ARCA GANESA DI DAERAH KUALA MUDA ANANTHAN A/L NAGU

ARCA GANESA

DI DAERAH KUALA MUDA

ANANTHAN A/L NAGU

UNIVERSITI SAINS MALAYSIA

2005

ARCA GANESA

DI DAERAH KUALA MUDA

OLEH

ANANTHAN A/L NAGU

Tesis yang diserahkan untuk memenuhi keperluan bagi Ijazah Sarjana Sastera

March 2005

PENGHARGAAN

Dalam proses penyediaan latihan ilmiah ini banyak keperitan dan masalah yang saya telah hadapi sebagai pelopor bagi tajuk ini. Pertama, masalah untuk mendapatkan bahan; kedua kerjasama sesetengah pihak. Ketiga, kekurangan bahan bertulis; keempat sumber oral yang meragukan dan kelima, tapak-tapak yang terbiar. Namun atas limpah kurnia Tuhan yang Maha Esa saya telah dapat menyelesaikan juga akhirnya.

Oleh yang demikian melalui ruangan ini saya ingin merakamkan setinggi-tinggi penghargaan kepada Profesor Madya Dr Zakariah Ali yang telah membimbing dan menjadi sumber insperasi saya. Setinggi-tinggi penghargaan juga ditujukan kepada Dr Jayabarathi yang banyak memberi tunjuk ajar dalam selok belok keagamaan yang berkaitan dengan Ganesa. Terima kasih juga diucapkan kepada kawan karip saya Encik Vasudevan yang telah memberikan sokongan dalam segala bentuk.

Jasa baik para pengarca tempatan dan kawan-kawan yang menolong saya mendapatkan bahan juga amat saya hargai. Akhir kata sokongan dan galakkan yang diberikan oleh ayah saya Encik Nagu tiada tolok bandingnya dan ribun terima kasih ditujukan kepadanya.

Sekian, terima kasih.

Ananthan Nagu

Pusat Pengajian Seni

2004

ISI KANDUNGAN

NO. MUKA SURAT Penghargaan

Isi Kandungan Senarai Jadual

ii iii iv Senarai Rajah

Abstrak (BM) Abstract (English)

v ix x

Bab 1 Pengenalan 1

Bab 2 Arca Ganesa Di Daerah Kuala Muda 22 Bab 3 Ukuran Dan Bahan Yang Digunakan Dalam Pembuatan Arca Ganesa 69 Bab 4 Analisis Ganesa Dari Segi Arca 146 Bab 5 Ganesa Dan Nilai Estetik 202

Bibit-bibit Harapan 209

Biblografi 211

SENARAI JADUAL

Jadual 4.1 : Bilangan arca Ganesa di kawasan Kuala Muda

berdasarkan media. 147 Jadual 4.2 : Saiz-saiz arca Ganesa yang terdapat di Daerah Kuala Muda 148 Jadual 4.3 : Jenis arca yang terdapat di Daerah Kuala Muda 149 Jadual 4.4 : Posisi Ganesa dan bilangan arca Ganesa 151 Jadual 4.5 : Bilangan arca Ganesa dengan tempat duduknya 152 Jadual 4.6 : Bilangan arca Ganesa dengan jumlah kepalanya 153 Jadual 4.7 : Bilangan arca Ganesa yang berkedudukan bersama-sama

dengan dewinya. 154

Jadual 4.8 : Bilangan lengan Ganesa 156

Jadual 4.9 : Statistik bilangan arca Ganesa dan posisi belalai 157 Jadual 4.10 : Bilangan arca Ganesa dan warna-warnanya 160

SENARAI RAJAH

Rajah 1.1 : Lakaran Ganesa 4

Rajah 2.1 : Peta Kedah dan Kedudukan Daerah Kuala Muda 23 Rajah 2.2 : Peta Daerah Kuala Muda dan Pembahagian Mukim-mukim 24

Rajah 2.3 : Plan kuil Ganesa di Bedong 30

Rajah 2.4 : Lakaran Menara Kuil Ganesa di Bedong 32 Rajah 2.5 : Ruang pengudaraan di menara Kuil Ganesa di Bedong 33

