eλλάς τελικά εφάρ-μοσε τη συμφωνία της Λατινικής Eνώσεως το 1873 για να δεχθεί «ει-σβολή» –λγω διμεταλλισμού– αργυ-ρών απονομισματοποιημένων γερ-μανικών νομισμάτων και αναγκάστη-κε να απαγορεύσει την κυκλοφορία άλλων νομισμάτων πλην της Λατινι-κής Eνώσεως (1876), αλλά η αυξημέ-νη δαπάαυξημέ-νη κοπής των νέων νομισμά-των και ο Pωσοτουρκικς πλεμος επανέφεραν την αναγκαστική κυ-κλοφορία το 1877. Mε την προσάρτηση της Hπειρο-θεσσαλίας (1881) ιδρύθηκε η ομώνυ-μη τράπεζα που εξέδωσε χαρτονομί-σματα για τις νέες ελληνικές περιο-χές. Διανύουμε, ήδη, την αμφιλεγμε-νη περίοδο Xαριλάου Tρικούπη και του «δυστυχώς επτωχεύσαμεν» που είχε, ουσιαστικά, προδρομολογηθεί. Eγιναν θετικές προσπάθειες οικονο-μιών, αλλά μεσολάβησε ο «άτυχος» πλεμος του 1897 με αποτέλεσμα την εγκατάσταση του Διαρκούς Oι-κονομικού Eλέγχου –ένα είδος ΔNT της εποχής–, που μεταξύ άλλων, ε-πέτυχε ώστε η σχέση γαλλικού φρά-γκου - δραχμής απ 167 προς 100 το 1897 να φθάσει σε 99,90 προς 100 το 1910 και να οδηγήσει στη νομισματι-κή μεταρρύθμιση του 1910 (ΓXMB). Aκολούθησαν οι Bαλκανικοί Πλε-μοι, ο A΄ Παγκσμιος Πλεμος, ο Δι-χασμς και η εθνική τραγωδία του 1922. Λίγους μήνες πριν απ την κα-ταστροφή του 1922 ο ττε υπουργς Oικονομικών Πρωτοπαπαδάκης δι-χοτμησε το χαρτονμισμα και το δεξι ήμισυ ανταλλάχτηκε με ανα-γκαστικ δάνειο. Hταν μια παγκ-σμια δημοσιονομική πρωτοτυπία. Tο ίδιο μέτρο εφαρμστηκε το 1926 αλ-λά για το ένα τέταρτο του χαρτονο-μίσματος.

O χρυσούς κανών

Tο 1928 ιδρύθηκε η Tράπεζα της Eλλάδος (Kεντρική Tράπεζα) που α-νέλαβε το εκδοτικ προνμιο απ την Eθνική Tράπεζα. Aρχικά χρησι-μοποίησε χαρτονομίσματα απ το α-πθεμα της Eθνικής με ημικυκλική κκκινη επισήμανση «Tράπεζα της Eλλάδος». Tο 1932 κυκλοφρησε δι-κά της χαρτονομίσματα των δρχ. 500 και 5.000, τυπωμένα στις HΠA. H νομισματική κυκλοφορία συνδέ-θηκε με τον χρυσ καννα, με σχέση Λίρας Aγγλίας προς τη δραχμή 1 Λί-ρα Aγγλίας = δρχ. 375. H παγκσμια κρίση ανάγκασε την Eλλάδα να εγκα-ταλείψει τον χρυσ καννα το 1931 και να απαγορεύσει την κατοχή συ-ναλλάγματος το 1932. Eπίσης δραχμοποίησε υποχρεωτι-κά τις καταθέσεις σε συνάλλαγμα. Tην ίδια περίοδο η πολιτική κατάστα-ση ήταν ιδιαίτερα διαταραγμένη (θά-νατοι πολιτικών, κινήματα, επάνοδος βασιλείας, 4η Aυγούστου). Tέλος ο Πλεμος, η Kατοχή. Xρειάζονται πολλές σελίδες για να σκιαγραφήσει και μνο κανείς τα χρνια αυτά. Σαν συμπέρασμα θα παραμείνει η λεηλασία της ελληνι-κής παραγωγής, η ανείπωτη πείνα και ο θάνατος και η αδούλωτη ψυχή του Eλληνα που έμεινε ρθια. O Φραγκλίνος Pούσβελτ είπε για την Eλλάδα: «H Eλλάδα αντέταξε στις απάν-θρωπες μηχανές του πολέμου και στους ψυχρούς υπολογισμούς της στρατηγικής απλώς και μνο την ά-γρια έμπνευση της Eλευθερίας». Συνέχεια απ την 3η σελίδα Eξαίρετη φωτογραφία της Aθήνας το 1859. H αλματώδης οικονομική ανάπτυξη της πρωτεύουσας αρχίζει.

H καταστροφή της Mικρασιατικής εκστρατείας το 1922, επέφερε ένα τρομακτικ πλήγμα στην ελληνική οικονομία. Λίγο πριν, η τ τε κυβέρνηση διά του υπουργού Oι-κονομικών Πρωτοπαπαδάκη, είχε διχοτομήσει το χαρτον μισμα επιβάλλοντας αναγκαστικ δάνειο. Στη φωτογραφία το κτίριο του Στρατηγείου μας στη Σμύρνη. Tα ελληνικά χαρτονομίσματα που προοδευτικά έφτασαν σε νούμερα πολλών δισεκατομμυρίων κυκλοφο-ρούσαν παράλληλα με κατοχικά γερ-μανικά, ιταλικά και βουλγαρικά που ουσιαστικά «άρπαζαν» την ελληνική παραγωγή στις πηγές της. Aργτερα στις παραμονές της απελευθέρωσης κυκλοφρησαν χαρτονομίσματα του βουνού (ΠEEA) καθώς και επιταγές της επαρχίας (Tραπέζης της Eλλά-δος) για να αντιμετωπισθούν άμεσες ανάγκες (μισθοδοσία κ.λπ.). Στις 11 Nοεμβρίου 1944 μια νέα δραχμή ορίστηκε ίση με πενήντα δι-σεκατομμύρια κατοχικές. O Eμφύ-λιος μως έφερε καινούργιο πληθω-ρισμ και τα νέα χαρτονομίσματα με-γάλωναν, πάλι, σε ονομαστικές αξίες μέχρις του το 1954 κπηκαν τα τρία μηδενικά (νομισματική μεταρρύθμι-ση του 1953). Tα πιο πρσφατα γεγοντα που α-φορούν τη νομισματική κυκλοφορία είναι γνωστά και δεν υπάρχει δυνα-ττητα αναλύσεώς τους. Θα περιορι-σθούμε στην ευχή να μη χρειασθεί να κοπούν και πάλι τα τρία μηδενικά απ το πολύ πρσφατο δεκαχίλιαρο και να βρει η χώρα μας το δρμο της οριστικής σταθεροποιήσεως και α-ναπτύξεως. H ιταλική επίθεση εναντίον της χώρας μας στις 28 Oκτωβρίου του ’40 καταλήγει σε ήττα για τους εισβολείς. O ελληνικ ς στρατ ς αντεπιτίθεται γράφοντας σελίδες δ ξας. Συγχρ νως, μως, αρχίζει και η περίοδος της μεγάλης δοκιμασίας για την ελληνική οικονομία με τα τραγικά αποτελέσματα της Kατοχής.

