Επτά ημέρες Καθημερινή

ΣABBATO 1 -KYPIAKH 2 IANOYAPIOY 94

2-19

AΦIEPΩMA



«Tο παιδί στη

νεο-ελληνική τέχνη». H

έκθεση στην Eθνική

Πινακοθήκη.



H εικονογραφία

του παιδιού. Mια

διαχρονική

θεώρη-ση.



Eργα με απηχους

της Eλληνικής

Eπα-νάστασης.

Συμβολι-κή σηματοδτηση

της παιδικής

μορ-φής.



Hθογραφικές

εικ-νες του παιδιού στον

19ο αιώνα.



Tο παιδί στην

προ-σωπογραφία του

19ου αιώνα.



Πολυφωνία

αντι-λήψεων και

εκφρα-στικών τρπων στην

απεικνιση του

παι-διού (20ς αιώνας).



Nέοι

προσανατολι-σμοί στην

απεικνι-ση του παιδιού και

του κσμου του μετά

το 1970

.

20

KPITIKH

Kριτική θεάτρου.

Tου Γιάννη

Bαρβέ-ρη. Kριτική Δίσκων.

21

BIBΛIO

Ξένα μυθιστορήματα.

22

ΘEAMATA

Kινηματογράφοι και

Θέατρα.

23

ΓEYΣEIΣ

Συνταγές μαγειρικής.

Oίνος ο Aγαπητς.

25-31

THΛEOPAΣH

Tο πργραμμα της

ε-βδομάδας.

Yπεύθυνος «Eπτά Hμερών»: BHΣ. ΣTAYPAKAΣ Φωτογραφία εξωφύλλου:«H απο-στήθιση». Eργο του Nικολάου Γύζη (1842-1901). Λάδι σε ξύλο, 74X63 εκ. Yπογραφή και χρονολογία (1883) στο κέντρο. Iδιωτική συλλο-γή, Aθήνα.

A

ΦIEPΩMA

«Oικογενειακή προσωπογραφία». Eργο του Nικολάου Ξυδιά (1826/28-1909). Λάδι σε μουσαμά, 72x95 εκ. Iδιωτική συλλογή, Aθήνα.

Eνα μαγικ ταξίδι

στον κσμο του παιδιού

H MEΓAΛH έκθεση «Tο παιδί στη νε-οελληνική Tέχνη», που παρουσιάζε-ται αυτή την περίοδο στην Eθνική Πι-νακοθήκη εκπληρώνει περισστε-ρους απ ένα σκοπούς. Λειτουργεί ως έκθεση γνωριμίας με το έργο ση-μαντικών ή άγνωστων καλλιτεχνών –ζωγράφων και γλυπτών– συνάμα -μως καταδεικνύει το πώς οι νεοέλλη-νες δημιουργοί αντιλαμβάνονται και απεικονίζουν το παιδί και τον κσμο του στην τέχνη τους. Mε βασικ άξονα την πορεία και την εξέλιξη της νεοελληνικής Tέ-χνης στο 19ο και 20 αιώνα, η έκθεση ιχνηλατεί τα ποικίλα πρσωπα του παιδιού στο πλαίσιο της πολλαπλ-τητας και της πολυφωνίας των καλλι-τεχνικών εκφράσεων των δημιουρ-γών και σε σχέση με τη δυναμική της δράση διαφρων παραγντων (ιστο-ρικών συγκυριών, κοινωνικών δο-μών, ιδεολογικών προβληματισδο-μών, ξένων επιδράσεων) που συνέβαλαν στη διαμρφωση της ελληνικής τέ-χνης στους δύο αυτούς αιώνες. H προετοιμασία της έκθεσης υπήρ-ξε μακροχρνια και κοπιώδης. Aρχι-σε το 1992 με πρωτοβουλία της διευ-θύντριας της Πινακοθήκης Mαρίνας Λαμπράκη - Πλάκα και κύριους οργα-νωτές την ιστορικ τέχνης Aφροδίτη Kούρια και την Eιρήνη Oράτη που εργάζονται ως επιμελήτριες στην Eθνική Πινακοθήκη. Oι εμπνεύστριες της έκθεσης παρά τις δυσκολίες, μπρεσαν να εντοπίσουν και στη συ-νέχεια, να εξασφαλίσουν το 95% των έργων (ζωγραφική, χαρακτική, σχέ-δια, γλυπτική, κατασκευές στον χώ-ρο) που παρουσιάζονται στην έκθε-ση. Παράλληλα, μως, κατρθωσαν να συγκεντρώσουν σημαντικά έργα Eλλήνων καλλιτεχνών που δεν έχουν παρουσιασθεί ξανά στην Eλλάδα ή κάποια άλλα, τα οποία το κοιν γνώ-ριζε μεν απ λευκώματα, αλλά δεν είχε τη δυναττητα να δει απ κο-ντά. Eνδεικτικά, και στις δυο περι-πτώσεις, είναι τα έργα πως «O Mά-γκας που τρώει καρπούζι» και ο «Mι-κρς κλέφτης» του Περικλή Παντα-ζή, «Tα κάλαντα» του Nικηφρου Λύ-τρα, το «Παραμύθι της γιαγιάς» του Nικολάου Γύζη, το «Oικογενειακ πορτρέτο» του N. Ξυδιά κ.ά. Aξίζει να σημειώσουμε τι το κυ-ρίως εικαστικ υλικ που παρουσιά-ζεται στο μικρ κτίριο της Πινακοθή-κης πλασιώνεται και υποστηρίζεται απ την έγκυρη μαρτυρία της φωτο-γραφίας, ενώ, παραλληλα, εκτίθενται και κάποια δείγματα της «σχέσης» των καλλιτεχνών με το παιδικ –σχο-λικ και εξωσχο–σχο-λικ– έντυπο, σε μια διαχρονική βάση, χωρίς βέβαια να εί-ναι δυνατή, μέσα στο πλαίσιο της έκ-θεσης, μια διεξοδική παρουσίαση της παραμέτρου αυτής. Oι «Eπτά Hμέρες» με την άδεια των δύο επιμελητηρίων, δημοσιεύ-ουν την εισαγωγή απ τον κατάλογο της έκθεσης, ενώ ταυτχρονα πα-ρουσιάζουν, εν συντομία, έργα των κυριοτέρων Eλλήνων ζωγράφων του 19ου και 20ού αιώνα, που έχουν ως θέμα τους το παιδί και τον κσμο του.

H σημαντική έκθεση «Tο παιδί στη νεοελληνική τέχνη» στην Eθνική Πινακοθήκη

Tης Aφροδίτης Kούρια και Tης Eιρήνης Oράτη Eπιμελητριών στην Eθνική Πινακοθήκη H KATAΞIΩΣH του παιδιού και της παιδικής ηλικίας, με αφετηρία τον Jean-Jacques Rousseau και με συνε-πίκουρο το πνεύμα του ρομαντισμού, σφραγίζει τον 19ο αιώνα. Tο παιδί, θεωρημένο πλέον ως αυθύπαρκτη α-ξία και χι ως απλ μεταβατικ στά-διο μέσα στη ζωή του ανθρώπου, γί-νεται αντικείμενο ιδιαίτερης προσο-χής και εξυμνείται ως σύμβολο αθω-τητας, ψυχικής αρμονίας, τελειτη-τας. Aυτή η καινούρια ραση για το παιδί και τον κσμο του και το –συνα-κλουθο– ζωηρ ενδιαφέρον για την παιδική φύση και τις εκδηλώσεις της προβάλλουν με ανάγλυφο τρπο και στην τέχνη, ευαίσθητο παλμογράφο των «σημείων των καιρών». Kαθώς προχωρεί ο αιώνας η παιδική μορφή γίνεται πρωταρχικής σημασίας θέμα και πρσωπο μέσα στο ρεπερτριο των ζωγράφων, κυρίως στο πλαίσιο της ηθογραφίας, που εκφράζει τις προτιμήσεις και τα ιδεώδη της κυ-ρίαρχης, πλέον, αστικής τάξης στην Eυρώπη.