Rajah 2.6 : Menara Kuil Bedong 34

Rajah 2.7 : Lakaran plan kuil Ganesa di Batu Dua 35 Rajah 2.8 a : Arca granit Ganesa yang dihias 36 Rajah 2.8 b : Arca tembaga Ganesa yang dihias 36 Rajah 2.9 : Lakaran Menara Kuil Ganesa di Batu Dua 37 Rajah 2.10 : Gambar foto menara kuil Ganesa di Batu Dua 39 Rajah 2.11 : Lakaran pelan Kuil Ganesa di Sungai Petani 40 Rajah 2.12 : Gambar foto menara kuil Ganesa di Sungai Petani 42 Rajah 2.13 : Gambar foto arca Ganesa di bawah pokok di Bedong 44 Rajah 2.14 : Gambar foto menunjukkan arca Ganesa di Bukit Kuasa 46 Rajah 2.15 : Arca Bala Ganesa di Kuil Bedong 48 Rajah 2.16 : Arca Taruna Ganesa di Kuil di Sungai Petani 49

Rajah 2.17 : Arca Bakti Ganesa di Sungai 50

Rajah2.18 : Arca Vira Ganesa di Kuil Sungai Petani 51 Rajah 2.19 : Arca Sakri Ganesa di Kuil Bedong 52 Rajah 2.20 : Arca Sithi Ganesa d Ladang Abu Bakar 53 Rajah 2.21 : Arca Udhisda ganesa di Sungai Petani 54 Rajah 2.22 : Arca Vigna Ganesa di Kuil Ganesa Sungai Petani 55 Rajah 2.23 : Arca Shipra Ganesa di Kuil Sungai Petani 56 Rajah 2.24 : Arca Hiramba Ganesa di Kuil Bedong 57 Rajah 2.25 : Arca Vijaya Ganesa di Kuil Taman Keladi 58 Rajah 2.26 : Arca Nadana Ganesa di Kuil Batu 59 Rajah 2.27 : Arca Urdhva Ganesa di Kuil Bedong 60 Rajah 2.28 : Arca Vara Ganesa di Kuil Sungai Petani 61 Rajah 2.29 : Arca Tiragatcara Ganesadi Ladang Sungai Puntar 62 Rajah 2.30 : Arca Sirashdi Ganesa di Ladang 63 Rajah 2.31 : Arca Kshipra Ganesa di Kuil Padang Lembu 64 Rajah 2.32 : Arca Thundi Ganesa di Ladang Perbadanan 65 Rajah 2.33 : Arca Thuvija Ganesa di Kuil Bedong 66 Rajah 2.34 : Arca Thurga Ganesa di Kuil Sungai Petani 67 Rajah 2.35 : Arca Letchumi Ganesa di Kuil Sungai Petani 68 Rajah 3.1 : Lakaran kedudukan jari-jari manusia 73 Rajah 3.2 : Arca Ganesa dalam posisi berdiri 76

Rajah 3.3 : Gambar ukuran Viral 77

Rajah 3.4 : Arca Ganesa dalam posisi berdiri secara serong 78 Rajah 3.5 : Ganesa dalam posisi duduk 79

Rajah 3.6 : Ganesa dalam posisi menari 81

Rajah 3.7 : Ganesa dari pandangan belakang 82 Rajah 3.8 : Arca Ganesa di Ladang Tyye Aik 84 Rajah 3.9 : Turutan ukiran arca Ganesa daripada kayu 86

Rajah 3.10 : Alatan ukiran kayu 88

Rajah 3.11 : Arca Ganesa granit yang terdapat di Ladang Kuala Muda 90

Rajah 3.12 : Alatan ukiran batu 91 Rajah 3.13 : Gambar menunjukkan rangka arca Ganesa 92

Rajah 3.14 : Arca Ganesa yang dilekatkan dengan serpihan batu-bata 93 Rajah 3.15 : Arca yang siap disadur dengan simen licin 94 Rajah 3.16 : Beberapa alatan yang digunakan untuk membentuk arca

Ganesa dengan simen 95 Rajah 3.17 : Alat yang digunakan untuk membentuk dawai 96 Rajah 3.18 : Arca Ganesa yang dibentuk melalui acuan 97 Rajah 3.19 : Sebahagian alatan yang diperlukan dalam arca Papier