Πρώτες τράπεζες και χαρτονομίσματα

Mε δυσπιστία αντιμετωπίστηκε το νέο νμισμα επί Kαποδίστρια, ενώ σήμερα κυριαρχεί

Xαρτονμισμα 25 δραχμών της Iονικής Tραπέζης. Hμερομηνία εκδσεως 23 Mαρτίου 1889. Kερματικά γραμμάτια των δύο δραχμών της Iονικής Tραπέζης. Kυκλοφρησαν στις 21 Δεκεμβρίου του 1885. Tου Aντωνίου Λιναρδάκη TA XAPTONOMIΣMATA με τη σύγ-χρονη περίπου μορφή των, είναι επινηση των νεωτέρων χρνων. Περίπου, δύο χιλιάδες τριακσια χρνια απ τα νομίσματα των Λυ-δών, η Tράπεζα της Στοκχλμης θέτει σε κυκλοφορία, το 1662, τα πρώτα της τραπεζογραμμάτια και ακολούθησαν οι άλλες χώρες της Eυρώπης και του κσμου ολκλη-ρου. Tα χαρτονομίσματα ήσαν, κατ’ αρχάς, μια γραπτή υπσχεση της τραπέζης τι θα καταβάλει στον κομιστή «επί τη εμφανίσει» το α-ναγραφμενο ποσ σε χρυσά ή αργυρά νομίσματα, τα οποία είχε προηγουμένως καταθέσει σ’ αυ-τήν. H έλλειψη μως χρυσού και αργύρου για την κοπή νομισμά-των, αφ’ ενς, και αφ’ ετέρου η αυξανμενη εμπιστοσύνη προς τις τράπεζες, καθιέρωσαν τα τραπε-ζογραμμάτιά των ως γενικ ανταλ-λακτικ μέσο, αποδεκτ στις συ-ναλλαγές. Στην Eλλάδα, τα χαρτονομίσμα-τα εμφανίζονχαρτονομίσμα-ται χαρτονομίσμα-ταν ο Iωάννης Kαποδίστριας κατά τον Iούνιο του 1831, για να μην επιβάλει και νέ-ους φρνέ-ους απεφάσισε διά του ψηφίσματς του KZ/17.6.1831 την εκτύπωση χαρτονομισμάτων των 5, 10, 50 και 100 φοινίκων συνολι-κής αξίας 3.000.000 φοινίκων, απ την Eθνική Xρηματιστική Tράπεζα που είχε συσταθεί ήδη απ το 1828, αμέσως μετά την άφιξή του. H Eθνική Xρηματιστική Tράπεζα διαλύθηκε το 1834. Oσα μως χαρ-τονομίσματα είχαν μπει σε κυκλο-φορία και είχαν παραμείνει στα χέ-ρια κομιστών απεσύρθησαν το 1835.

Eθνική Tράπεζα της

Eλλάδος, 1841-1928

Tο 1836 έγινε νέα προσπάθεια ι-δρύσεως Eθνικής Tραπέζης, που θα είχε και το δικαίωμα εκδσεως τραπεζικών γραμματίων, αλλά χω-ρίς αποτέλεσμα, «λγω της ανωμά-λου καταστάσεως των ελληνικών πραγμάτων», πως ισχυρίστηκαν οι άλλοι κεφαλαιούχοι. Tέλος το 1841 ιδρύεται η Eθνική Tράπεζα για την ενίσχυση της γεωργίας, του εμπρίου και της βιομηχανίας, στην ο-ποία παραχωρείται και το προνμιο εκδσεως τραπεζικών γραμματίων, αξίας 25, 50, 100 και 500 δραχμών κατ’ αρχάς, στις οποίες προστίθε-νται αργτερα και οι αξίες 10, 20, 1.000 και 5.000 δραχμών. H Eθνική Tράπεζα άρχισε να λει-τουργεί στις 22/1/1842, με κύριο έργο την παροχή δανείων, τα ποσά των οποίων κατεβάλλοντο κυρίως σε χαρτονμισμα. Tο πρωτγνωρο τούτο χάρτινο

Συνέχεια στην 8η σελίδα Tο Aργοστλι κατά τα μέσα του 19ου αιώνα. Στην Kεφαλονιά, μαζί με την Kέρκυρα και τη Zάκυνθο, έγινε προσπάθεια να κυκλοφορήσουν τραπεζογραμμάτια σε λίρες Aγγλίας, αλλά τελικά το σχέδιο δεν εφαρμστηκε. Eκατοντάδραχμο χαρτονμισμα της Tραπέζης Kρήτης. Xανιά, 9 Σεπτεμβρίου 1916. Mεταξύ των υπογραφών και εκείνη του ηγεμονικού επιτρπου. μέσο συναλλαγών θα ήτο δύσκολο να αποκτήσει την εμπιστοσύνη των συναλλασσομένων οι οποίοι γνώρι-ζαν και ενεπιστεύοντο τα χρυσά και αργυρά νομίσματα, δοθείσης μάλιστα και της αποτυχίας της α-ποδοχής των χαρτονομισμάτων των φοινίκων του 1831. Tην δυσκολία αυτή, η Διοίκηση της Eθνικής Tραπέζης αντιμετώπι-σε με ένα απλ αλλά πολύ έξυπνο τρπο: δίπλα στην θυρίδα που κα-τεβάλλοντο τα ποσά του δανείου σε χαρτονομίσματα, υπήρχε μια άλλη θυρίδα, που ο συναλλασσ-μενος μπορούσε αμέσως να τα α-νταλλάξει με χρυσά και αργυρά νο-μίσματα ισοπσου αξίας. Aξίζει να σημειωθεί διά την ιστο-ρία τι, πως αναγράφεται εις το Kαθολικν Bιβλίον του λογιστηρί-ου της Eθνικής Tραπέζης, την πρώ-τη ημέρα, δηλαδή στις 22/1/1842 μπήκαν σε κυκλοφορία 50 τραπεζο-γραμμάτια των 100 δραχμών, στις 28/1/1842 μπήκαν 100 των 100 δραχμών, στις 18/2/1842 μπήκαν 30 των 500 δρχ. κ.λπ. Δηλαδή τον πρώτο μήνα εκυκλοφρησαν 180 γραμμάτια. Tα 25δραχμα

εκυκλο-O Bλος στις αρχές του αιώνος. Στην πρωτεύουσα της Mαγνησίας εγκαταστάθηκε η έδρα της Tραπέζης Hπειροθεσσαλίας, που λειτούργησε έως το 1899. φρησαν στις 29/5/1842 και τα 50δραχμα στις 14/8/1842. Tα γραμ-μάτια της A΄ εκδσεως φέρουν τον τίτλον EΛΛHNIKH TPAΠEZA διτι στον πρώτο κανονισμ της τραπέ-ζης αναφέρεται ως Eθνική Eλληνι-κή Tράπεζα, ενώ απ την B έκδοση και εφεξής φέρουν τον οριστικ τίτλο Eθνική Tράπεζα της Eλλάδος. Tα γραμμάτια της A και B εκδ-σεως κατασκευάσθηκαν στο Παρί-σι. Kαι κατά την στιγμή της παρα-δσεως στον πελάτη συνεπληρώ-νετο, με το χέρι(!), η αξία αριθμητι-κώς, π.χ. 50, η ημερομηνία συστά-σεως της τραπέζης, 30 Mαρτίου 1841, ο αριθμς του γραμματίου π.χ. 9.350, οι υπογραφές του Λογι-στή, του Aρχιταμία, του Διευθυ-ντού και του Bασιλικού Eπιτρπου, του οποίου ο τίτλος έμπαινε με σφραγίδα γιατί είχε παραλειφθεί κατά την εκτύπωση. Eπίσης ανεγράφετο και η ένδειξη σε ποιο βιβλίο κατεχωρήθη, σε ποια σελίδα και σε ποια γραμμή(!) καθώς και η προειδοποίηση τι η παραποίηση τιμωρείται με ισβια. H Eθνική Tράπεζα, μαζί με την Iο-νική και την Tράπεζα Hπειροθεσ-σαλίας, εξέδωσε το 1885 και κερ-ματικά γραμμάτια 1 και 2 δραχμών A και B εκδσεως, έναντι δανείου 11.000.000 δραχμών προς το κρά-τος. Tο εκδοτικ προνμιο διατή-ρησε η Eθνική Tράπεζα μέχρι το 1928, οπτε ιδρύθηκε η Tράπεζα της Eλλάδος, η οποία και το παρέ-λαβε. Kατά τη διάρκεια του εκδοτικού της προνομίου (1841 - 1928) η Eθνι-κή Tράπεζα έθεσε σε κυκλοφορία: 5δραχμα: 6 σειρές, 10δρχμ.: 10 σει-ρές, 20δρχμ.: 1 σειρά, 25δρχμ.: 12 σειρές, 50δρχμ.: 6 σειρές, 100δρχμ.: 14 σειρές, 500δρχμ.: 11 σειρές, 1.000δρχμ.: 5 σειρές και 5.000δρχμ.: 1 σειρά.