Nεοελληνική τέχνη

H στενή εξάρτηση της νεοελληνι-κής τέχνης απ τη δυτικοευρωπαϊκή ήδη απ τα πρώτα βήματα της τέ-χνης μέσα στο νεοσύστατο ελληνικ κράτος μετά την Aπελευθέρωση, ση-μάδεψε και τις παραστάσεις του παι-διού μέσα στον 19ο αιώνα, τσο απ μορφολογική σο και απ θεματική άποψη (θεματογραφία, επί μέρους εικονογραφικά στοιχεία, τυπολογία προσώπων). Πολλοί Eλληνες καλλιτέχνες άλ-λωστε έζησαν —πρσκαιρα ή μνι-μα— σε μεγάλα καλλιτεχνικά κέντρα της Δύσης (Mναχο κυρίως, Παρίσι, Bρυξέλλες, Bιέννη κ.ά.) βιώνοντας έτσι άμεσα τα ερεθίσματα του κοινω-νικού και πολιτιστικού περίγυρου. Oι δυτικές επιρροές είναι ιδιαίτερα εμφανείς στην περιοχή της ηθογρα-φίας, που γνωρίζει μεγάλη ανάπτυξη και στον ελληνικ χώρο στο τελευ-ταίο τέταρτο του περασμένου αιώνα. Oι ηθογραφικές εικνες του παιδιού, κυρίως μέσα στην παράδοση της γερμανικής ζωγραφικής παιδικών σκηνών (Kindermalerei) με κάποιες απηχήσεις έργων του Murillo καθώς και της ολλανδικής ηθογραφίας του 17ου αιώνα, ιστορούν στιγμιτυπα της οικιακής καθημεριντητας, ήθη και έθιμα του ελληνικού παραδοσια-κού χώρου. Στην Aθήνα της εποχής αυτής, τα ελληνικά ηθογραφικά θέ-ματα είναι ευπρσδεκτα απ μια α-νερχμενη ττε αστική τάξη. Eνα γε-νικτερο, εξ άλλου, ενδιαφέρον για τη γνωριμία του τπου και τις παρα-δοσεις, μια προσπάθεια επανασύνδε-σης με τις ρίζες σημαδεύει στις τε-λευταίες δεκαετίες του αιώνα την ελληνική πνευματική και πολιτιστική ζωή, στα χρνια αυτά μάλιστα θεμε-λιώνεται η επιστήμη της λαογραφίας. H προσήλωση στο πραγματικ, στο οικείο, στην απλή ανώδυνη καθημε-ριντητα μακριά απ τις ρομαντικές εξάρσεις και τις φυγές στο παρελθν των προηγούμενων χρνων χαρα-κτηρίζει τώρα τη ζωγραφική καθώς και τη λογοτεχνία (ηθογραφικ διή-γημα). Πρωταγωνιστές ή κομπάρσοι σε ο-μαδικά δρώμενα –που έχουν συνή-θως μια σαφή εθνογραφική διάσταση –τα παιδιά πως άλλωστε και οι ενή-λικες– μέσα απ τη φορεσιά ή το ρ-λο τους στη σκηνή προβάλρ-λοναι συ-χνά ως φορείς ενς μηνύματος με

ε-ΣABBATO 1 - KYPIAKH 2 IANOYAPIOY 1994 - H KAΘHMEPINH

3

AΦIEPΩMA

Συνέχεια στην 4η σελίδα

H εικονογραφία του παιδιού

Aπ τον 19ον αιώνα η Tέχνη αντιμετωπίζει το παιδί με ιδιαίτερο ενδιαφέρον

θνικές συνδηλώσεις. H αφηγηματική, περιγραφική διάθεση στην αποτύπω-ση του χώρου, των αντικειμένων, των κοστουμιών (που καλούνται να λειτουργήσουν ως συμπληρωματικά «σήματα» μιας ελληνικής ταυττη-τας) και η επιμονή στη γραφική λε-πτομέρεια συνεργάζονται καθοριστι-κά στην λη σκηνοθεσία - σκηνογρα-φία της σύνθεσης, μέσα στην οποία εντάσσονται οι παιδικές μορφές. Παιδικές μοφές άλλοτε δοσμένες πιο ρεαλιστικά, κι άλλοτε με αβρά, εξευ-γενισμένα πρσωπα, πως σε πίνα-κες του Γύζη –ιδωμένες ασφαλώς μεσ’ απ το φίλτρο κάποιων ενδιάθε-των ροπών του ζωγράφου, αλλά και της βαθιάς νοσταλγίας που διακατέ-χει αυτ τον ξενιτεμένο καλλιτέχνη. Eνα ιδεαλιστικ - συναισθηματικ πρίσμα, πάντως, μεσ’ απ το οποίο ε-ξωραΐζονται πρσωπα και καταστά-σεις, αποτελεί βασικ γνώρισμα της α-καδημαϊκής ηθογραφικής ζωγραφικής γενικά, μέσα στον περασμένο αιώνα.

Παιδική μορφή

H αφηγηματική, ανεκδοτολογική γλώσσα συνδυάζεται με την έννοια να αποδοθεί πλαστικά η πραγματικ-τητα της παιδικής μορφής στη φυσι-κή της παρουσία και διάπλαση, και κάποτε με μια πρθεση ψυχολογικής διείσδυσης στην παιδική ηλικία, σύμ-φωνα και με τα ευρωπαϊκά πρτυπα της εποχής. Σ’ έναν μεγάλο αριθμ πινάκων αποτυπώνονται στιγμιτυπα και καταστάσεις που φωτίζουν την παιδική ιδιοσυγκρασία στις ποικίλες αποχρώσεις της, χι σπάνια με μια τρυφερή χιουμοριστική διάθεση. Oι δημιουργοί σκύβουν με ένα παρατη-ρητικ βλέμμα πάνω στο παιδί, ζητώ-ντας να πλάσουν εκφραστικές και χαρακτηρισμένες παιδικές υπάρξεις, που δρουν συχνά αυθύπαρκτες, στο δικ τους κσμο, ανεξάρτητα απ τον κσμο των μεγάλων. Oι ενήλικες, άλλωστε, ταν εικονίζονται, υπάρ-χουν συνήθως σε άμεση σχέση με το παιδί, συμπράττοντας στο χαρακτη-ρισμ των παιδικών μορφών. H επίμονη παρουσία του παππού και της γιαγιάς σε αντίστιξη με τα πο-λύ μικρά παιδιά, το αντιθετικ σχήμα των γηρατειών και της παιδικτητας –που υπογραμμίζει τις αντίστοιχες ι-διαιτερτητες– εγγράφεται οπωσδή-ποτε σ’ αυτά τα συμφραζμενα. Oι «συρράξεις των μωρών, των παππού-δων και των γιαγιάπαππού-δων» (Zαχαρίας Παπαντωνίου) μέσα στη ζωγραφική του Iακωβίδη προσφέρουν μια δρα-στική εκδοχή αυτής της σχέσης με κάποιες ρεαλιστικές αναζητήσεις, ε-νώ στον Γύζη επικρατεί συνήθως έ-νας πιο ήπιος, πιο λυρικς τνος. Mια διάχυτη συναισθηματική τάση της νατουραλιστικής ηθογραφικής ζωγραφικής, σε συνδυασμ με τη γε-νικτερη ραση της εποχής για το παιδί είναι ασφαλώς οι παράγοντες που στις τελευταίες δεκετίες του αι-ώνα κυοφρησαν το μεγάλο αριθμ έργων με θλιβερ, συγκινησιακά φορτισμένο περιεχμενο, που το παιδί –συνήθως μαζί με τη μάνα– ποτελεί τον πυρήνα και το κύριο α-ντικείμενο αναφοράς. Oι εικνες των αρρώστων, των φτωχών, ορφανών παιδιών ή των παιιδών πλάι στην άρ-ρωστη μάνα συγκροτούν ένα ολ-κληρο κεφάλαιο μέσα στην ευρωπαϊ-κή τέχνη των χρνων αυτών, και δεν είναι σύμπτωση το γεγονς τι τέτοι-ου είδτέτοι-ους έργα εμφανίζονται κυρίως στο ρεπερτριο Eλλήνων ζωγράφων που ζουν στο εξωτερικ. O Γύζης α-ποτελεί απ την άποψη αυτή μια πο-λύ χαρακτηριστική περίπτωση.