Mache Mache 100

Rajah 3.20 : Arca yang sedang dibentuk oleh En. Arumugam 101 Rajah 3.21 : Arca POP Ganesa di Kuil Taman Keladi 103 Rajah 3.22 : Arca tembaga di Kuil Kem Tentera Sungai Petani 105 Rajah 3.23 : Arca Ganesa di Lorong Kuala Muda dengan nyalaan lampu

pelita dan bahan-bahan untuk sembahyang 109 Rajah 3.24 : Arca Ganesa di Kuil Pinang Tunggal 111 Rajah 3.25 : Corak fauna berbentuk gajah yang terdapat di bawah pentas arca Ganesa di Kuil Sungai Petani 113 Rajah 3.26 : Corak abstrak di pentas arca Ganesa di Kuil Bedong 114 Rajah 3.27 : Arca Ganesa di Kuil Kampung Rusa yang menempatkan unsur

global di bahagian belakang kepala 115 Rajah 3.28 : Arca Ganesa di Ladang Harvard yang berlatar belakangkan

tulisan kaligrafi 116

Rajah 3.29 : Arca Ganesa di Kuil Ladang Abu Bakar 133 Rajah 3.30 : Arca Ganesa di Kuil Sungai Petani 134 Rajah 3.31 : Arca Ganesa di Kuil Kampung Kuasa 135 Rajah 3.32 : Arca Ganesa di Kuil Sungai Petani 136 Rajah 3.33 : Arca Ganesa di Pekan Padang Lembu 137 Rajah 3.34 : Arca Ganesa di Kampung Abu Bakar 138 Rajah 3.35 : Arca Ganesa di Pekan Padang Lembu 139 Rajah 3.36 : Arca Ganesa di Kuil Sungai Petani 141 Rajah 3.37 : Arca Ganesa di Kampung Bukit Selamban 142

Rajah 3.38 : Arca Ganesa di Kuil Bedong 144

Rajah 4.1 : Arca dinding Ganesa di Kuil Batu Dua 150 Rajah 4.2 : Arca Ganesa di Kuil Sungai Petani 152 Rajah 4.3 : Arca Ganesa bersama dewi yang terdapat di Kuil Sungai Petani 155 Rajah 4.4 : Arca amnya bertangan 16 yang terdapat di Kuil Bedong. 157

Rajah 4.5 : Huruf ‘Hu’ 159

Rajah 4.6 : Arca Ganesa di Kuil Sungai Petani 161 Rajah 4.7 : Lakaran Kedudukan Kaki Ganesa 162 Rajah 4.8 : Arca Ganesa di Kuil Kampung Abu Bakar 163

Rajah 4.9 : Lakaran kedudukan kaki Ganesa dalam posisi Latitasana 164 Rajah 4.10 : Lakaran Kedudukan kaki Ganesa dalam Keadaan Nvitya 164 Rajah 4.11 : Kedudukan kaki Ganesa dalam posisi Padmasana 165 Rajah 4.12 a : Belalai di sebelah kiri 166

Rajah 4.12 b : Belalai di sebelah kanan 166

Rajah 4.13 a : Lakaran pelbagai bentuk belalai 166 Rajah 4.13 b : Lakaran pelbagai bentuk belalai 167 Rajah 4.14 : Lakaran pelbagai bentuk belalai Ganesa yang menghala ke kanan 167 Rajah 4.15 : Gambar kedudukan jari manusia 169

Rajah 4.16 : Kedudukan Jari (Abaya Hastam) 169

Rajah 4.17 : Kedudukan Jari (Varata Hastam) 170 Rajah 4.18 : Kedudukan Jari (Kadaga Hastam) 171 Rajah 4.19 : Kedudukan Jari (Simma Karna Hastam) 173 Rajah 4.20 : Kedudukan Jari (Viyakiyana Hastam) 173

Rajah 4.21 : Kedudukan Jari (Susi Hastam) 174

Rajah 4.22 : Kedudukan Jari (Darjani Hastam) 175 Rajah 4.23 : Kedudukan Jari (Karthari Muka Hastam) 176 Rajah 4.24 : Kedudukan Jari (Alabatma Hastam) 177 Rajah 4.25 : Kedudukan Jari (Pallawa Hastam) 177 Rajah 4.26 : Kedudukan Jari (Arta Pathaga Hastam) 178 Rajah 4.27 : Kedudukan Jari (Nyana Hastam) 179 Rajah 4.28 : Kedudukan Jari (Trisula Hastam) 179 Rajah 4.29 : Kedudukan Jari (Musdi Hastam) 180 Rajah 4.30 : Kedudukan Jari (Sigara Hastam) 180 Rajah 4.31 : Kedudukan Jari (Damaru Hastam) 181 Rajah 4.32 : Kedudukan Jari (Thandana Hastam) 181 Rajah 4.33 : Kedudukan Jari (Anjali Hastam) 182 Rajah 4.34 : Kedudukan Jari (Thanur Hastam) 182 Rajah 4.35 : Kedudukan Jari (Halinggana Hastam) 183 Rajah 4.36 : Kedudukan Jari (Nitra Hastam) 183 Rajah 4.37 : Kedudukan Jari (Harta Chandra Hastam) 184