Iονική Tράπεζα,

1840-1920

Tα Iνια νησιά, λγω της επικαί-ρου θέσεώς των έγιναν κατά και-ρούς στχος διαφρων κατακτη-τών, μέχρι το 1864 οπτε παρεχω-ρήθησαν στην Eλλάδα. Tο 1818 εισάγεται ως βάση του νομισματικού συστήματος το ισπα-νικ τάλληρο (δίστηλο ή κολονάτο) και υποδιαιρέσεις του το διβολον, ο οβολς και το ημιβολον, που φέρουν την ελληνική επιγραφή Iο-νικ Kράτος. Tο 1825 εισάγεται το αγγλικ νμισμα. Oι συναλλαγές -μως εξακολουθούν, κατά κύριον Συνέχεια απ την 7η σελίδα Kερματικά γραμμάτια της Eθνικής Tραπέζης που κυκλοφρησαν το 1897. Kερματικά γραμμάτια μιας και δύο δραχμών, της Eθνικής Tραπέζης το 1885.

λγο να υπολογίζονται και να γίνο-νται σε κολονάτα. Tο 1837 η Γερουσία του Iονικού Kράτους απεφάσισε, για την εμψύ-χωση του εμπορίου και της ναυτι-λίας, τη σύσταση τραπέζης με δι-καίωμα εκδσεως τραπεζικών γραμματίων για τα Eπτάνησα. Tο 1839 δημοσιεύεται ο σχετικς νμος για την σύσταση της Iονικής Tραπέζης με έδρα το Λονδίνο, της οποίας το κεντρικ κατάστημα της Kέρκυρας άρχισε τις εργασίες του την 1-3-1840, το υποκατάστημα της Zακύνθου στις 18-5-1840 και της Kεφαλληνίας στις 10-8-1840. Mετά την ένωση της Eπτανήσου με την Eλλάδα, το 1864, η Iονική Tράπεζα εξακολούθησε να λειτουργεί ως αγγλικ ίδρυμα. Tο 1873 μετεφέρ-θη το κεντρικ κατάστημα της Kέρ-κυρας στην Aθήνα, και το 1957 κα-τέστη αυτοτελής ελληνική τράπεζα με την εξαγορά της απ την Eμπο-ρική Tράπεζα. H Iονική Tράπεζα διετήρησε το εκδοτικ δικαίωμα απ το 1839 μέχρι το 1920, οπτε περιήλθε στην Eθνική Tράπεζα, ενώ εξακο-λουθεί να λειτουργεί ως εμπορική τράπεζα. H Iονική Tράπεζα προκειμένου να αξιοποιήσει το εκδοτικ δικαίω-μά της άρχισε να ετοιδικαίω-μάζει τα σχε-τικά γραμμάτιά της σε λίρες Aγγλίας, που ήτο και το επίσημο νμισμα απ το 1825. Oι αντιδρά-σεις μως, προφανώς, των συναλ-λασσομένων, που εξακολούθησαν να προτιμούν να συναλλάσσονται και να χρησιμοποιούν τα αργυρά ι-σπανικά κολονάτα, υποχρέωσαν την Tράπεζα να εγκαταλείψει την έκδοση των γραμματίων της σε λί-ρες και να τα εκδώσει σε κολονάτα, μολοντι τα λογιστικά βιβλία της και οι ισολογισμοί της εξακολούθη-σαν να συντάσσονται πάντα σε λί-ρες Aγγλίας. H προσπάθεια κυκλοφορίας τρα-πεζογραμματίων σε λίρες Aγγλίας έφθασε και σταμάτησε στο στάδιο των δοκιμίων, πως μαρτυρούν τα υπάρχοντα δοκίμια των 10 σελινίων και 1, 2 και 5 λιρών με την ένδειξη KEPKYPA, KEΦAΛΛHNIA, ZAKY-NΘOΣ. H Iονική Tράπεζα εξέδωσε γραμ-μάτια των 2, 5 και 100 κολονάτων, A και B εκδσεως, τα οποία εξακο-λούθησαν να κυκλοφορούν και με-τά την ένωση με την Eλλάδα και την εισαγωγή της δραχμής το 1865. Aντικατεστάθησαν το 1874 με γραμμάτια των 10, 25 και 100 δραχ-μών, A και B εκδσεως. Tο 1885 ε-ξέδωσε, μαζί με την Eθνική και την Tράπεζα Hπειροθεσσαλίας, κερμα-τικά γραμμάτια 1 και 2 δραχμών έ-ναντι δανείου 3.500.000 δραχμών προς το κράτος. Δυστυχώς πολλά ιστορικά στοι-χεία γύρω απ την Iονική Tράπεζα και τα τραπεζογραμμάτιά της, -πως τα λογιστικά βιβλία, ημερολ-για και καθολικά που κατεγράφο-ντο λεπτομερώς, οι εκδσεις, οι η-μερομηνίες, οι ποστητες και οι α-ξίες των τραπεζογραμματίων, κα-Δεκάδραχμο χαρτονμισμα του 1882 της Tραπέζης Hπειροθεσσαλίας. Xαρτονμισμα 25 δραχμών της Iονικής Tραπέζης. Tπος εκδσεως Kέρκυρα. Συνέχεια στην 10η σελίδα

Συνέχεια απ την 9η σελίδα Xαρτονμισμα 100 δραχμών (1888) τυπωμένο στη Γαλλία. Tράπεζα Hπειροθεσσαλίας. Eκατοντάδραχμο της Iονικής Tραπέζης του 1914. τεστράφησαν κατά τον B΄ Παγκ-σμιο Πλεμο ταν αεροτορπίλλη α-ντί να πλήξει τα πλοία των αποχω-ρούντων Γερμανών (1944) έπληξε το αρχείο της Tραπέζης και η επα-κολουθήσασα πυρκαγιά και τα νε-ρά για την κατάσβεσή της συμπλή-ρωσαν την καταστροφή.

Tράπεζα

Hπειροθεσσαλίας,

1882-1899

H προσάρτηση των περιοχών της Hπείρου και της Θεσσαλίας το 1881 καθώς και η προετοιμασία και η κινητοποίηση του στρατού κατά τα προηγούμενα έτη, δημιούργη-σαν τεράστιες δαπάνες, για την κάλυψη των οποίων η κυβέρνηση συνήψε εθνικ δάνειο 120.000.000 δρχ. με μιλο κεφαλαιούχων, οι ο-ποίοι ζήτησαν ως αντάλλαγμα να τους χορηγηθεί το δικαίωμα ιδρύ-σεως τραπέζης που θα είχε και το αποκλειστικ προνμιο εκδσεως και κυκλοφορίας τραπεζικών γραμματίων στις περιοχές αυτές. Eτσι το 1882 ιδρύθηκε η Προνομι-ούχος Tράπεζα Hπειροθεσσαλίας με έδρα το Bλο. Kατά το 1885 εξέδωσε, μαζί με την Eθνική και την Iονική Tράπεζα κερματικά γραμμάτια έναντι δα-νείου 3.500.000 δραχμών προς το κράτος. Mεταξύ δε των ετών 1882 και 1885 ίδρυσε και υποκαταστή-ματα στην Aρτα, στη Λάρισα, στα Tρίκαλα, στην Kαλαμπάκα και στον Aλμυρ. H δράση της μως ήταν εξ αρ-χής υποτονική. Xαριστική βολή στην ύπαρξή της αποτέλεσε ο θά-νατος του ιδρυτού της Aνδρέα Συγγρού, τον Φεβρουάριο του 1899, που έσβησε και την τελευ-ταία ελπίδα αναζωογονήσεώς της. Tον Δεκέμβριο του 1899 συνεχω-νεύθη με την Eθνική Tράπεζα, στην οποία περιήλθε και το προν-μιο της εκδσεως τραπεζικών γραμματίων.

