UJI PERGONTOHAN (PILOT TESTING) PENGERING
GAB€ MERAH
( e a P a i c u m a a a u u mL.) TlPE KONVEKSI
BEBAS
UNTUK PENGUSAHA TIHGKAT PEDESAAN
OIeh
DENY
HERAWAN
FAKULTAS TEKNOLOGI PERTANIAN
INSTITUT PERTANIAN
BOGOR
DENY
HERAWAN. F 25.1038. U j i P e r c o n t o h a n ( P i l o t T e s t i n g ) P e n g e r i n g Cabe Merah ( C a p s i c u m a n n u u m L . ) T i p e k o n v e k s i Bebas U n t u k Pengusaha. .
T i n g k a t Pedesaan. (Uibawah.
b i m b i n g a n D r . l r . Hadi K . P u r w a d a r i a . I r . S u r o s o , dan I r . Usman Ahmad).
B a g i masyarakat I n d o n e s i a cabe n ~ e r a h merupakan k o m o d i t a s p e r t a n i a n yang m e r a k v a t , d i b u t u h k a n o l e h hampir semua o r a n g d a r i b e r b a g a i k a l a n g a n . P r o d u k s i cabe nierah d i
I n d o n e s i a pada tahun 1988 a d a l a h 448 722 t o n , d a r i j r ~ r n l a h r k i ter.;eh!.ii d i e k s p o r sehanyak 39 373 t o n sedangkari pada t a h u n 1989 p r o d u k s i sebesar 489 503 t o n dan junilah yang d i e k s p o r sebanyak 11 157 t o n . Cabe rnerah pada s a a t
d i p a n e n m e m i l i k i k a d a r a i r 8 0 %
-
90 % b a s i s basah dan sebagaimana k o n i o d i t a s p e r t a n i a n pada uniumnya cahe merah menii 1 i k i s i f a t niudah r u s a k dan b u s u k .S a l a h s a t u c a r a u n t u k mempertahankan niutu dan ntemper- p a n j a n g masa simpan s e r t a memasok k e b u t u h a n cabe merah k e r i n g u n t u k i n d u s t r i pangan s e p e r t i s u p e r n i l , p e t a n i a i a u pengusaha pedesaan melakukan p e n g e r i n g a n cabe merah dengan c a r a penjemuran sampai k a d a r a i r 11 %
-
15 % b a s i s b a s a h . Penjemuran murah dan mudah d i l a k u k a n namun s a n g a t t e r g a n t u n g pada cuaca dan i k l i m s e t e m p a t , t i n g g i n y a pencemaran k o t o r a n k a r e n a serangga, debu dan jarnur s e r t a rendemen yang rendah a k i b a t banyak cabe merah yang pecaha t a u r u s a k merupakan f a k t o r pembatas vang t i d a k d a p a t d i h i n d a r i
.
Untuk mengatasi masalah t e r s e b u t ,Sudiyono ( 1 9 9 2 ) t e l a h m e n e l i t i a l a t p e n g e r i n g t i p e korivek- s i bebas u n t u k cabe merah t a n p a beb<iri s e h i n g g a u n t u k menerapkan a l a t p e n g e r i n g t e r s e b u t p e r l u adanya u j i p e r c o n t o h a n ( p i l o t t e s t i n g ) s e s u a i dengan Lebutuhan clan k o n d i s i p e t a n i a t a u pengusaha pedesaan.
T u j u a n p e n e l i t i a n i n i a d a l a h nienerapkari a l a t p e n g e r i n g cabe rnerah t i p e k o n v e k s i bebas rancangan Sudiyono ( 1 9 9 2 ) s e t e l a h d i m o d i f i k a s i , melakukan u j i t e k n i s dan f i n a n s i a l a l a t p e n g e r i n g t e r s e b u t pada b e r b a g a i p e r l a - kuan, m e m p e l a j a r i p e n g a r u h cerobong b e r c e l a h t e r h a d a p l a j u p e n g e r i n g a n dan l a j u a l i r a n u d a r a , dan memherikan inforrna- s i p e r b a n d i n g a n mutu cabe merah k e r i n g h a s i l p e n g e r i n g a n dengan slat P e n g e r i n g mekanis dan p e n j e m u r a n .