Kοινωνικά πρτυπα

Στραμμένοι προς τον αγροτικ -λαϊκ χώρο οι Eλληνες καλλιτέχνες δίνουν ττε πολύ λίγες αστικές ηθο-γραφίες, αξίζει μάλιστα να σημειωθεί πως τέτοιες εικνες οφείλουμε κυ-ρίως σε ζωγράφους που εργάστηκαν εκτς Eλλάδας ή και σε δημιουργούς απ τα Eπτάνησα, περιοχή που οι ι-στορικές συγκυρίες είχαν διαμορφώ-σει απ παλιτερα μια ανθηρή αστική παράδοση. Tο παιδί του αστικού χώ-ρου έχει ωστσο έντονη παχώ-ρουσία στην προσωπογραφία, είδος που επί-σης αναπτύχθηκε στην Eλλάδα μετά τα μέσα του αιώνα. Στα παιδικά πορ-τραίτα οι μικροί αστοί ποζάρουν σαν μικροσκοπικοί ενήλικες. Tο σημαίνον πλαίσιο χώρου και κυρίως η πολύ προσεγμένη ενδυματολογικά εμφά-νιση αποτελούν ομιλητικές ενδείξεις του κοινωνικού status των προσώ-πων, που προβάλλεται μέσ’ απ αυτά τα έργα τα οποία σε αρκετές περι-πτώσεις ανακαλούν τις «επίσημες» προσωπογραφίες των (ενηλίκων) α-στών καθώς και φωτογραφικά πορ-τραίτα της εποχής. H απλυτη μετωπικτητα της παι-δικής φιγούρας σε ορισμένα απ αυ-τά τα πορτραίτα επιτείνει την αίσθη-ση της σκηνοθετημένης, «κατασκευ-ασμένης» εικνας καθώς και της στατικτητας που αποπνέουν οι πί-νακες αυτοί, που αναπαράγουν κοι-νωνικούς ρλους και ένα τύπο παιδι-ού σύμφωνα με τα ισχύοντα κοινωνι-κά πρτυπα και τους κώδικες συμπριφοράς. H απουσία παιχνιδιών, η ε-πίμονη παρουσία του βιβλίου, που μοιάζει απαραίτητο «εξάρτημα» των παιδικών πορτραίτων, αναδεικνύουν το ήθος των εικνων. Eξ ίσου δηλω-τική είναι και η απουσία μικρών οικια-κών ζώων - συντρφων της καθημε-ριντητας των παιδιών, στοιχείο που σε συνδυασμ με την απουσία του παιχνιδιού διαφοροποιεί αυτά τα έρ-γα απ πολλά παιδικά πορτραίτα της ευρωπαϊκής τέχνης, επιβεβαιώνο-ντας ταυτχρονα την ιδεολογία που τα κυοφορεί και τα σφραγίζει. Tο μο-τίβο του λουλουδιού, πάντως, σταθε-ρή παρουσία σε πορτραίτα παιδιών –κυρίως κοριτσιών– με ποικίλους συμβολισμούς, συνδέει αυτούς τους πίνακες με ευρωπαϊκά πρτυπα της εποχής αλλά και παλιτερων χρ-νων, καθώς και με φωτογραφικές μαρτυρίες.

Mορφές

Kοντά σ’ αυτά τα προρταίτα υπάρ-χουν και κάποια άλλα, που οι μορ-φές προβάλλουν μπροστά στα μάτια μας πιο αληθινές, πιο ζωντανές, πιο εκφραστικές. Προχωρώντας πέρα α-π τα εξωτερικά δεδομένα, οι δημι-ουργοί τους ιχνηλατούν το «εσωτε-ρικ πρσωπο» των μοντέλων ζητώ-ντας να συλλάβουν και ν’ αποτυπώ-σουν πάνω στο τελάρο μια έκφραση, μια κίνηση, έναν «αέρα» του εικονι-ζμενου, που αποκαλύπτει και αισθη-τοποιεί κάτι απ την ψυχή και την προσωπικτητα των μοντέλων. Δεν είναι ασφαλώς σύμπτωση τι σε τέ-τοια έργα τα μοντέλα είναι συνήθως πρσωπα του οικογενειακού περι-βάλλοντος των δημιουργών, πρσω-πα άμεσα βιωμένα, σε μια συνεχή βά-ση, τα οποία εξ άλλου ο καλλιτέχνης αντιμετωπίζει ελεύθερος απ δε-σμεύσεις και σκοπιμτητες. H έμφαση στην ομιλητική έκφρση, στάέκφρση, χειρονομία ή δράέκφρση, το α-νεκδοτολογικ στοιχείο, ο καθορι-στικς ρλος των λεπτομερειών συ-νιστούν θεμελιακά συστατικά στοι-χεία της ακαδημαϊκής - νατουραλι-στικής τέχνης, και χαρακτηρίζουν γενικά την εικονογραφία του παιδιού στο 19ο αιώνα, στο πεδίο της ηθο-γραφίας κυρίως, αλλά επίσης και του πορτραίτου. «Oλα στον πίνακά μου πρέπει να είναι ζωντανά, χι μως α-νήσυχα· το πρσωπο γεμάτο έκφρα-ση (...) προ πάντων πρέπει να έχουν το χαρακτήρα τους», σημειώνει ο Γύ-ζης στο ημερολγι του. H ρητορική των εκφράσεων και των χειρονομιών γίνεται ένας κώδικας επικοινωνίας με τον θεατή - αποδέκτη του πίνακα. Tο θέμα είναι η πρώτη προτεραιτη-τα και η αληθοφανής, πιστή αναπα-ράστασή του αποτελεί πρωταρχικ μέλημα των ζωγράφων. Aπλυτα ευανάγνωστα τα πρσω-πα και τα αντικείμενα, είναι δουλεμέ-να με έδουλεμέ-ναν πολύ επιμελημένο, σφρι-γηλ συχνά σχέδιο που διαγράφει με σαφήνεια τους γκους και τα σχήμα-τα, σε συνδυασμ με ένα καθαρά πε-ριγραφικ χρώμα. O ρλος του φω-τς είναι καίριος, τσο στο πλαίσιο των μορφών, στην ανάδειξη της κρουστής παιδικής σάρκας, σο και στη δημιουργία μιας ατμσφαιρας που υπηρετεί και αναδεικνύει το ση-μασιολογικ περιεχμενο της σκη-νής. Aπαλς, διάχυτος φωτισμς, άλ-λοτε φωτεινές εντάσεις που εστιάζο-νται πάνω σε ένα κεφάλι ή σε ένα σώ-μα εξαίροντάς το, ενώ κάποτε ο χει-ρισμς του φωτς προδίδει κάποιες υπαιθριστικές αναζητήσεις, που ω-στσο δεν προχωρούν μακριά. Eργα εργαστηρίου, οι πίνακες στη συντρι-πτική πλειοψηφία τους ακολουθούν την ακαδημαϊκή παράδοση.

Συμεών Σαββίδης

Στην αρχή του 20ού αιώνα οι παιδι-κές φιγούρες και γενικά οι σκηνές στο ύπαιθρο του συστηματικού μελε-τητή του χρώματος Συμεών Σαββίδη μεταφέρουν μηνύματα νεώτερων τά-σεων με σημείο αναφοράς και τον Iμπρεσιονισμ. Oχι πια μια αποκρυ-σταλλωμένη καταγραφή, που επιμέ-νει στη φυσιοκρατική απδοση μέσα απ μια αποστασιοποιημένη ραση, αλλά οπτικές εντυπώσεις που μετα-φράζονται πλαστικά με μια πιο ελεύ-θερη γραφή, με ένα πιο γοργ άγγιγ-μα του πινέλου. Oι δημιουργίες του Σαββίδη και κυρίως του Nικλαου Λύτρα, καθώς και άλλων ζωγράφων σηματοδοτούν νέες καλλιτεχνικές αντιλήψεις και αρχές, που θα αναπτυχθούν στην Eλλάδα μέσα στον αιώνα μας, δια-μορφώνοντας ένα καινούριο πρσω-πο της νεοελληνικής τέχνης, με άμε-σο αντίκτυπο στην εικαστική φυσιο-γνωμία του παιδιού. H προοδευτική χειραφέτηση απ τον ακαδημαϊσμ και τη νατουραλιστική γλώσσα και η επαφή με ρεύματα και τάσεις του μο-ντερνισμού (Mεταϊμπρεσιονισμ, Φωβισμ, Eξπρεσιονισμ, Kυβισμ, Aφαίρεση, Σουρεαλισμ) θα δώσουν μέσ στο πρώτο μισ του αιώνα μια νέα «ελευθερία κινήσεων» στους Eλληνες δημιουργούς. H αποδέσμευση, άλλωστε, απ μια Σχολή οδηγεί σε πιο ελεύθερες επι-λογές σε ,τι αφορά τα πρτυπα και τις πηγές έμπνευσης. Mια πολυφω-νία αντιλήψεων και εκφραστικών τρπων, που πιστοποιείται και στην απεικνιση του παιδιού, αντανακλά

AΦIEPΩMA

Συνέχεια απ την 3η σελίδα Παιδί που κλαίει (λεπτομέρεια απ την «Ψυχρολουσία»). Eργο του Γεωργίου Iα-κωβίδη (1853-1932). Λάδι σε μουσαμά, 17X14 εκ. Iδιωτική συλλογή, Aθήνα.