Tράπεζα Kρήτης,

1899-1919

Mε την Eπανάσταση του 1895-1897 η Kρήτη πλησίασε στην ένωση με την Eλλάδα. Aλλά ο άτυχος ελ-ληνοτουρκικς πλεμος του 1897 ανάγκασε τους Kρήτες να δεχθούν την πρταση των Mεγάλων Δυνά-μεων, Aγγλίας, Γαλλίας, Pωσίας και Iταλίας, για αυτονομία και χι ένω-ση. Tο 1898 διορίσθη πρώτος Yπα-τος Aρμοστής Kρήτης ο Πρίγκιψ της Eλλάδος Γεώργιος. Tο 1908 οι Kρήτες εκήρυξαν την ένωση, η ο-ποία οριστικοποιήθηκε μετά τον νι-κηφρο πλεμο κατά των Tούρ-κων, το 1913. Aπ τα πρώτα μέτρα που έλαβε ο Πρίγκιψ Γεώργιος, μλις έφθασε στην Kρήτη ήτο και η δημιουργία τραπέζης για την ανάπτυξη της οι-κονομίας. H Tράπεζα Kρήτης ιδρύθηκε το 1899 και της παρεχωρήθη το

απο-Aποψη της πλεως της Zακύνθου κατά τον περασμένο αιώνα. κλειστικ προνμιο εκδσεως και κυκλοφορίας τραπεζικών γραμ-ματίων στην Kρήτη, αξίας 25, 50, 100 και 500 δραχμών. Aπ αυτά ε-ξεδθησαν μνον οι αξίες 25 και 100 δραχμών. Tο 1919 η Tράπεζα Kρήτης συνεχωνεύθη στην Eθνι-κή Tράπεζα, η οποία και έλαβε α-π την πρώτη και το εκδοτικ προνμιο.

Tράπεζα της Eλλάδος,

1928 - σήμερα

Oι εμπειρογνώμονες της KTE (Kοινωνίας των Eθνών) κατπιν αι-τήσεως της ελληνικής κυβερνήσε-ως (Iούλιος 1927), αφού μελέτησαν τα ελληνικά οικονομικά δεδομένα απεφάνθησαν τι μπορεί η Eθνική να παραμείνει εκδοτική Tράπεζα, αφού περιορισθεί σε τραπεζικές μνον εργασίες και εγκαταλείψει τις εμπορικές. Tούτο μως δεν α-πεδέχθη η Eθνική Tράπεζα και έτσι απεφασίσθη η ίδρυση νέας Kεντρι-κής EκδοτιKεντρι-κής Tραπέζης, της Tρα-πέζης της Eλλάδος. H Tράπεζα της Eλλάδος ιδρύθη με τον νμο 3424/7-2-1927 και άρ-χισε τις εργασίες της στις 14-5-1928. Δεν εξέδωσε αμέσως δικά της γραμμάτια, αλλά διετήρησε σε κυκλοφορία τα γραμμάτια της Eθνικής Tραπέζης. Oσα δε γραμμά-τια της Eθνικής δεν είχαν τεθεί α-κμη σε κυκλοφορία παρελήφθη-σαν απ την Tράπεζα της Eλλάδος, επεσημάνθησαν με τον τίτλο «TPAΠEZA THΣ EΛΛAΔOΣ» και ετέ-θησαν σε κυκλοφορία. Tα πρώτα γραμμάτια της Tραπέ-ζης της Eλλάδος των 500 και 5.000 δραχμών εκυκλοφρησαν το 1932 και των 50, 100 και 1.000 δραχμών το 1935. Tο 1932 κυκλοφορούν τα πρώτα χαρτονομίσματα της Tραπέζης της Eλλάδος (των 500 και 5.000 δρχ). H εκτύπωσή τους πραγ-ματοποιήθηκε απ την American Banknote Company.

Tο λιμάνι του Πειραιά αναπτύσσεται με ταχείς ρυθμούς ταν η Aθήνα γίνεται πρωτεύουσα του κράτους. Eδώ, σε φωτογραφία του 1880.

Tο εκδοτικ προνμιο της Iονικής

Tο Eλληνικ Δημσιο παραχώρησε το δικαίωμα κοπής χαρτονομισμάτων σε σειρά τραπεζών

Xαρτονμισμα των δύο κολονάτων, της Iονικής Tραπέζης, με την επισήμανση ZAKYNΘOΣ στο κάτω μέρος.

Tου δρος Δημήτρη A. Nικολετπουλου

Προέδρου Eλληνικής Eταιρείας Oικον. Iστορίας EINAI ιδιαίτερα ενδιαφέρον το σχετικά μακρύ χρονικ ιδρύσεως της Iονικής Tραπέζης, μιας αξιο-πρσεκτης πρωτοβουλίας, η οποία ξεκίνησε απ την εκμετάλλευση των παραγωγών, κυρίως σταφίδας και ελαιών, απ τους εμπρους -τοκογλύφους. Eνώ χρέωναν επι-τκια 25%-30%, παράλληλα εκβία-ζαν τους παραγωγούς και αγρα-ζαν την παραγωγή σε εξευτελιστι-κές τιμές. O ττε ανώτατος διοικητής των νήσων λρδος Nugent με ενέργει-ές του στο Λονδίνο εξασφάλισε κονδύλια για τη χορήγηση προκα-ταβολών στους παραγωγούς με πιτκιο 5%-6%, παράλληλα δε ε-πεδίωξε την ίδρυση τραπέζης για τη, μέσω αυτής, χρηματοδτησή τους και έκδοση τραπεζογραμμα-τίων. Kύριο εγχείρημα του λρδου Nugent ήταν τι θα «έβγαινε ρευ-στ χρήμα απ τα μπαούλα» με ά-μεσο αποτέλεσμα την πτώση των

Tο υποκατάστημα της Iονικής Tραπέζης στο Aργοστλι κατά τις αρχές του αιώνα. H λειτουργία του ξεκίνησε στις 10 Aυγούστου 1840. επιτοκίων. Oι προσπάθειές του α-πέτυχαν με αποτέλεσμα την απο-γοήτευσή του και την παραίτησή του τον Δεκέμβριο του 1834.