Rajah 4.38 : Pasam 185

Rajah 4.39 : Panah 186

Rajah 4.40 : Tantham 186

Rajah 4.41 : Vil 186

Rajah 4.42 : Sakaram 187

Rajah 4.43 : Katti 187

Rajah 4.44 : Kedagam 188

Rajah 4.45 : Vethalam 188

Rajah 4.46 : Vachiram 189

Rajah 4.47 : Angusam 189

Rajah 4.48 : Sammati 190

Rajah 4.49 : Kathai 191

Rajah 4.50 : Nagapasam 191

Rajah 4.51 : Soolam 191

Rajah 4.52 : Kunthali 191

Rajah 4.53 : Malu 192

Rajah 4.54 : Kodi 192

Rajah 4.55 : Tandam 192

Rajah 4.56 : Kamandalam 193

Rajah 4.57 : Parasu 193

Rajah 4.58 : Karumbu Vil 193

Rajah 4.59 : Sangu 194

Rajah 4.60 : Malar Ambu 194

Rajah 4.61 : Kodari 195

Rajah 4.62 : Akamalai 195

Rajah 4.63 : Samaran 195

Rajah 4.64 : Udaival 196

Rajah 4.65 : Thee Agal 196

Rajah 4.66 : Veenai 196

Rajah 4.67 : Modaka 196

Rajah 4.68 : Kalasa 197

Rajah 4.69 : Lambodara 198

Rajah 4.70 : Kelapa 198

Rajah 4.71 : Sastra 199

Rajah 4.72 : Huruf ‘Aum’ 200

Rajah 4.73 : Swastika 201

Rajah 4.74 : Mushika Vahana 201

Rajah 5.1 : Arca Batu Ganesa, Pengkalan Bujang 203 Rajah 5.2 : Penemuan artifak zaman dahulu 204

Rajah 5.3 : Arca Ganesa pada batu 205

ARCA GANESA DI DAERAH KUALA MUDA

ABSTRAK

Projek ilmiah ini membincangkan tentang arca-arca Ganesa yang terdapat di sekitar Daerah Kuala Muda, Kedah. Saya memilih arca Ganesa ini sebagai bahan kajian kerana Ganesa ialah dewa agama Hindu yang mempunyai rupa bentuk yang unik.

Figuranya adalah kombinasi bentuk manusia dan gajah. Di samping itu, tajuk ini juga menjadi pilihan kerana sehingga kini tidak seorang pun yang telah menerokai bidang ini.

Satu lagi perkara yang ingin saya tekankan di sini ialah arca Ganesa dan Agama Hindu merupakan dua unsur yang tidak boleh dipisahkan dan ia berkait di antara satu sama lain.

Justeru itu saya terpaksa menyentuh serba sedikit tentang Agama Hindu dan kepercayaan masyarakat dalam proses penerangan prosedur-prosedur pembuatan arca. Bab pertama kajian ini memberi penerangan tentang kelahiran Ganesa. Bab kedua menerangkan tentang pelan kuil-kuil di mana Ganesa ditempatkan di Daerah Kuala Muda. Bab ketiga pula merangkumi penerangan tentang pembentukkan anggota-anggota Ganesa, jenis media dan proses pembuatanya. Bab keempat ini juga telah diselitkan maklumat mengenai pengarca tempatan dan pengarca luar negara. Bab kelima mempunyai maklumat tentang nilai-nilai estetika yang terdapat pada arca Ganesa. Projek ilmiah ini telah ditulis berdasarkan kajian, penelitian, temuramah, rujukan sumber utama dan sumber kedua.

THE SCULPTURE OF GANESA IN THE DISTRICT OF KUALA MUDA

ABSTRACT

This academic exercise discusses the various sculptures of Ganesa which are found in temples in and around the district of Kuala Muda, Kedah. I chose sculpture of Ganesa as my research material because Ganesa is a Hindu deity which has a unique form. Its figure is a combination of human and elephant form. Apart from this, this topic was chosen because it has not been explored and researched by anyone until now.