διάφορες επιδράσεις, απ ποικίλες πηγές –εξωτερικές αλλά και γηγε-νείς– καθώς και μια ελευθερία στην προσέγγιση και επεξεργασία των θε-μάτων. H σχέση των δημιουργών με το θεματικ ερέθισμα αλλά και την καλλιτεχνική πράξη αυτή καθαυτή τοποθετείται πλέον σε μια καινούρ-για, πιο δυναμική και πιο προσωπική –υποκειμενική βάση. Oι καθαρά μορ-φικές αξίες (χρώμα, σχέδιο) και η πραγματικτητα της ζωγραφικής ύ-λης, οι εγγενείς εκφραστικές δυνα-ττητες του υλικού διεκδικούν πλέ-ον στη συνείδηση αρκετών καλλιτε-χνών τα πρωτεία απ τη λεπτλογη, αφηγηματική καταγραφή του θέμα-τος και τη μιμητική αναπαράσταση, ενώ παράλληλα το άμεσο βίωμα και η καθαρά προσωπική ματιά του δημι-ουργού κατακτούν σημαντικ έδα-φος μέσα στην λη διαδικασία της καλλιτεχνικής δημιουργίας. H απλο-ποίηση, η σχηματοαπλο-ποίηση, η αποσπα-σματικτητα, το αφαιρετικ στοι-χείο, η παραμρφωση, η έμφαση στη δυναμική της φρμας, του γκου και του σχήματος, η χρήση του χρώμα-τος ως αυτοδύναμης εκφραστικής ζωγραφικής αξίας –κάποτε ανεξάρ-τητα απ φυσιοκρατικές επιταγές– ο χειρισμς της προοπτικής και του χώρου ανεξάρτητα απ τους ακαδη-μαϊκούς καννες, η πιο ενεργητική χειρονομία με τη γεμάτη χρώμα πινε-λιά είναι βασικά στοιχεία του νέου ει-καστικού συντακτικού των δημιουρ-γών μέσα στον 20 αιώνα, τα οποία σε αρκετές περιπτώσεις γεννούν ει-κνες που προχωρούν πέρα απ την περιγραφική ακρίβεια της εξωτερι-κής ψης των πραγμάτων.

Γενιά του ’30

Στον προσανατολισμ ορισμένων καλλιτεχνών σε ένα εικαστικ ιδίωμα που υπερβαίνει τη νατουραλιστική, πιστή αναπαράσταση συνέβαλε εξ άλλου και η επαφή με τη βυζαντινή και τη λαϊκή τέχνη, επαφή που εδραι-ώθηκε μετά το καταλυτικ βίωμα της Mικρασιατικής Kαταστροφής, στο πλαίσιο μιας επανεκτίμησης των α-ξιών της ελληνικής πολιτιστικής πα-ράδοσης και κληρονομιάς (βυζαντι-νής τέχνης, λαϊκού πολιτισμού - λαϊ-κής τέχνης). H λεγμενη γενιά του ’30 και γενικτερα καλλιτέχνες που εξέφρασαν εκδοχές της «ελληνικ-τητας», μεσ’ απ την εμπειρία της μοντέρας τέχνης αξιοποίησαν –πε-ρισστερο ή λιγτερο δημιουργικά– διδάγματα και αρχές της ελληνικής καλλιτεχνικής παράδοσης, θεωρημέ-νης σε μια διαχρονική βάση. H παράσταση του παιδιού παρακο-λουθεί και συμπορεύεται με τις εξε-λίξεις, μορφοποιώντας πολύτροπα τα νέα μηνύματα, στο καθαρά πλα-στικ αλλά επίσης και στο θεματικ επίπεδο, καθώς η θεματολογία των δημιουργών διευρύνεται, με βασικ άξονα πλέον τον χώρο της πλης, που ιδιαίτερα απ το 1930 και μετά α-ποτελεί πλο του ενδιαφέροντος αρ-κετών δημιουργών. Tο «τοπίο» της Aθήνας, μάλιστα, είτε αυτνομο είτε ως περιβάλλον και «σκηνικ» δρά-σης των προσώπων, είναι μια πολυε-δρική παρουσία, καθώς γίνεται συ-χνά πεδίο προβολής του προσωπικού - βιωματικού στοιχείου αλλά και μιας ευρύτερης, συλλογικής μνήμης και εμπειρίας. Mέσα σ’ αυτά τα συμφρα-ζμενα η παράσταση του παιδιού και του κσμου του παρουσιάζει πολλα-πλ ενδιαφέρον. Tο αυτοβιογραφικ στοιχείο, που σφραγίζει ένα τμήμα της παραγωγής αυτής τσο στο πε-δίο της ηθογραφίας σο και σ’ αυτ της προσωπογραφίας, είναι ένας πα-ράγοντας που συμβάλλει στην πολυ-σημία του θέματος, καθώς εκφράζε-ται πολύμορφα, «φιλτραρισμένο» σε κάθε περίπτωση απ την ιδιοσυγκρα-σία του καλλιτέχνη αλλά και απ τον εικαστικ του κώδικα.

Προσωπογραφία

H παιδική προσωπογραφία, διαφο-ροποιημένη πλέον αισθητά απ τα «επίσημα» παιδικά πορτραίτα των παλιτερων χρνων, κερδίζει μέσα στον 20 αιώνα σε πλούτο εικαστι-κών διατυπώσεων, που

αισθητοποι-ΣABBATO 1 - KYPIAKH 2 IANOYAPIOY 1994 - H KAΘHMEPINH

5

AΦIEPΩMA

Συνέχεια στην 6η σελίδα

«Kάστρο», 1977. Eργο του Pάλλη Kοψίδη (1929). Aκρυλικ σε μουσαμά, 106X147 εκ. Συλλογή Θωμά Σαπουνά, Aθήνα.

ούν ποικίλες αντιλήψεις και ερμηνεί-ες. Tο βλέμμα του καλλιτέχνη πάνω στο μοντέλο είναι τώρα πιο διεισδυ-τικ, ζητώντας να συλλάβει την παι-δικτητα, να αποδώσει ζωγραφικά την πλαστικτητα του παιδικού προ-σώπου, να πλάσει πιο εκφραστικές, πιο ψυχολογικά χαρακτηρισμένες παιδικές μορφές, κάποτε και με συμ-βολικές συνδηλώσεις. H επικέντρωση του ενδιαφέροντος στο παιδικ πρσωπο, ανεξάρτητα α-π ένα δηλωτικ πλαίσιο χώρου κα-θώς και απ ενδυματολογικές ενδεί-ξεις, είναι οπωσδήποτε μια σημαί-νουσα σταθερά της προσωπογραφι-κής παραγωγής των νεωτέρων χρ-νων. Δουλεύοντας, άλλωστε, σε πολ-λές περιπτώσεις ελεύθεροι απ τις δεσμεύσεις και τις επιταγές μιας πα-ραγγελίας, οι καλλιτέχνες έχουν τη δυναττητα να αντιμετωπίσουν το μοντέλο ως ένα καθαρά ζωγραφικ θέμα και «πεδίο» ανοιχτ σε διάφο-ρες ερμηνείες. Eρμηνείες διαμορφωμένες μέσα α-π τις μαθητείες, τις επιρροές –άμε-σες ή έμμε–άμε-σες– τις μνήμες, τα βιώ-ματα που φέρνει μέσα του κάθε δη-μιουργς, και βέβαια το ιδιοσυγκρα-σιακ του υπέδαφος. Tα σημεία ανα-φοράς είναι πολλά και ποικίλα, σύγ-χρονα αλλά και παλιτερα (βυζαντινή και λαϊκή τέχνη, προσωπογραφίες της μεγάλης κλασικής παράδοσης που ξεκινά απ την Aναγέννηση με αιχμή στον Ingres, πίνακες μέσα στο πνεύμα του Pομαντισμού κ.λπ.). H έμφαση άλλοτε στο σχέδιο και άλλο-τε στο χρώμα γίνεται συχνά βασικ μέσο έκφρασης του δημιουργού. O Mπουζιάνης αγγίζει εδώ ένα οριακ σημείο, μεταστοιχειώνοντας την «πρώτη ύλη» της απτής πραγματικ-τητας σε εικνες μεγάλης εκφραστι-κής πυκντητας μέσ’ απ μια πολυ-δύναμη λειτουργία του χρώματος και μια απλυτα προσωπική χειρονομια-κή γραφή.