Eυνοϊκ υπμνημα

Πρέπει να σημειωθεί σαν παρέν-θεση τι το 1814 έτος οριστικής διαδοχής της γαλλικής κυριαρχίας η οποία ερήμωσε τον φυσικ πλού-το των Iονίων νήσων (υλοπλού-τομήθη- (υλοτομήθη-καν ακμη και τα ελαιδενδρα για θέρμανση) υπήρχε και εκεί στεν-τητα κυκλοφορίας νομισμάτων –-πως και σε λη την περιοχή της Aνατολής (Levant) με κύρια κυκλο-φορία Mεξικανικών Kολονάτων και Tαλλήρων Mαρίας Θηρεσίας. H με-γάλη φτώχεια που προέκυψε ανά-γκασε τον ανώτατο διοικητή να μει-ώσει ακμη και τους φρους. Πα-ράλληλα η προσπάθεια προωθήσως του αγγλικού νομίσματος δεν ε-πέτυχε παρά μνο σε μικρή κλίμακα μετά το 1830. O διάδοχος του λρ-δου Nugent σερ Howard Douglas ή-ταν αρχικά τελείως αρνητικς και διακήρυξε την αντίθεσή του με τις προσπάθειες που έγιναν, αλλά σύ-ντομα, αντιμετωπίζοντας την πραγ-ματικτητα, εξετίμησε τις προσπά-θειες του προκατχου του και υπέ-βαλε στο Λονδίνο υπμνημα για τη δημιουργία τραπέζης (United Ionian States Bank), πιστωτικής και εκδο-τικής. Mεσολάβησαν πολλές και εν-διαφέρουσες –για τον ερευνητή– διεργασίες, μία απ τις οποίες ήταν η δυσπιστία των Eλλήνων πολιτικών των νήσων, πιθαντατα εκπορευ-μενες απ τα υπάρχοντα συμφέρο-ντα (έμποροι - τοκογλύφοι). Tο 1837 (23 Oκτωβρίου) δημοσι-εύθηκε, μετά τη δημοσίευση νμου για την ίδρυση και λειτουργία Aνω-νύμων Eταιρειών στο Kράτος των Iονίων νήσων, δημοσιεύθηκε το Kα-ταστατικ (Prospectus) για την ί-δρυση τραπέζης με κεφάλαιο Λιρών 100.000. (4.000 μετοχές προς Λίρες 25 εκάστη) με συμμετοχή και κατοί-κων των νήσων, οι οποίοι, μως, δεν ανταποκρίθηκαν.

O τελικς νμος

Tον Oκτώβριο του 1839 δημοσι-εύθηκε απφαση της Bουλής για τη σύσταση της Iονικής Tραπέζης (χω-ρίς τις λέξεις United States) με 15 άρθρα και μετχους Aγγλους υπη-κους και δικαίωμα εκδσεως τρα-πεζογραμματίων (προνμιο για την περιοχή) για περίοδο 20 ετών, ση και η διάρκεια της τραπέζης. Nομι-κά προβλήματα που προέκυψαν ε-πιλύθηκαν με έγκριση της Bουλής με κάποια σύνδεση με τον νμο του 1837, σον δε αφορά το εκδοτικ προνμιο η αρχική πρβλεψη ορίου μέχρι το 50% του κατατεθειμένου κεφαλαίου διευρύνθηκε στο 100% του κεφαλαίου (21.6.1843). Στις 2 Mαρτίου 1840 κυκλοφρη-σαν τα πρώτα μεταλλικά νομίσματα της Iονικής Tραπέζης (αποδείχτη-καν λιποβαρή ως προς το αγγλικ σελλίνι). Tο 1844 η τράπεζα συνδέ-θηκε με τον Banking Act που αφο-ρούσε και τη Tράπεζα της Aγγλίας. Tο πρώτο έτος λειτουργίας της α-πέφερε κέρδη Λιρών 4 0.004 και μέ-ρισμα 3%. Mια τελευταία παρατήρηση. Aπ την παρατήρηση των συλλεκτικών πλέον πρώτων τραπεζογραμματίων συμπεραίνει κανείς τι τα τραπεζο-γραμμάτια εκδίδονταν ad hoc με υ-πογραφές και ημερομηνία συμπλη-ρωμένες με μελάνι (drafts). Aκμη και πολύ μεταγενέστερα τραπεζο-γραμμάτια παρουσιάζουν την ίδια εικνα. Δεκάδραχμο της Iονικής Tραπέζης μετά την απελευθέρωση των Iονίων Nήσων το 1864.

Tοπικά Eνοριακά Xαρτονομίσματα

Iδιτυπα «νομίσματα» που εξέδωσαν πολλές κοιντητες στην Tουρκοκρατία υπ την κάλυψη της Eκκλησίας

Tου Kώστα Xατζιώτη Iστορικού, ερευνητή Aντιπροέδρου Συλλγου των Aθηναίων O ΠOΛYΠΛEYPOΣ ρλος, που διε-δραμάτισε η Oρθδοξη Eκκλησία στα χρνια της Tουρκοκρατίας, εί-ναι μια συχνή αναφορά λων των ι-στορικών ερευνών, που ασχολού-νται με την ελληνική ιστορία. Παρ’ λην, μως, τη συχντητα των αναφορών αυτών και την σε βά-θος μελέτη του θέματος, υπάρχουν ακμη πτυχές, που παραμένουν σχεδν άγνωστες και αδιερεύνη-τες. Mιαν τέτοια περίπτωση συνι-στούν και τα «τοπικά νομίσματα και χαρτονομίσματα», που η Oρθδοξη Eκκλησία έθεσε σε κυκλοφορία καθ’ λην την έκταση της Oθωμανικής Aυτοκρατορίας, κατά τα τέλη του 19ου και τις αρχές του 20ού αιώνος. Mέχρι πριν απ τριάντα περίπου χρνια, κανένας απ τους ιστορι-κούς ερευνητές και τους νομισμα-τολγους δεν εγνώριζε την τολμη-ρή αυτή πρωτοβουλία της Eκκλη-σίας· υπήρχαν μνον κάποιες σπο-ραδικές αποσπασματικές αναφορές στο θέμα απ περιηγητές της επο-χής (H.F. Tozer, L.D. Laenay, J. Baker - Penogre κ.λπ.) ή αναμνή-σεις προσφύγων της Mικρασιατικής καταστροφής, που απλά περιορίζο-νταν στην επισήμανση της αξιοπρ-σεκτης συνήθειας της κυκλοφορίας «τοπικών νομισμάτων και χαρτονο-μισμάτων». Aλλωστε, ακμη και σήμερα, ύ-στερα απ τις συστηματικές έρευ-νες και αναδιφήσεις των τελευταί-ων ετών, δεν γνωρίζουμε πώς ακρι-βώς ξεκίνησε η συνήθεια της κυ-κλοφορίας των «νομισμάτων» αυ-τών. Συνήθως, ως χρονικ σημείο εμφανίσεως αναφέρονται τα πρώτα μετά την πτώχευση της Oθωμανι-κής Aυτοκρατορίας χρνια (1876) και ως γενεσιουργς αιτία προβάλ-λεται η έλλειψη νομισμάτων μικρής ονομαστικής αξίας («ψιλά», πως τα αποκαλούμε συνήθως), που τ-σο απαραίτητα είναι στις καθημερι-νές συναλλαγές. Φυσικά, η ανάγκη αυτή πολλαπλασιάζεται ταν πρ-κειται για οικονομικά καθυστερημέ-νες περιοχές, πως ήσαν λες σχε-δν οι περιοχές της Oθωμανικής αυτοκρατορίας. Oμως, αν η πτώχευση της αυτο-κρατορίας επέβαλε, κατά κάποιον τρπο, την έκδοση και κυκλοφορία των εκκλησιαστικών αυτών «νομι-σμάτων και χαρτονομι«νομι-σμάτων», δεν φαίνεται πιθαν τι αποτέλεσε και το σημείο αφετηρίας τους. Γιατί η πρώτη εμφάνισή τους, έχει πια δια-πιστωθεί, πως ανάγεται σε χρνο προγενέστερο της πτωχεύσεως και συγκεκριμένα στις αρχές της δεκα-ετίας του 1870. Tρεις ήσαν οι μορφές, με τις ο-ποίες εμφανίσθηκαν τα τοπικά αυτά εκκλησιαστικά «νομίσματα» και «χαρτονομίσματα»: α) Eπισημασμένα (με υστερσημο της εκκλησίας) χάλκινα οθωμανικά κέρματα (40, 20, 10, 5 παράδων), που με την πτώχευση είχαν παύσει να έχουν νμιμη κυκλοφορία. β) Nομισματσημα, δηλαδή εγχά-ρακτα μεταλλικά ελάσματα (συνή-θως απ λευκοσίδηρο) και γ) «Mπιλιέτα», δηλαδή μικρά τμάχια χαρτνι ή σκληρ χαρτί, με ε-πιγραφές και σφραγίδα. Aπ τους τρεις αυτούς τύπους, ο πιο ενδιαφέρων για τους ιστορι-κούς ερευνητές είναι, ασφαλώς, ο τρίτος, αφού στα «μπιλιέτα» συνα-ντούμε επιγραφές με πλήρη ανα-φορά της «Aρχής», που τα εξέδιδε, πως και άλλα ενδιαφέροντα πλη-ροφοριακά στοιχεία.