K a p a s i t a s a l a t p e n g e r i n g i n i a d a l a h 1 024 k g cabe merah s e g a r a t a u
8
k g cabe merah s e g a r p e r r a k p e n g e r i n g . A l a t p e n g e r i n g . yang d i b u a t t e r d i r i d a r i t u n g k u , p i p a pemanas, r u a n g plenum, r u a n g p e n g e r i n g , v e n t i l a s i , c e r o b o n g asap, cerobong b e r c e l a h dan t a n g k i minyak t a n a h . M o d i f i k a s i k o n s t r u k s i . . d i l a k u k a n t e r h a d a p p i n t u , a t a p p e l i n d u n g bangunan, v e n t i l a s i , landasan r a k p e n g e r i n g dan t a n g k i minyak t a n a h , sedangkan m o d i f i k a s i u k u r a n d i l a k u k a n t e r h a d a p t u n g k u dan r u a n g o p e r a t o r , p i p a pemanas dan c e r o - bong asap, r u a n g plenum dan r u a n g p e n g e r i r i g ,p e l i n d u n g bangunan.
D a r i h a s i l percobaan t a n p a beban d a p a t d i k e t a h u i bahwa pada k o n d i s i v e n t i l a s i t e r t u t u p suhu p e n g e r i n g a n yang d i c a p a i a l a t p e n g e r i n g l e b i h t i n g g i namun penyebaran suhu k u r a n g seragam d i b a n d i n g k a n pada k o n d i s i v e n t i l a s i s e t e n g a h t e r b u k a dan t e r b u k a penuh. P e n g a t u r a n bukaan v e n t i l a s i selama o p e r a s i p e n g e r i n g a n cabe merah b e r l a n g s u n g d i l a k u k a n guna menjaga suhu p e n g e r i n g a n yang optimum dengan penyebaran suhu yang seragam.
P e n g e r i n g a n cabe merah dengan t e m p e r i n g ( 9 j a n ~ / h a r i ) d a p a t m e n g h a s i l k a n cabe nterah k e r i n g dengan kadar a i r 8 . 5 7 % b . b d a r i kadar a i r awal 8 2 . 7 4 % b . b , p e n g e r i n g a n b e r i a n g s u n g selama 56 jam ( 7 h a r i ) . Suhu r a t a - r a t a yang d i c a p a i a l a t p e n g e r i n g d i r u a n g plenum 5 7 . 7 Q C , r a k p e n g e r i n g bawah 4 2 . 6 o C , r a k p e n g e r i n g t e n g a h 3 7 . 8 Q C dan r a k p e n g e r i n g a t a s 38.3 o C , pada suhu p i p a pemanas 137 o C dan suhu gas buang s i s a h a s i l pembakaran 9 3 . 5 o C , dengan suhu l i n g k u n g a n 3 0 . 8 o C . L a j u a l i r a n u d a r a pada v e n t i l a s i clan c e r o b o n g b e r c e l a h masing-masing a d a l a h 972 n13/jan clan 1 2 2 1 . 9 4 m3/jam dan l a j u konscrntsi minyak t a n a h 3 . 2 4 l / j a m . E f i s i e n s i pemanasan dan p e n g e r i n g a n masing-masing a d a l a h 7 7 . 2 7 % dan 30.66
96.
' B i a y a o p e r a s i penger iriganRp 3 3 5 . 9 2 / k g cabe merah k e r i n g dan B / C
=
5 . 9 8-
7 . 9 8 . P e n g e r i n g a n cabe merah dengan t e m p e r i n g ( 1 2 j a m / h a r i ) d a p a t m e n g h a s i l k a n cabe merah k e r i n g dengan kadar a i r 7 . 3 7 % b . b d a r i kadar a i r awal 8 3 . 3 7 % b . b , p e n g e r i n g a n b e r l a n g s u n g selama 60 jam ( 5 h a r i ) . Suhu r a t a - r a t a yangdicapai alat pengering di
ruang plenum
61
o C ,rak
pengering bawah 45.7
o C ,rak pengering tengah
39.6
o Cdan
rak pengering atas 42.1
o C ,pada suhu pipa pemanas 163
o Cdan suhu gas buang sisa hasil pembakaran 152.7
o C ,dengan
suhu lingkungan 29.9
o C .Laju aliran udara pada ventilasi
dan cerobong berce
I
ah was i ng-mas i ng a(ia
lah 972 n13/
jam dan
1
323.77 m3/jam dan laj-u konsumsi minyak tanah 1 . 3 l/jarn.
Efisiensi pemanasan dan pengeringan masing-masing adalah
71.18
%dan 21.84
5 .
Biaya
operasi
penger ingan
Rp 402.66/kg cabe merah kering dengan
B / C=
4.9t3
-
6.70.
Pengeringan cabe merah secara kontinyu (21 jam/hari)
menghasilkan cabe merah kering selama 77.5 jam
(3hari)
dengan kadar air
1 1
%b.b dari kadar air awal
79.5
%b . b .