Another point that I would like to stress is the fact that Ganesa’s image and Hinduism are so intertwined that they can not be separated from each other. Thus, I have to include Hinduism and the beliefs of Hindu’s in discussing the procedures that takes place in the sculpturing of Ganesa’s image. This academic exercise has been written in such a way as to provide the reader a clear picture of Ganesa, and appreciate the artistic elements that is found on its sculpture. This research has 5 chapters. The first chapter provides an explanation about the birth of Ganesa. The second chapter on the other hand, explains the temples’ plans in which Ganesa is positioned in the district of Kuala Muda. The third chapter consists of explanations on the various parts of Ganesa, types of media and the sculpturing process. Followed by chapter four, in which analysis of Ganesa’s image in terms of size, media, colour, and positions is visualised. Finally, chapter five provides information about the aesthetic values that are found on Ganesa’s image. This academic exercise has been written based on research, observations, interviews, primary and secondary reference materials. As this research is a pioneering endeavour, it is hoped that the mistakes and shortcomings could be forgiven.

BAB 1: PENGENALAN

GANESA DALAM AGAMA HINDU

Dewa Ganesa disebut sebagai dewa yang unggul berdasarkan rupa bentuknya.

Sesiapa sahaja yang melihat Arca Dewa Ganesa tentunya terpegun dan dapat merasakan adanya satu daya tarikan pada bentuk berkenaan. Dewa Ganesa mempunyai kepala gajah.

Ia menggambarkan adanya ciri-ciri binatang pada rupa bentuknya. Dengan adanya lengan yang lebih daripada dua maka Ganesa dikatakan mempunyai ciri-ciri dewa. Badannya yang menyerupai bentuk manusia. Perut yang buncit dan kakinya yang pendek serta tebal pula merupakan ciri-ciri raksaksa. Kombinasi kesemua ciri-ciri ini dapat huraian yang meluas dalam Agama Hindu¹.

Dengan melihat paras rupa Ganesa kita tidak boleh menganggapnya sebagai binatang. Pada masa yang sama walaupun bentuk badanya menyerupai manusia namun Ganesa tidak boleh dikategorikan sebagai manusia. Perut dan kakinya yang menyerupai raksaksa bukanlah ciri utama yang boleh menggolongkannya sebagai raksaksa. Ganesa bukanlah binatang, bukan manusia dan bukan raksaksa. Rupa bentuknya unik sebab itulah ia dipuja oleh pengikut-pengikutnya sebagai tuhan mereka. Kepala Ganesa yang besar menggambarkan daya berfikir yang kuat. Telinganya merujuk kepada kepintaran.

Mata yang kecil pula mempunyai maksud bahawa dia boleh menunaikan permintaan pengikutnya tanpa melihat kekurangan yang ada pada diri mereka. Belalai Ganesa yang panjang dan menyentuh darat pula mencerminkan bahawa Ganesa adalah dewa yang penyayang, menerima apa sahaja yang disembahkan kepadanya dengan hati rela. Ganesa mempunyai lima lengan, termasuk belalainya. Kelima-lima lengan Ganesa mempunyai

1 G.M. Subramaniam, Vinayagar Nyanamum Vinyanamum, (Chenai : Srirupavision,1995) m.s. 5.

fungsi mencipta, menjaga, melindungi, memusnahkan dan mengurniakan rahmat². Mencipta bermaksud Ganesa adalah Tuhan yang mencipta segala-galanya di alam ini.

Menjaga pula bermaksud selepas proses mencipta Ganesa menjaga semua benda yang diwujudkannya. Melindungi pula bermaksud Dewa Ganesa melindungi segala bahan yang diciptanya daripada bencana. Akhir sekali Dewa Ganesa juga¹ berperanan sebagai pemusnah kejahatan dan kejahilan.

Perut Genesa yang buncit pula memberi gambaran bahawa segala alam iaitu alam nyata dan alam tidak nyata berada di dalam cengkamannya. Ganesa berkuasa penuh ke atas segala kewujudan di alam ini. Tidak ada sebarang kuasa lain yang boleh menandinginya. Manakala kaki Ganesa yang pendek dan gemuk pula memberi petunjuk kepada pengikutnya tentang langkah-langkah yang perlu dipatuhi untuk mencapai moksha (kesempurnaan hidup).

Oleh kerana rupa bentuk Ganesa sangat unik dan pembentukkan setiap satu anggotanya mempunyai maksud maka para pengarca tidak boleh membuat arca Ganesa sambil lewa. Seorang pengarca yang ingin membuat arca Ganesa untuk dipuja mestilah mempunyai beberapa kriteria yang penting. Antara kriteria yang dimaksudkan ialah pengarca itu mestilah mempunyai budi pekerti yang baik. Dia juga perlu mengawal kelima-lima derianya untuk mendapatkan konsentrasi. Pada masa yang sama pengetahuan dalam bidang pengukuran, matematik, seni arca dan pengetahuan dalam Veda juga diperlukan. Veda ialah kitab-kitab lama yang menerangkan tentang agama dan peradaban manusia. Hanya pengarca yang mempunyai aspek-aspek di atas sahaja yang boleh membuat arca Ganesa yang mempunyai unsur kesucian yang sesuai untuk dipuja.