Tολμηρ εγχείρημα

Aλλά πώς, ακριβώς, λειτουργού-σαν αυτά τα πρωττυπα «χαρτονομί-σματα»; Ποια «Aρχή» τα εξέδιδε; Kαι πού κυκλοφορούσαν; Oπως προαναφέρθηκε, καμία πρω-τογενής γραπτή μαρτυρία δεν έχει διασωθεί (εάν, φυσικά υπήρξε ποτέ) για να μας διαφωτίσει κατά τρπον αυθεντικ. Oμως, τα τριακσια περί-που διαφορετικά «μπιλιέτα», περί-που γνωρίζουμε σήμερα (και, που ασφα-λώς αποτελούν μικρ μνο ποσοστ του συνολικού αριθμού που κυκλο-φρησε), μας οδηγούν σε ορισμένες ασφαλείς διαπιστώσεις: α) Tα «μπιλιέτα» εξεδίδοντο απ την εκκλησία του χωριού, της κωμο-πλεως ή και μιας συνοικίας· και κυ-κλοφορούσαν τοπικά, δηλαδή μνο μέσα στα ρια της εκκλησιαστικής δικαιοδοσίας της «αρχής» που τα ε-ξέδιδε. β) Παρ’ λον, που η έκδοση εμφα-νίζεται να γίνεται απ τις κατά τ-πους εκκλησίες, είναι βέβαιο τι η σύλληψη και ο σχεδιασμς του τολ-μηρού αυτού εγχειρήματος οφείλε-ται στο Φανάρι. Γιατί, φυσικά, είναι αδύνατο να δεχθούμε τι ο ταπει-νς λευίτης της Σιγής ή της Kαρβά-λης (και, πολύ περισστερο, οι ιε-ρείς των εκκλησιών της Kωνσταντι-νούπολης) θα έπαιρναν αυτνομα τέτοιες πρωτοβουλίες, χωρίς την ά-μεση καθοδήγηση ή και εντολή του Φαναρίου. γ) Στην πρώτη φάση της, η έκδοση «μπιλιέτων» έγινε με πολλή προσο-χή για να μην προκαλέσει την οργή του δυνάστη. Eτσι, στα πρώτα «μπι-λιέτα» δεν αναφέρεται ονομαστική αξία, αλλά αυτή υποδηλώνεται έμ-μεσα: «Kαλν δια κηρίον εν». Kαι δε-δομένου τι η τιμή του κεριού ήταν 5 παράδες, είναι προφανές τι το «μπιλιέτο» ήταν αξίας 5 παράδων. Oταν λίγο αργτερα, καθιερώθηκε η αναγραφή της αξίας (40, 20, 10, 5 παράδες), κρίθηκε φρνιμο να προ-Mικρά Aσία, Bουγιούκ Δερέ. Tο τοπικ χαρτονμισμα εκδίδεται απ την εκκλησία της Aγίας Παρασκευής, «Kαλούδια παράδες 10». Tων Eλλήνων οι Kοιντητες... H βοήθεια της Eκκλησίας κατά την περίοδο της Tουρκοκρατίας κάλυψε και μία πλευρά των οικονομικών συναλλαγών με την κυκλοφορία ενς είδους «χαρτονομίσματος». Mετά την επιτυχία του εγχειρήματος, άλλες κοιντητες, Aρμενίων ή Iσραηλι-τών, έσπευσαν να ακολουθήσουν την «οικονομολογική» ιδέα των Eλλήνων.

Iερά εκκλησία Aγίας Eυφημίας εν Xαλκηδνι. Aξία χαρτονομίσματος παράδες δέκα. H αναγραφομένη ένδειξη «ισχύει εντς του ναού» δεν εμπδιζε την κυκλοφορία και εκτς. Δεξιά: Xαρτονμισμα είκοσι παράδων του ιερού ναού της Σηλημβρίας. στεθεί η ένδειξη «ισχύει εντς του ναού». Φυσικά, τα εκκλησιαστικά αυτά «χαρτονομίσματα», που εξυπηρε-τούσαν τις γενικτερες συναλλακτι-κές ανάγκες της συγκεκριμένης το-πικής κοινωνίας, κυκλοφορούσαν και εκτς της εκκλησίας.

Eυρεία διάδοση

Tο σύστημα κυκλοφορίας ήταν α-πλ και πολύ πρακτικ, γι’ αυτ και πολύ σύντομα έσπευσαν να το υιο-θετήσουν και άλλες εθνικές κοιν-τητες (Aρμενική, Iσραηλιτική), ακ-μη και μεγάλες ιδιωτικές επιχειρή-σεις: Oποιος χρειαζταν κέρματα μι-κρής ονομαστικής αξίας, απευθυν-ταν στην εκκλησία, έδιδε ένα μετζίτι (χρυσ νμισμα της εποχής) και ε-λάμβανε αντιστοίχως ονομαστικής αξίας «μπιλιέτα». Oταν πάλι κάποιος συγκέντρωνε πολλά «μπιλιέτα», η εκκλησία παίζοντας τον ρλο εκδο-τικής τράπεζας, τα εξαργύρωνε, κα-ταβάλλοντάς του την αξία τους σε χρυσά νομίσματα. O θεσμς των «τοπικών νομισμάτων και χαρτονο-μισμάτων» λειτούργησε απρσκο-πτα και ευεργετικά για 40 σχεδν χρνια. Tο 1908, μως, με την επι-κράτηση των Nεοτούρκων, ήλθε το πρώτο πλήγμα. Aλλωστε, τα οικονο-μικά της αυτοκρατορίας είχαν βελ-τιωθεί σχετικά και νέα κέρματα μι-κρής ονομαστικής αξίας κυκλοφο-ρούσαν στην αγορά. Tο τελειωτικ κτύπημα επήλθε λίγα χρνια αργτε-ρα με την έκρηξη του A΄ Παγκοσμίου Πολέμου, που άλλωστε έδωσε και το σύνθημα των διωγμών των Eλλήνων της M. Aσίας με την τραγική κατάλη-ξη του ξεριζωμού τους. Oι Eλληνες, που επί αιώνες έζησαν και εδημιούρ-γησαν σε λες τις γωνιές της M. Aσίας, υποχρεώθηκαν να εγκαταλεί-ψουν τις προγονικές εστίες τους με τον τερατώδη και βάρβαρο ρο της ανταλλαγής των πληθυσμών, που έ-θεσε η Συνθήκη της Λωζάννης. Aλλά τα «τοπικά νομίσματα και χαρτονομί-σματα» της Oρθδοξης Eκκλησίας παραμένουν αδιάψευστοι ιστορικοί μάρτυρες της εκεί δημιουργικής πα-ρουσίας του Eλληνισμού. Xαρακτηριστι-κά χαρτονομί-σματα «Mπιλιέ-τα» της δεκαε-τίας του 1870. Kαι τπος εκ-δσεως, Προύσσα, Tε-πετζίκ, Tατάου-λα, Σουσουρ-λούκι...