Suhu rata-rata yang dicapai alat pengering di ruang plenum
65.1
o C ,rak pengering bawah 47.2
o C ,rak pengering tengah
40.4
o Cdan rak pengering atas 41.2
o C ,pada suhu pipa
pemanas 231
o Cdan suhu cerobong asap 129
OC,dengan suhu
lingkungan 29
O C .Laju aliran udara pada ventilasi dan
cerobong bercelah masing-masing adalah 702 m3/jam dan
1
018.29 m3/jarn dan laju konsumsi minyak tanah 3.28 [/jam.
Efisiensi pemanasan dan pengeringan masing-masing adalah
58.18
%dan 20.35
% .Biaya
operasi
pengeringan
Rp 370.09/kg cabe merah kering dan
B / C=
5.44- 7.27.
Pengeringan cabe merah secara kontinyu (24 jam/hari)
dengan penambahan Na2S205 0.02
%pada suhu 7 0
o Cselama
3 menit menghasilkan.cabe merah kering dengari kadar air
8 . 8 % b . b d a r i k a d a r a i r awal 79.72 % b . b , p e n g e r i n g a n b e r l a n g s u n g selama 72 jam ( 3 h a r i ) . Suhu r a t a - r a t a yang d i c a p a i a l a t p e n g e r i n g d i r u a n g plenum 6 7 . 5 o C , r a k
p e n g e r i n g bawah 4 9 . 6 o C , r a k p e n g e r i n g t e n g a h 4 2 . 1 o C dan
r a k penger i n g a t a s 43.7 ' o C , pada suhu p i p a pemanas
1 7 0 . 7 o C dan suhu c e r o b o n g asap 138.0
o C ,
dengan suhul i n g k u n g a n 2 7 . 7 o C . L a j u a l i r a n u d a r a pada v e n t i l a s i dan
c e r o b o n g b e r c e l a h masing-masing a d a l a h 972 m3/jam dan 1 018.29 m3/jam dan l a j u konsumsi minyak tariah 3 . 3 2 i / j a m . E f i s i e n s i pemanasan dan p e n g e r i n g a n masing-masing a d a l a h 8 3 . 9 8 % dan 2 3 . 0 1 % . B i a y a o p e r a s i penger i n g a n Rp 3 6 9 . 0 3 / k g cabe merah k e r ' i n g dengan B/C
=
5 . 4 5-
7 . 2 9 .Sedangkan penjemuran cabe merah d a p a t m e n g h a s i l k a n cabe merah k e r i n g selama 5
-
7 h a r i dengan k a d a r a i r 12.92 % b . b d a r i kadar a i r awal 7 7 . 2 5%
b . b . Rendemen cabe merah p e n g e r i n g a n dengan . . . c a r a p e n j e m u r a n l e b i h rendah 1-
2%
d i b a n d i n g k a n dengan rendemen cabe merah yang d i k e r i ngkan dengan a l a t penger i n g mekan i s u n t u k v a r i e t a s yang sama.Cabe merah k e r i n g h a s i l p e n g e r i n g a n dengan a l a t p e n g e r i n g mekanis m e m i l i k i mutu l e b i h b a i k d i b a n d i n g k a n dengan h a s i l p e n j e m u r a n . Cabe merah yang d i k e r i n g k a n dengan a l a t p e n g e r i n g mekanis b e r w a r n a merah s e p e r t i a s a l n y a dengan t a n g k a i m a s i h h i j a u dan bau yang l e b i h d i s u k a i sedangkan cabe merah k e r i n g h a s i l penjemuran b e r w a r n a merah p u d a r dengan t a n g k a i k e c o k l a t a n
D i t i n j a u d a r i aspek t e k n i s , mutu cabe merah k e r i n g h a s i l p e n g e r i n g a n dan aspek F i n a n s i a l s e r t a r e s p o n p e t a n i dan pengusaha pedesaan maka p e n g e r i n g cabe merah ( C a p s i c c l m annuon? L . ) t i p e k o n v e k s i bebas i n i l a y a k d i p a k a i o l e h pengusaha t i n g k a t pedesaan.