Mητρτητα

Tο θέμα της μητρτητας διαγρά-φει επίσης μια ενδιαφέρουσα πορεία μέσα στην ελληνική τέχνη του αιώνα μας, απηχώντας κι αυτ στις διάφο-ρες εκδοχές του, τους νέους προ-βληματισμούς και προσανατολι-σμούς των καλλιτεχνών. Στα παλι-τερα χρνια, ενταγμένο κυρίως στο εθνογραφικ-λαογραφικ πλαίσιο του αγροτικού χώρου και σε μια ει-δυλλιακή ατμσφαιρα, το θέμα αυτ αποκτά μέσα στον 20 αιώνα μια αυ-τονομία και επενδύεται με μια άλλη σημασιολογική βαρύτητα. Aξία απ-λυτη, με μια οικουμενική διάσταση, η μητρτητα στην εικαστική της δια-πραγμάτευση είναι θέμα πρσφορο σε ιδεαλιστικές γενικεύσεις και σε χειρισμούς που τείνουν σε μια ανα-γωγή στον τύπο και στο σύμβολο, κά-ποτε με μια θρησκευτική απχρωση, πέρα απ τα καθημερινά, ανθρώπινα μέτρα, ιδιαίτερα μάλιστα σε εποχές κρίσης και οδυνηρών συνθηκών. Aλλοτε πάλι είναι έκδηλη η βούλη-ση του καλλιτέχνη να υπαινιχθεί το πρωτογενές στοιχείο, το πρωταρχικ και τον απλυτο δεσμ που συνδέει τη μάνα και το παιδί σ’ αυτή την αρ-χέγονη σχέση. H διαλεκτική συλλει-τουργία του φωτς και της σκιάς, η δυναμική της αντίστιξης φωτεινού και σκοτεινού, ο συμβολισμς του χρώματος, τα μεγάλα εκφραστικά σχήματα, ιδιαίτερα το κλειστ, «ζε-στ», περιεκτικ σχήμα της καμπύ-λης, η ζωτικτητα της οργανικής φρμας, το στοιχείο της υπερβολής καθώς επίσης και συνθετικές λύσεις γίνονται πλαστικά σημαίνοντα που υ-πηρετούν αποτελεσματικά το νοημα-τικ περιεχμενο των έργων. Tο γεγονς μάλιστα τι στην πρ-σφατη εποχή η μητρτητα έχει μια σημαντική παρουσία και στην περιο-χή της γλυπτικής, πως επίσης και της χαρακτικής, συμβάλλει οπωσδή-ποτε στην πολυμορφία της εικαστι-κής επεξεργασίας και ερμηνείας του θέματος.

Nεώτερα χρνια

Στα νεώτερα χρνια, πιο συγκεκρι-μένα μετά τα μέσα της δεκαετίας του ’60 και στη διάρκεια της δεκαετίας του ’70, οι ρεαλιστικές τάσεις και οι ι-σχύουσες ττε αντιλήψεις στη διε-θνή καλλιτεχνική σκηνή για το ρλο και τη λειτουργία της εικνας και γε-νικτερα της τέχνης ως μηχανισμού επικοινωνίας και δράσης μέσα στο κοινωνικ γίγνεσθαι, εισχωρούν και στον ελληνικ χώρο και γίνονται έ-ναυσμα για τη δημιουργία έργων που εγκαινιάζουν ένα εικαστικ πρσωπο του παιδιού με μια πιο σύγχρονη ση-ματοδτηση. H εικνα αυτή του παιδιού γίνεται συχνά φορέας κοινωνιολογικών - ι-δεολογικών καθώς και αισθητικών προβληματισμών με αναφορά στην άμεσα βιούμενη, σύγχρονη πραγμα-τικτητα, στην κουλτούρα της κατα-ναλωτικής κοινωνίας αλλά επίσης και στην ίδια τη γλώσσα της τέχνης. H υπέρβαση της ηθογραφικής ρα-σης και μια ρεαλιστική οπτική σφρα-γίζουν συνήθως αυτή την καινούργια αντιμετώπιση του παιδιού, και δεν εί-ναι τυχαίο τι συχνά οι καλλιτέχνες χρησιμοποιούν τη φωτογραφία και τη διαμεσολαβημένη εικνα των μέσων μαζικής επικοινωνίας. Aξίζει να υπο-γραμμιστεί, εξ άλλου, το φαινμενο τι σ’ αυτά τα χρνια και ιδιαίτερα στο πλαίσιο αυτής της παραγωγής γεννιούνται τα πρώτα έργα που σχο-λιάζουν κριτικά την παραδοσιακή ει-κνα της οικογένειας, και του παιδι-ού ειδικτερα, καθώς και τις επενδύ-σεις στο άτομ του. Στη δεκαετία του ’80 έχει πλέον υ-ποχωρήσει ο έντονος προβληματι-σμς κοινωνικο-πολιτικού χαρακτή-ρα που προσανατλιζε πολλούς Eλληνες δημιουργούς στο δημσιο -ευρύτερο χώρο και τα γεγοντα της επικαιρτητας. Aρκετοί καλλιτέχνες στρέφονται προς μια θεματική που ε-στιάζεται στην υποκειμενική εμπει-ρία, στην ατομική μυθολογία, σε έ-ναν οικείο, ιδιωτικ χώρο, δοσμένα συχνά με μια εικαστική γλώσα που α-ναδεικνύει τις ζωγραφικές αξίες, τη ζωγραφική χειρονομία και την προ-σωπική ευαισθησία του δημιουργού. Tο αυτοβιογραφικ - βιωματικ στοι-χείο και η μνήμη αποτελούν σημαί-νουσες συνιστώσεις αυτής της παρα-γωγής, με ποικίλες εκφάνσεις. Oι παιδικές μνήμες των καλλιτε-χνών γίνονται σε αρκετές περιπτώ-σεις ο μοχλς που πυροδοτεί τη δη-μιουργία έργων με φανερές ή πιο κρυπτικές αναφορές - αναδρομές στην παιδικτητα και στον κλειστ αινιγματικ κσμο της παιδικής ηλι-κίας. Mια παιδικτροπη διάθεση, εξ άλλου, που σφραγίζει τη μορφοπλα-σία των έργων ορισμένων νέων καλ-λιτεχνών επισημαίνεται και εδώ, με «χημα» προς τον κσμο της παιδι-κτητας το παιχνίδι, άμεσα συνυφα-σμένο με την περιπέτεια και τη δυνα-μική της καλλιτεχνικής πράξης.

AΦIEPΩMA

Συνέχεια απ την 5η σελίδα «Σύνθεση με μάνα και παιδί». Eργο του A. Tάσσου (1914-1985). Ξυλογραφία σε πλάγιο ξύλο, 69X70 εκ. Eθνική Πινακοθήκη.

ΣABBATO 1 - KYPIAKH 2 IANOYAPIOY 1994 - H KAΘHMEPINH

7

AΦIEPΩMA

Nικλαος Γύζης (1842-1901) «Προσωπογραφία της κρης του». Λάδι σε μουσαμά, 23X18 εκ. Συλλογή Iδρύματος E. Kουτλίδη. Tο μικρ αυτ κοριτσάκι –πιθανώς να πα-ριστάνει την τρίτη κρη του ζωγράφου, Iφιγένεια που γεννήθηκε το 1890– έχει την παιδική χάρη και φρεσκάδα και επικοινωνεί κυρίως με το σπινθηροβλο βλέμμα του.

Bαφτίσια σε ζακυνθινή εκκλησία (Bαφτίσια του καπετανπουλου). Eργο του Διονυσίου Tσκου (1820 - 1862). Λάδι σε μουσαμά, 58X72 εκ. Συλλογή ιδρύματος E. Kουτλίδη.

Aπηχοι της Eπανάστασης

H συμβολική σηματοδτηση της παιδικής μορφής στα πρώιμα μετεπαναστατικά χρνια

OI ΠPΩTOI ηθογραφικοί πίνακες, που εικονογραφούν σκηνές της καθημε-ρινής ζωής στα πρώιμα μετεπανα-στατικά χρνια, συχνά αναφέρονται στην Eπανάσταση. Πέρα απ τις έν-δοξες αναμνήσεις υπάρχουν και οι θλιβεροί απηχοι του Aγώνα, οι ανά-πηροι και φτωχοί αγωνιστές, μια πραγματικτητα που καταγράφεται απ τους ζωγράφους πολυσήμαντα. Aντιπροσωπευτικά είναι τα έργα των ζωγράφων Θεδωρου Bρυζάκη («Aνάπηρος του Aγώνα»), K.Γ. Παπα-γιαννάκη («Tο Eλληνπουλο»), Nικο-λάου Ξυδιά («O γιος του καλλιτέ-χνη»), Διονύσιου Tσκου («Bαφτίσια σε ζακυνθινή εκκλησία»).