O γερμανικ ς στρατ ς θέτει υποχρεωτικά σε κυκλοφορία, το 1941, τα δικά του νομίσματα μετά την κατάληψη της χώρας. Aξίζει να σημειωθεί τι η κυκλοφορία αυτών των νομισμάτων απαγορευ ταν στην ίδια τη Γερμανία. Στη φωτογραφία ν μι-σμα των 50 μάρκων.

Xαρτονομίσματα της Kατοχής

H κατάρρευση της οικονομίας το 1941 αποτυπώθηκε σ’ αυτά κατά τρπο τραγικ

Tου Aναστασίου Π. Tζαμαλή Προέδρου της Eλληνικής Nομισματικής Eταιρίας OΛOI γνωρίζουμε τις τρομακτικές συμφορές που σώρευσε στην Eλλάδα η τριπλή κατοχή του 1941-1944. Πέρα απ’ λα τα άλλα η κατα-στροφή της οικονομίας ήταν ολο-κληρωτική. Φωτογραφία αυτής της καταστροφής αποτελούν και τα χαρτονομίσματα της εποχής που συνοπτικά παρουσιάζουμε σε αυτ το σημείωμα. Tις τελευταίες ημέρες του πολέ-μου και τις πρώτες της εχθρικής κα-τοχής, πανικβλητος ο κσμος μά-ζευε τα λεφτά του απ τις τράπεζες. Mε τις αθρες αναλήψεις άδειασαν τα ταμεία και η Tράπεζα της Eλλάδος στις 25 Aπριλίου 1941 αναγκάσθηκε να ξαναθέσει σε κυκλοφορία παλαι-τερα χαρτονομίσματα που είχαν α-ποσυρθεί και ακυρωθεί με διάτρηση και περίμεναν την αποτέφρωσή τους. Στις 27 Aπριλίου οι γερμανικές δυνάμεις μπήκαν στην Aθήνα και στις 29 ανακοινώθηκε πως πρέπει να γίνονται δεκτά τα στρατιωτικά μάρ-κα που έφεραν μαζί τους. H λεηλασία της Eλλάδος άρχιζε με άψογη τευτο-νική μεθοδικτητα: αυτά τα μάρκα του Reichskreditkassen ήταν στην πραγματικτητα άγραφα, αφού δεν είχαν κανένα αντίκρισμα και δεν κυ-κλοφορούσαν στη Γερμανία. Tο πα-ράδειγμα των Γερμανών ακολούθη-σαν και οι Iταλοί που τύπωακολούθη-σαν δικές τους δραχμές, οι οποίες, σύμφωνα με το διάταγμα του στρατηγού Oύ-γου Kαβαλλέρο, «ήσαν υποχρεωτι-κώς δεκτές, απεριορίστως». O τρί-τος εταίρος, ο βουλγαρικς στρατς που κατέλαβε την Aνατολική Mακε-δονία και τη Θράκη, δεν γνώριζε τέ-τοιες λεπττητες. Aπλώς απαγρευ-σε την κυκλοφορία των ελληνικών χαρτονομισμάτων και νομισμάτων και τα αντικατέστησε με βουλγαρικά.

«Kερματικά

γραμμάτια»

Mια άλλη επίπτωση των πρώτων η-μερών της κατοχής ήταν η εξαφάνι-ση των μεταλλικών κερμάτων. Δια-δθηκε πως οι Γερμανοί θα τα μά-ζευαν και θα τα χρησιμοποιούσαν στην πολεμική βιομηχανία τους και οι Eλληνες τα εξαφάνισαν, σαν μια πρώτη αντιστασιακή πράξη. Eτσι τυ-πώθηκαν και κυκλοφρησαν τον Iού-νιο του 1941 χάρτινα «κερματικά γραμμάτια» των 50 λεπτών και των 1, 2 και 5 δραχμών. Iδιτυπο πρβλημα δημιουργήθη-κε στα νησιά του Aιγαίου που απεκ-πησαν απ το κέντρο και οι τοπικές αρχές ή και ιδιώτες πήραν την πρω-τοβουλία της αντιμετώπισής του. Στη Σύρο, για παράδειγμα, το υπο-κατάστημα της Eθνικής Tραπέζης, μη διαθέτοντας πλέον χαρτονομί-σματα δημιούργησε δικά του πληρώ-νοντας τους πελάτες του με επιτα-γές των 1.000 και 2.000 δραχμών, οι οποίες με οπισθογράφηση της ίδιας της τραπέζης μεταβάλλονταν «εις τον κομιστήν» και κυκλοφορύσαν κανονικά. Στο χωρι Πέτρα της Λέ-σβου, εξάλλου ο παπάς τύπωσε «κέρματα» των 5, 10 και 20 δραχμών, ενώ στη Σάμο με διαταγή του Iταλού διοικητή Eκτορος Mπαστίκα κυκλο-φρησαν υποχρεωτικά μέχρι τις 4 Σεπτεμβρίου 1941 τα ιταλικά χαρτο-νομίσματα και κέρματα. Bουλγαρικ χαρτον μισμα απ εκείνα που υποχρεωτ γορευ ταν η χρήση ελληνικών. Xαρτον μισμα των 5000 της Tράπεζας Eλλάδος που κυ την περίοδο της Kατοχής το 1942 και 1943. Iταλικ χαρτον μισμα που αρχικά κυκλοφ ρησε στη Σ κολουθώντας το σύστημα των Γερμανών, τύπωσαν κα πηρεσία με την επωνυμία «Mεσ γειον Tαμείον Πίστεω Συνέχεια στην 18η σελίδα Kερματικά γραμμάτια της πρώτης Kατοχικής περι δου, των δέ-κα δέ-και των πέντε δραχμών της «Eλληνικής Πολιτείας».

τικά κυκλοφορούσαν στην Aνατολική Mακεδονία και Θράκη ενώ απα-κυκλοφ ρησε για πρώτη φορά το 1932 και στη συνέχεια επανεκδ θηκε Σάμο τον Mάιο του 1941, με ισοτιμία 6,25 λίρες=100 δραχμές. Eπίσης α-και οι Iταλοί «στρατιωτικά» χαρτονομίσματα. Eκδ της, μια παράξενη υ-ως δια την Eλλάδα». Eνα εντυπωσιακ «χαρτον μισμα» της Kατοχικής περι δου (πάνω και κάτω)είναι το ομ λογο της ΠEEA και η αξία του δεν είναι σε δραχμές αλλά σε οκάδες σταριού. Tα ομ λογα αυτά κυκλοφ ρησαν στις 5 Iουνίου 1944 και επρ κειτο να «εξοφληθούν το αργ τερο έξι μήνες απ τη μέρα της απελευθέρωσης της χώρας». Oπισθογραφημένη επιταγή ιταλικών τραπεζών που χρησιμοποιήθηκε στα Δωδεκάνησα απ τις ιταλικές αρ-χές το 1944 αντί χαρτονομισμάτων.

Συνέχεια απ την 16η σελίδα Kατοχή. Γερμανοί και Iταλοί αξιωματικοί επισκέπτονται την Aκρ πολη. Eνα «Tαμειακ ν Γραμμάτιον» απ αυτά που χρησιμοποιήθηκαν για την αγορά και διακίνηση αγροτικών προϊ ντων. Eίχε εκ-δοθεί στους Γαργαλιάνους και το ποσ ν και η ημερομηνία ήταν χειρ γραφα. Aξιοσημείωτο, επίσης, τι τούτο φειλε να γί-νεται δεκτ απ τον παραγωγ για το 75% της αξίας του προϊ ντος. Tον Aύγουστο του 1941 οι γερμα-νοϊταλικές αρχές δέχθηκαν να στα-ματήσει η κυκλοφορία των χαρτο-νομισμάτων τους υπ την προϋπ-θεση πως η Tράπεζα της Eλλάδος θα τους έδινε ποιο ποσ δραχμών της ζητούσαν. Eίναι οι διαβητες «αποζημιώσεις και πιστώσεις» που η σημερινή γερμανική κυβέρνηση αρ-νείται την αναγνώρισή τους. Mε τα λεφτά που έπαιρναν «με το έτσι θέ-λω» οι Γερμανοί άδειασαν την Eλλάδα απ τρφιμα με αποτέλε-σμα την πείνα του τρομερού χειμώ-να του 1941-1942.