Saran d a r i h a s i l p e n e l i t i a n a d a l a h p e n g o p e r a s i a n a l a t i n i s e b a i k n y a d i l a k u k a n s e c a r a k o n t i n y u ( 2 4 j a m / h a r i )
tanpa penambahan NazS205 k a r e n a mempercepat dan memudahkan penanganan awal sebelum cabe merah s e g a r dimasukkan ke dalam r u a n g p e n g e r i n g , d a p a t m e n g h a s i l k a n cabe merah k e r i n g dengan k a d a r a i r 1 1 . 0 7 % b a s i s b a s a h d a r i k a d a r a i r awal 78 % b a s i s basah selama 3 h a r i ( 7 7 . 5 j a m ) . E f i s i e n s i pemanasan dan p e n g e r i n g a n cukup t i n g g i y a i t u masing-masing 5 8 . 6 8 % dan 20.35 % s e r t a b i a y a o p e r a s i p e n g e r i n g a n Rp 3 7 0 . 0 9 / k g cabe merah k e r i n g dengan B / C
=
5 . 4 4-
7 . 2 7 .P e n g o p e r a s i a n a l a t p e n g e r i n g i n i d i l a k u k a n u n t u k menjaga dan mempertahankan mutu cabe merah k e r i n g , m i s a l -
nya cabe merah segar yang t e l a h r u s a k a t a u busuk d i l a k u k a n p e n g e r i n g a n dengan a l a t p e n g e r i n g mekanis k a r e n a j i k a d i j e r n u r akan m e n g h a s i l k a n cabe merah k e r i n g dengan t i n g k a t k e r u s a k a n yang l e b i h p a r a h , s e l a i n i t u p e n g e r i n g a n juga
. . .
d i l a k u k a n u n t u k cabe merah yang s i f a t n y a mudah r u s a k a t a u pecah s e p e r t i v a r i e t a s Taiwan. A l a t p e n g e r i n g mekanis d a p a t d i g u n a k a n u n t u k membantu p r o s e s penjemuran pada s a a t musim h u j a n
Guna r n e n i n g k a t k a n k a p a s i t a s p e n g e r i n g a n . parla r a k yang c a b e rnerahnya t e l ah k e r i n g ( l a p a t d i g a n t i I I t i c a h e
merah y a n g s e g a r .
U n t u k rnerl i n g k a t k a n p e n y e b a r a n s u t i i i yang I r b i h seragarn, p a d a p i p a penianas d a p a t d i b u a t talnlsnhar-; s a t u b e l o k a n ( e l b o w ) a g a r p a n a s l e b i h lama t e r t a h a n d i d a l a m a l a t p e n g e r i n g . . . P e r l u d i l a k u k a n u p a y a rnernaritaatkari panas k a n g ( - i ~ h r ~ p t i n g g i p a d a c e r o b o n g a s a p , rn i s a l n y a dengan nieiiibe l o k k a n
ke
d a l an) b a n g u n a n p e n g e r i n g b a g i a n a t i l s a t a t i d i t i i a a t a s r a k p e n g e r i n g p a l i n g a t a s s e b e l u n ~ p a n a s tt:t-ic.biit k c i i ~ , i r d a r i l u b a n g c e r o b o n g a s a p .U J I P E R C O N T O H A N ( P I L O T T E S T I N G ) P E N G E R I N G
C A B E M E R A H
( C a p s i c u m annuurn
L . )
T I P E K O N V E K S I B E B A S
U N T U K P E N G U S A H A T I N G K A T P E D E S A A N
O l e h DENY HEKAWAN F25.1038
SKR 1 PS 1 Sebagai s a l a h s a t u s y a r a t u n t u k menlperiJleh g e l a rSARJANA TEKNOLOGI PERTANIAN
p a d a J u r u s a r i Mekan
i
s a s i P e r t a n i art F a k u l t a s Tekno 1 og i P e r t a n i a r i l n s t i t u t P e r t a n i a n B o g o rF A K U L T A S T E K N O L O G I P E R T A N I A N
I N S T I T U T P E R T A N I A N B O G O R
. .B O G O R
I N S T I T U T P E R T A N I A N B O G O R
F A K U L T A S T E K N O L O G I P E R T A N I A N
U J I P E R C O N T O H A N ( P I L O T T E S T I N G ) P E N G E R I N G
C A B E M E R A H
( C a p s i c u m
annuurn
L . )T I P E K O N V E K S I B E B A S
U N T U K P E N G U S A H A T I N G K A T P E D E S A A N
SKK I I'S I S e b a g a i s a l a h s a t u s y a r a t u n t l r k n i e i a p e r o l c l ~ g e l a r SARJANA TEKNOLOGI PERTANIANPada j u r u s a n M e k a n i s a s i P e r t a n i a n F a k u l t a s T e k n o l o g i P e r t a n i a n l n s t i t u t P e r t a n i a n D o g o r O l e h DENY HERAWAN F 2.5. 10315
L.ahi r d i B a n d u n g parfa t a n g g a l 1 S u p t e ~ ~ l i ~ e l - IC)C,<I
T a n g g a l l u l u s : 12 A g u s t u s 1 9 9 2
I