«Tο Eλληνπουλο»

του K. Γ. Παπαγιαννάκη

Oι νωπές ακμη μνήμες της Eπα-νάστασης σφραγίζουν αυτή την πο-λύ πρώιμη απεικνιση παιδιού, που το μικρ αγρι φορά φουστανέλα και χρυσοκέντητο γιλέκο, την επίσημη φορεσιά της εποχής, ενώ η στάση του θυμίζει ολσωμα πορτρέτα αγω-νιστών. O τρπος που το παιδί «προβάλ-λει» μέσα στο τοπίο, το έντονα ωραι-οποιημένο πρσωπο καθώς και ο χειρισμς του χώρου δηλώνουν μια ιδεαλιστική-ρομαντική στάση στη διαπραγμάτευση του θέματος απ το ζωγράφο, ο οποίος φαίνεται πως ζητά να δώσει ένα συμβολικ τύπο και χι μια συγκεκριμένη υπαρκτή μορφή. Aξίζει να παραβάλει κανείς το έρ-γο με τον λίέρ-γο προγενέστερο πίνακα του Alexandre Marie Colin, «Tο Eλληνπουλο», περ. 1829-30 (Mου-σείο Mπενάκη), που το παρμοια ντυμένο αγρι παρουσιάζεται απ το ζωγράφο επίσης με μια συμβολική ταυττητα. Tριάντα περίπου χρνια μετά τον Παπαγιαννάκη(;), το 1870 στο Παρίσι ο Ξυδιάς, υπακούοντας κι αυτς σε μια ρομαντική παρρμηση, ζωγραφί-ζει τον πρωττοκο γιο του Στέφανο με παρμοια στολή. H λη εικνα του παιδιού, ιδωμέ-νου με μια μνημειακή διάθεση μπρο-στά απ ένα τοπίο με πανοραμική α-νάπτυξη, αλλά και η στάση του, ειδι-κτερα, φέρνουν στο νου πίνακες και χαρακτικά Eυρωπαίων ζωγράφων με αναφορά στον Aγώνα, έργα που ο Ξυδιάς είχε ασφαλώς την ευκαιρία να γνωρίσει απ κοντά στο Παρίσι -που ζούσε ττε. Eνδεικτικά αναφέρω εδώ τον πίνακα του γνωστού Γάλλου φιλέλληνα ζωγράφου και περιηγητή Louis Dupré «Eλληνας», περ. 1830.

«Bαφτίσια

σε ζακυνθινή εκκλησία»

Σε εντελώς διαφορετικ κλίμα μας μεταφέρει το έργο «Bαφτίσια σε ζα-κυνθινή εκκλησία» (ή «Bαφτίσια του καπετανπουλου»), ο μνος ίσως πί-νακας της ελληνικής ζωγραφικής του περασμένου αιώνα που απεικονί-ζει βαφτίσια. Tο μωρ είναι αδέξια πλασμένο, και αξίζει να επισημανθεί η προσοχή με την οποία ο ζωγράφος φρντισε να καλύψει με το λαδοπάνι τα γεννη-τικά του ργανα. Tα παιδιά, εξάλλου, δεν έχουν τί-ποτα απ τη χάρη και την πλαστικ-τητα της παιδικής ηλικίας. Eχουν α-ποδοθεί σαν μικρσωμοι μεγάλοι. Tο φαινμενο αυτ παρατηρείται σε αρ-κετές πρώιμες ελληνικές εικνες παιδιών. Aυτή η αδυναμία στην απ-δοση γνήσιων παιδικών μορφών πέ-ρα απ το μέτρο μιας προσωπικής ι-καντητας του δημιουργού, δηλώνει ακμη την έλλειψη εξοικείωσης ττε αρκετών ζωγράφων μας με το παιδί, ένα δύσκολο μάλιστα απ τη φύση του ζωγραφικ θέμα.

AΦIEPΩMA

Hθογραφικές εικ νες

Tο παιδί είναι κυρίαρχο θέμα και πρσωπο στην ηθογραφία του 19ου αιώνα

TO ΠAIΔI είναι κυρίαρχο θέμα και πρσωπο στην ηθογραφία του περα-σμένου αιώνα. Eθνογραφικ-λαο-γραφικ στοιχείο και έμφαση στον παραδοσιακ χώρο, οικογενειακές σκηνές (ευρεία οικογένεια, σχέση πρώτης και τρίτης ηλικίας), συγκινη-σιακ στοιχείο-συναισθηματισμς με αιχμή στο παιδί, παιδική βιοπάλη (κυ-ρίως μέσα στο χώρο της πλης), σκη-νές απ το αστικ περιβάλλον απο-τελούν βασικούς άξονες της ελληνι-κής ηθογραφίας του 19ου αιώνα, μεσ’ απ τους οποίους συγκροτείται το ηθογραφικ «πρσωπο» του παι-διού και της παιδικής ηλικίας. Aντιπροσωπευτικά είναι τα έργα των ζωγράφων και γλυπτών: Nικηφ-ρου Λύτρα («Eπιστροφή απ το πα-νηγύρι της Πεντέλης», «Tα κάλα-ντα», «Παιδί που στρίβει τσιγάρο», «Παιδί που καπνίζει», «Παιδί και ανα-λγιο»), Nικολάου Γύζη («T’ αρραβω-νιάσματα των παιδιών», «Προσχέδιο για τα Aρραβωνιάσματα των παι-διών», «Kου-κου», «Tο παραμύθι της γιαγιάς», «Σπουδή παιδιού», «Σπου-δή παιδιού», «H ψυχομάνα», «H άρ-ρωστη», «Oκτώ σχέδια με μολύβι σε κοιν χαρτί», «H αποστήθιση»), Γε-ωργίου Iακωβίδη («Tα πρώτα βήμα-τα», «Ψυχρολουσία», «Παιδί που κλαίει», «H αγαπημένη της γιαγιάς», «H Mεγαρίτισσα», «H προσφυγοπού-λα», «Παιδική συναυλία»), Kωνστα-ντίνου Πανώριου («Tιτίκα»), Πολυ-χρνη Λεμπέση «Hμίγυμνο παιδί», «Mικρή Kουλουριώτισσα»), Δημητρί-ου Φιλιππτη («Tο παιδί με τον κΔημητρί-ου- κου-μπαρά»), Γεωργίου Bρούτου («Kαρ-κινοφοβία), Nικλαου Ξυδιά («T’ Aνα-φιώτικα»), Iωάννη Zαχαριά («O μαθη-τής»), Γεωργίου Aβλιχου («Tο εργα-στήριο με την οικογένεια του καλλι-τέχνη») και Περικλή Πανταζή («Mά-γκας που τρώει καρπούζι», «O μικρς κλέφτης», «H μικρή λαίμαργη»).

Eργα

Aπ τα σημαντικά αυτά έργα επιλέ-γουμε και παρουσιάζουμε τα εξής: «H μικρή λαίμαργη» και «Mάγκας που τρώει καρπούζι» του Περικλή Παντα-ζή, «H αποστήθιση» και «H ψυχομά-να» του Nικολάου Γύζη, «Tο παιδί με τον κουμπαρά» του Δημήτρη Φιλιπ-πτη, «H προσφυγοπούλα» του Γιώρ-γου Iακωβίδη.

«H μικρή λαίμαργη»

Πιθαντατα ένα απ τα τελευταία έργα του ζωγράφου, που βρέθηκε α-νυπγραφο στο εργαστήρι του μετά το θάνατ του. Kαίρια χαρακτηρισμέ-νο και στην περίπτωση αυτή το παιδί εμψυχώνει με την παρουσία και την κίνησή του τον πίνακα, που και πάλι ο Πανταζής, σύμφωνα με την προ-σφιλή του πρακτική, συνδυάζει το θέμα της νεκρής φύσης με την αν-θρώπινη μορφή. O ζωγράφος πλάθει εδώ μια παιδι-κή μορφή με έντονη φυσιπαιδι-κή–σωματι- φυσική–σωματι-κή παρουσία, και μέσ’ απ το δεξιο-τεχνικ χειρισμ του φωτς και του χρώματος αποδίδει πειστικά την κρουστή παιδική σάρκα. Σ’ αυτή την αίσθηση ζωής που εκ-πέμπει η εικνα του παιδιού «απα-ντά» θαρρείς η πληθωρική φρμα του λαχανικού, σε μια εύστοχη μάλι-στα, πλαστική αντίστιξη που διασφα-λίζει την ισορροπία της σύνθεσης.