H χρυσή λίρα

Tον Aπρίλιο του 1942, οι Iταλοί ε-κυκλοφρησαν τις «δραχμές» τους για τα Eπτάνησα, που ετοιμάζονταν να προσαρτήσουν. O πληθωρισμς παρλα αυτά, παρέμενε σε σχετικά χαμηλούς ρυθμούς αφού η Tράπε-ζα της Eλλάδος, τον Δεκέμβριο αυ-τής της χρονιάς τύπωσε το αρκετά λογικ χαρτονμισμα των 10.000 δραχμών. Aλλά και το 1943 η μεγα-λύτερη αξία που κυκλοφρησε ή-ταν των 25.000 δραχμών. Tο 1942-1944 εμφανίσθηκαν και τα ιδιρρυθμα «ταμειακά γραμμά-τια διά την συγκέντρωσιν των α-γροτικών προϊντων». Mε αυτά η Tράπεζα της Eλλάδος πλήρωνε το 75% της αξίας των προϊντων και τα εξοφλούσε μετά τέσσερις μή-νες. Tον τελευταίο, μως, χρνο

της Kατοχής η ελληνική οικονομία κατέρρευσε εντελώς. Kύριο μέσο πληρωμής έγινε η χρυσή αγγλική λίρα. Kάθε δέκα ημέρες σχεδν, εμφανίζονταν και καινούργιο χαρ-τονμισμα ολοένα και με περισσ-τερα μηδενικά. Στο μεταξύ, το καλοκαίρι του 1944, η «Πολιτική Eπιτροπή Eθνι-κής Aπελευθέρωσης» η γνωστή και ως «Kυβέρνηση του Bουνού» κυ-κλοφρησε ομλογα με τα οποία πλήρωνε τις προμήθειες των α-νταρτών, χι σε δραχμές, που κα-νείς πια δεν ήθελε, αλλά σε οκάδες σιταριού. Tα ομλογα αυτά θα εξο-φλούνταν με την τιμή που θα είχε το σιτάρι έξι μήνες μετά την απε-λευθέρωση. Tα γεγοντα που ακο-λούθησαν, μως, αχρήστευσαν αυ-τά τα «τίμια» χαρτονομίσματα. Aπ τα τέλη Σεπτεμβρίου 1944 ο γερμανικς στρατς άρχισε να α-ποσύρεται απ την Eλλάδα. Aυτ δημιούργησε μια ιδιτυπη κατά-σταση, καθώς κάποιες επαρχίες ή-σαν ελεύθερες, άλλες υπ κατοχή και η επικοινωνία με την πρωτεύ-ουσα αδύνατη. Πρώτο και κύριο πρβλημα η πληρωμή των μισθών των δημοσίων υπαλλήλων απ τα δημσια ταμεία και τράπεζες. Πάλι η πρωτοβουλία των τοπικών αρχών έσωσε την κατάσταση.

Xάρτινες μάρκες!

Στο Nαύπλιο επισημάνθηκαν παλιά χαρτονομίσματα που υπέγραφαν ο Διευθυντής του υποκαταστήματος της Eθνικής Tραπέζης, ο Eισαγγελέ-ας Eφετών και ο Δημσιος TαμίEισαγγελέ-ας. Στην Kαλαμάτα την ευθύνη εκδσε-ως χαρτονομισμάτων ανέλαβε «Προ-σωρινή Λαϊκή Eπιτροπή» και το τοπι-κ υποκατάστημα της Tραπέζης της Eλλάδος και τα επισημοποίησε ο Πα-ναγιώτης Kανελλπουλος, που έ-φθασε στις 27 Σεπτεμβρίου ως υ-πουργς Πελοποννήσου της εν εξο-ρία ελληνικής κυβερνήσεως. Συ-μπλήρωσε, επίσης, τη σειρά της Kα-λαμάτας και με χαρτονμισμα των 200 εκατομμυρίων που κυκλοφρη-σε και στην Tρίπολη. Στις 14 Σεπτεμβρίου, μπήκαν οι α-ντάρτες στο Aγρίνιο και ο διευθυ-ντής του υποκαταστήματος της Tρα-πέζης της Eλλάδος, εκών - άκων, δη-μιούργησε ένα ακμη τοπικ χαρτο-νμισμα, εκδίδοντας και οπισθογρα-φώντας επιταγές σε στρογγυλά πο-σά. Oταν εξαντλήθηκε το απθεμα ε-πιταγών, τυπώθηκαν επί τπου και-νούργιες στις οποίες αναγράφονταν και τα ποσά (100, 200, 300, 500 και 1.000 εκατομμύρια). Στα Tρίκαλα, ο νομάρχης ζήτησε την άδεια του τοπικού Γερμανού Δι-οικητή και κυκλοφρησε χαρτονμι-σμα των 200 εκατομμυρίων τυπωμέ-νο σε πεντοχίλιαρα του 1943. Aντίθε-τα στην Kεφαλληνία και Kέρκυρα την ευθύνη κυκλοφορίας τοπικών χαρ-τονομισμάτων ανέλαβε ο εκπρσω-πος της εν εξορία κυβερνήσεως, Λέ-ων Mακκάς. Mια ακμα περίεργη σειρά χαρτο-νομισμάτων κυκλοφρησε στη Θεσ-σαλονίκη, που η κατοχή παρατάθη-κε μέχρι τα τέλη Oκτωβρίου. Πρπαρατάθη-κει- Πρκει-ται για χάρτινες μάρκες που χρησι-μοποιούσαν οι Γερμανοί στρατιώτες για μικροαγορές στις καντίνες τους. Aυτές σφραγίσθηκαν με γερμανική και ελληνική σφραγίδα και οι Eλλη-νες υποχρεώθηκαν να τις δέχονται σε ισοτιμίες που καθριζαν οι γερμα-νικές αρχές. Στο μεταξύ, στην Aθήνα κυκλοφορούσαν αγγλικές στρατιωτι-κές λίρες που αντιστοιχούσαν σε 600 καινούργιες δραχμές. Oι λίρες δεν καλύπτονταν απ την Tράπεζα της Aγγλίας, αλλά η ελληνική κυβέρνη-ση, ανακοινώνοντας τη σύνδεση δραχμής – «λίρας», κατάφερε να στηρίξει ψυχολογικά το νέο χαρτο-νμισμά της. Tα τελευταία τοπικά χαρτονομί-σματα κυκλοφρησαν στην Kέρκυρα τον Δεκέμβριο του 1944, που το υ-ποκατάστημα της Tραπέζης της Eλλάδος κυκλοφρησε τρεις αξίες τυπωμένες σε ιταλικά χαρτονομί-σματα των Iονίων Nήσων. H Eλλάδα απελευθερώνεται. O αθηναϊκ ς λα ς και πάλι ελεύθερος υποδέχεται τα πρώτα στρατεύματα που καταφθάνουν στην πατρίδα. Στη φωτογραφία άγημα του Nαυτικού με επικεφαλής τον τ τε αντιπλοίαρχο Iωάννη Tούμπα. Xαρτον μισμα της μιας λίρας απ εκείνες που χρησιμοποιούσε ο βρετανικ ς στρατ ς ταν έφθασε στην Eλλάδα το 1944. Πρ κειται για τη λίρα που «συνεδέθη» με τη δραχμή και δημιούργησε ένα πρώτο κλίμα εμπιστοσύνης στην αγορά και γενι-κ τερα στις συναλλαγές.