«H αποστήθιση»

Tο έργο με τον τίτλο «Aποστήθι-ση» (Memorieren) εκθέτει ο Γύζης το 1883 στη Διεθνή Eκθεση στο Glaspalast του Mονάχου και τιμάται με το δεύτερο χρυσ μετάλλιο. O ί-διος στο αυτοβιογραφικ του σημεί-ωμα (1892) που έγραψε για το υπουρ-γείο της Γαλλίας, που του υπέβαλε την παράκληση να αναφέρει τις δια-κρίσεις του και τα πιο σημαντικά και αγαπημένα του έργα, το συγκαταλέ-γει ανάμεσα σ’ αυτά. Tο 1928 στη με-γάλη έκθεση που οργάνωσε η Eται-ρεία Φιλοτέχνων στο Iλίου Mέλαθρον εκτέθηκε με αύξοντα αριθμ 107. Tο έργο παριστάνει ένα κοριτσάκι που καθισμένο πλάγια κρατάει στο χέρι ένα βιβλίο και με το βλέμμα ψη-λά προσπαθεί να αποστηθίσει το μά-θημά του. Φορά ένα ροζ χαρούμενο φρεμα με φαρδιά ζώνη και κκκινη κορδέλα στον ώμο, ενώ φέρει με χά-ρη στο στήθος το άλλο χέρι, ως μια χαρακτηριστική κίνηση για την προ-σήλωσή του στο έργο που επιτελεί. Tη δεκαετία του ’80 ο Γύζης περνά τα πιο ευτυχισμένα και μεστά χρνια της ζωής του και παράλληλα με τις μεγάλες ηθογραφικές αλλά και αλ-ληγορικές συνθέσεις ζωγραφίζει παι-διά του περιβάλλοντς του, πως ε-πίσης άνθη και διάφορα επιτραπέζια. Στα παιδικά πορτρέτα μεταφέρει τον ιδεαλισμ της ψυχής του, εξιδανι-κεύει τα χαρακτηριστικά, τονίζει την αθωτητα και τη γλυκύτητα του προ-σώπου και γενικά εκφράζεται ελεύ-θερα χωρίς κανένα συμβατικ περιο-ρισμ.

«Tο παιδί

με τον κουμπαρά»

Στον γλύπτη Δημήτριο Φιλιππτη οφείλουμε ορισμένες παραστάσεις παιδιών που φέρνουν ένα νέο πνεύ-μα στη νεοελληνική γλυπτική του δεύτερου μισού του περασμένου αι-ώνα, καθώς εισάγουν –τουλάχιστον σε ,τι αφορά την παιδική εικνα– θέματα πιο οικεία, πιο καθημερινά, που βρίσκονται άλλο λιγτερο και άλλο περισστερο μέσα στην περιο-χή της ηθογραφίας και απηχούν α-νάλογες τάσεις της δυτικοευρωπαϊ-κής τέχνης. Aνάμεσα στις παιδικές αυτές εικ-νες του Φιλιππτη το «Παιδί με τον κουμπαρά» (πως και το «Λουμενον νήπιον» ή «Mπεμπέκα») είναι τα πιο προωθημένα στην κατεύθυνση μιας γλυπτικής που αποβλέπει στην ανα-παράσταση της καθημερινής πραγ-ματικτητας με αποφασιστική απο-δέσμευση απ κλασικιστικά - ρομα-ντικά μοτίβα και διατυπώσεις. Tον Iα-νουάριο του 1881 το περιοδικ «Eστία» μας πληροφορεί τι σε καλ-λιτεχνική έκθεση στην οικία B. Mελά, στην Aθήνα, ο Φιλιππτης εκθέτει «Παίδα κρούοντα πηλίνην χρηματο-θήκη» (κουμπαράν) (sic)». Eχουμε έ-τσι ένα terminus ante quem για τη χρονολγηση της σπουδής (σε μάρ-μαρο) για το έργο, η οποία εκτίθεται εδώ. Tο τελειωμένο έργο λανθάνει. Iδιαίτερα ευαισθητοποιημένος α-πέναντι στο παιδί ο λογοτέχνης Γε-ώργιος Bιζυηνς, ασχολήθηκε με τα γλυπτά του Φιλιππτη που έχουν σχέση με το παιδί και σχολιάζει με τα παρακάτω διεισδυτικά λγια τον «Kουμπαρά» (πως τον αναφέρει στο κείμεν του): «Tην αυτήν πλαστι-κήν αλήθειαν [με τον «Mικρ ψαρά»] επέτυχεν ο αυτς τεχνίτης να αισθη-τοποιήσει τελείως δημιουργών τον ημίγυμνον εκείνον παίδα, στις, κρατών αμφοτέραις ταις χερσίν υ-πέρ την κεφαλήν τον περιέχοντα τας Συνέχεια στην 11η σελίδα ΣABBATO 1 - KYPIAKH 2 IANOYAPIOY 1994- H KAΘHMEPINH

9

«Mάγκας που τρώει καρπούζι». Eργο του Περικλή Πανταζή (1849-1884). Λάδι σε

Aριστερά, «H ψυχομάνα» (Kαλομάνα). Eργο του Nικολάου Γύζη, λάδι σε μουσαμά, 105X73 εκ. Συλλογή Iδρύματος E. Kουτλίδη. Δεξιά, «H προσφυγοπούλα». Eργο του Γεωργίου Iακωβίδη, λάδι σε μουσαμά 100X79 εκ. Συλλογή Iδρύματος E. Kουτλίδη.

AΦIEPΩMA

ΣABBATO 1 - KYPIAKH 2 IANOYAPIOY 1994 - H KAΘHMEPINH

11

οικονομίας αυτού αγαπητν κουμπα-ράν ανεστραμμένον, θωπεύει διά προώρως εγωιστικών σχεδν βλεμ-μάτων και μετ’ εκφραστικοτάτου μει-διάματος τας διά της σχισμής του κουμπαρά ακροστιλβούσας πεντά-ρας...».

«Mάγκας

που τρώει καρπούζι»

H παιδική μορφή απασχλησε επα-νειλημμένα τον Περικλή Πανταζή, τσο στο πεδίο της προσωπογραφίας σο και σ’ αυτ της ηθογραφίας, -που, σύμφωνα με ρεαλιστικές τάσεις της εποχής, ο ζωγράφος πραγματεύ-τηκε θέματα βασισμένα στην παρα-τήρηση της καθημερινής ζωής. Δου-λεμένα με ξεχωριστή ευαισθησία και μαστοριά τα έργα με παιδιά του, Πα-νταζή κέρδισαν συχνά επαινετικά σχλια απ την κριτική στο Bέλγιο, που έζησε και πέθανε ο καλλιτέ-χνης. O πίνακας αυτς έχει και ένα ιστο-ρικ ενδιαφέρον, καθώς, σύμφωνα με μια αναφορά στο περιοδικ Eστία, έγινε στην Eλλάδα, αντίθετα με τα υ-πλοιπα έργα του Πανταζή με παιδιά, που είναι καμωμένα στο Bέλγιο: Tο 1881 σε μια καλλιτεχνική έκθεση στην Aθήνα (στην οικία B. Mελά) «ε-ξετέθησαν ωσαύτως εικνες του κ. Πανταζή, εν αις αγυιπαις (μάγκας) (sic) των Aθηνών τρώγων υδροπέπο-να». O ίδιος πίνακας επιβεβαιώνει την ελληνική καταγωγή του.

«H προσφυγοπούλα»

Oι μικροί βιοπαλαιστές συγκίνησαν ως θέμα τον Iακωβίδη και αποτέλε-σαν αντικείμενο διαπραγμάτευσης α-π την εποχή της μαθητείας του στη Σχολή Kαλών Tεχνών. Eνώ το 1875 βρίσκεται ακμη στην Aθήνα απεικο-νίζει τον «Aλήτη», δέκα χρνια αργ-τερα, το 1885, στο Mναχο το «Mικρ Kαστανά», το 1887 το «Mικρ Bιοπα-λαιστή», το 1895 την «Kοιμισμένη Aνθοπώλη», έργο που εκθέτει στην Tεργέστη με τον τίτλο «Abba-ndonata». Aρκετά χρνια αργτερα, στην Aθήνα πια, επαναλαμβάνει με κάποιες παραλλαγές το ίδιο θέμα, που γίνεται γνωστ με τον τίτλο «Προσφυγοπούλα». Στα σκαλοπάτια της εισδου ενς μεγαλοαστικού σπιτιού κάθησε να ξεκουραστεί και αποκαμωμένο απο-κοιμήθηκε ένα κοριτσάκι. Tα σκούρα φθαρμένα ρούχα και η δεμένη στο κεφάλι μεγάλη μαύρη μαντίλα, δείγ-ματα φτώχειας και ορφάνιας, μαρτυ-ρούν τους λγους που αναγκάζουν τη μικρή να βγει στους δρμους να πουλήσει λουλούδια. H σκουρχρωμη μορφή της προ-βάλλει με καθαρά περιγράμματα στο ανοιχτχρωμο φντο, που σχηματί-ζουν ο λευκς τοίχος του σπιτού με τον αρχαιοπρεπή κίονα αριστερά και την πρτα δεξιά.

«H ψυχομάνα»

Στα έργα του Γύζη που περιγρά-φουν την ανθρώπινη δυστυχία και προκαλούν βαθιά συμπνια, ανήκει και η «Ψυχομάνα». Mέσα σ’ ένα απλ σπίτι, με την εικνα της Παναγίας στον τοίχο, κάθεται μια καλοσυνάτη νέα γυναίκα και θηλάζει ένα ορφαν παιδί, ενώ το δικ της έχει ανέβει σε ένα καρεκλάκι και προσπαθεί με παι-δική αφέλεια να τη φτάσει. Tο βλέμμα της είναι στραμμένο στοργικά προς το παιδί που θηλάζει και το πρσωπ της, ήρεμο, αποπνέ-ει την προσωπική της ευτυχία. H κκ-κινη ζακέτα της ελκύει το μάτι του θεατή και δημιουργεί έναν τνο αι-σιοδοξίας μέσα στην τραγικτητα της ζωής. Σε αντίθεση με την τρυφε-ρή αυτή σκηνή της μάνας με τα παι-διά, η δυστυχισμένη μεγάλη ορφανή αδελφή, μαυροφορεμένη, κρατώ-ντας το σκουφάκι του παιδιού, κάθε-ται παράμερα στην πρτα με βαθιά λυπημένο ύφος και απλυτη συναί-σθηση της τραγικής της μοίρας. Eντύπωση προκαλεί τι ακμη και το μικρ παιδί που θηλάζει είναι σκεπα-σμένο με κατάμαυρο ρούχο, δείγμα της συμφοράς που το έπληξε. Συνέχεια απ& την 9η σελίδα

Aριστερά, «Tο παιδί με τον κουμπαρά», (Σπουδή) του Δημήτρη Φιλιππ&τη (1839/40-1919). Mάρμαρο, ύψος 130 εκ. Eθνική Πινακοθήκη. Δεξιά, «Kαρκινοφοβία». Eργο του Γεωργίου Bρούτου(1843-1909). Mάρμαρο, ύψος 125 εκ. Eθνική Πινακοθήκη.

AΦIEPΩMA

«Πορτρέτο αγοριού» (Kωνσταντίνος M. Mελάς). Eργο του Nικηφρου Λύτρα (1832-1904). Λάδι σε μουσαμά, 117X83 εκ. Δημοτική Πινακοθήκη Λάρισας - Mουσείο Γ.I. Kατσίγρα.

ΣTA ΠAIΔIKA πορτρέτα του 19ου αι-ώνα, εικονίζονται κυρίως οι γνοι των αστικών οικογενειών, σε έναν κοινωνικ ρλο ο οποίος αισθητο-ποιείται μέσα απ τη ρητορική των στάσεων, τον ενδυματολογικ κώδι-κα, την εμφατική παρουσία του βι-βλίου, την απουσία των παιχνιδιών. Στους αντίποδες αυτών των έργων κάποια άλλα πορτρέτα παιδιών –συ-νήθως του άμεσου περιβάλλοντος των ζωγράφων– είναι καρποί μιας πιο αυθρμητης και ειλικρινούς ρασης για το παιδί, που αποσκοπεί να συλ-λάβει την παιδικτητα και να δημι-ουργήσει γνήσιες και ζωντανές παι-δικές μορφές. H εστίαση στο πρσω-πο του μοντέλου είναι εδώ οπωσδή-ποτε σημαίνουσα. Aντιπροσωπευτικά είναι τα έργα των ζωγράφων Nικηφρου Λύτρα («Πορτρέτο αγοριού») Γεωργίου Aβλιχού («Kοριτσάκι»), Γεωργίου Γραμμανδάκη («Πατέρας και κρη με ριγωτ φρεμα») Γ. Nικιάδη («Tα παιδιά του καλλιτέχνη»), Nικολάου Ξυδιά («Oικογενειακή προσωπογρα-φία»), Nικολάου Γύζη («Προσωπο-γραφία της κρης του», «O γιος του καλλιτέχνη», «Mαργαρίτα Γύζη», «Tηλέμαχος Γύζης», («O μικρς σά-τυρος»), Πολυχρνη Λεμπέση («H α-νιψιά του καλλιτέχνη»), Iωάννη Δού-κα («Πορτρέτο κοριτσιού»), Γεωργί-ου Iακωβίδη («H σύζυγος τΓεωργί-ου καλλι-τέχνη με το γιο του», «Προσωπο-γραφία της κ. Στεφ. Pάλλη και της κρης της»). Aπ τις σημαντικές αυτές δημι-ουργίες επιλέγουμε και παρουσιά-ζουμε τα εξής: «Πορτρέτο αγοριού», του Nικηφρου Λύτρα, «O μικρς Σάτυρος» και «Mαργαρίτα Γύζη» του Nικολάου Γύζη, «H ανιψιά του καλλι-τέχνη» του Πολυχρνη Λεμπέση και «Προσωπογραφία της κ. Στεφ. Pάλλη και της κρης της» του Γεωργίου Iα-κωβίδη.

«Πορτρέτο αγοριού»

Στον πίνακα, καμωμένο γύρω στο 1880, το μοντέλο είναι ο Kωνσταντί-νος Mιχ. Mελάς, αδελφς του Παύ-λου Mελά. O Λύτρας εδώ, υπακούο-ντας στις συμβάσεις και τις σκοπιμ-τητες της επίσημης προσωπογρα-φίας –που έχει αντίκτυπο και στα πορτρέτα των μικρών αστών– απο-μακρύνεται απ τις δροσερές, πει-στικές παιδικές μορφές των ηθογρα-φικών σκηνών του. Tο μικρ αγρι, σαν ενήλικας σε μικρογραφία, είναι ιδωμένο σε άμε-ση εξάρτηάμε-ση απ την κοινωνική του θέση, με μια πολύ προσεγμένη εν-δυματολογικά εμφάνιση, σημαίνου-σα μιας ορισμένης κοινωνικής προ-έλευσης αλλά και των προβολών και επενδύσεων στο πρσωπο του παι-διού μέσα στην αστική τάξη πραγ-μάτων. Tέτοιου είδους πορτρέτα, εικ-νες-φορείς μιας συγκεκριμένης ιδε-ολογίας, αποσκοπούν να αναπαρα-γάγουν με τη γλώσσα της τέχνης έ-ναν τύπο παιδιού σύμφωνα με τα α-ποδεκτά ττε κοινωνικά πρτυπα και τη γενικτερη ραση για το παιδί και την παιδική ηλικία. Tο βιβλίο, σταθερ «εξάρτημα» στα ελληνικά αστικά παιδικά πορ-τρέτα του 19ου αιώνα, συμπράττει στο ήθος αυτών των εικνων. H έ-γκυρη μαρτυρία των αντίστοιχων φωτογραφικών πορτρέτων επιβε-βαιώνει με σαφήνεια αυτή την

κοι-ΣABBATO 1 - KYPIAKH 2 IANOYAPIOY 1994 - H KAΘHMEPINH

13

Συνέχεια στην 14η σελίδα

AΦIEPΩMA

Tο παιδί στην προσωπογραφία

Eικονίζονται γνοι αστικών οικογενειών αλλά και συγγενικά πρσωπα των ζωγράφων

H οικογένεια Mιχαήλ Mελά στο εσωτερικ του σπιτιού της γύρω στα 1890 (Φω-τογραφία). Eπάνω, «H ανιψιά του καλλιτέχνη». Eργο του Πολυχρνη Λεμπέση (1848-1913). Λάδι σε μουσαμά, 60X49 εκ. Συλλογή Iδρύματος E. Kουτλίδη. Kάτω, «Mαργαρίτα Γύζη». Eργο του Nικολάου Γύζη (1842-1901). Σχέδιο με κάρβουνο και πενάκι, 29,7X27,6 εκ. Eθνική Πινακοθήκη.