2 Virasamy Pilai, Sri Ganesar Alayam, (Kuala Lumpur : Saiva Paripalana Sabai, 1996) m.s. 39.

Arca Ganesa kebiasaannya dibentuk dalam beberapa ikonografi iaitu keadaan berdiri, keadaan duduk keadaan menari dan dalam keadaan menaiki binatang kesayangannya iaitu tikus. Untuk pemujaan di rumah dan untuk diletakkan di tempat- tempat umum arca Ganesa yang berada dalam keadaan duduk adalah sangat sesuai. Arca Ganesa yang dibentuk dalam keadaan berdiri pula lebih sesuai diletakkan di pusat rahim kuil. Rupa bentuk Ganesa pula mula-mula dibahagikan kepada lapan. Kemudian angka ini telah meningkat kepada dua belas. Seterusnya bilangan ini telah berubah kepada enam belas dan kini terdapat tiga puluh dua jenis rupa bentuk Ganesa³. Semua rupa bentuk arca Ganesa yang wujud pada hari ini mempunyai ciri-ciri tiga puluh dua jenis Ganesa ini.

Perubahan rupa bentuk Ganesa ini juga telah mempengaruhi barang-barang kemas yang dipakai olehnya dan cara pemujaannya. Dari segi barang-barang kemas pula pengarca lebih gemar mengukir corak-corak yang terkini pada arca. Corak-corak ini sentiasa berubah mengikut peredaran zaman. Cara pemujaan Ganesa juga mengalami perubahan yang ketara. Pada zaman dahulu cara pemujaannya terlalu ketat dan terdapat banyak pantang larang. Tetapi kini sikap manusia yang mengejar kehidupan duniawi telah mengubah cara penyembahan dan proses pemujaan ini mengikut kesenangan masing- masing.

KELAHIRAN DEWA GANESA

Ganesa membawa maksud ketua kepada cakrawala. Ganesa adalah anak lelaki kepada Dewa Siva dan Dewi Parvathi. Ganesa mempunyai kepala gajah yang mana salah satu gandinganya kelihatan patah. Perutnya pula buncit dan selalunya ia digambarkan dengan menunggang tikus iaitu binatang peliharaan kegemarannya. Terdapat banyak

3 S.Thandabani, Ganapathi, (Chenai : Thiruvaduthurai Athinan,1992) m.s.15

mitos yang menerangkan tentang kelahiran Dewa Ganesa ini. Namun begitu hanya empat mitos yang begitu popular dan sering diceritakan untuk menerangkan tentang kelahiran Ganesa.

MITOS PERTAMA

Dewa Siva dan Dewi Parvathi adalah pasangan suami isteri yang intim. Sudah lama Dewi Parvathi inginkan seorang anak dan akhirnya hasrat beliau tercapai. Dewi Parvathi telah mengumpulkan segala daki dari badannya dan menyebut beberapa mentera. Maka munculah seorang

Rajah 1.1 : Lakaran Ganesa

budak lelaki yang bernama Ganesa. Pada masa ini Dewa Siva telah keluar dan beliau tidak tahu menahu tentang kewujudan Ganesa ini. Pada suatu hari Dewi Parvathi ingin mandi di kolam dan beliau telah menyuruh anaknya Ganesa untuk mengawal kawasan sekeliling. Ganesa pun menurut perintah ibunya. Kebetulan pada waktu itu Dewa Siva telah pulang. Dewa Siva ingin berjumpa dengan isterinya tetapi tidak dibenarkan oleh Ganesa. Walaupun dipujuk berkali-kali namun Ganesa tetap tidak membenarkan Dewa Siva melihat isterinya. Dewa Siva yang murka dengan perbuatan Ganesa akhirnya telah memancung kepalanya tanpa menyedari yang Ganesa itu ialah anaknya. Apabila menyedari kejadian tersebut Dewi Parvathi telah mengamuk dan beliau mengancam untuk memusnahkan segala alam ini. Melihatkan keadaan ini Dewa Siva telah mengarahkan seorang pekerjanya keluar dan mencari kepala pertama yang dijumpainya.

Pekerja itu pula telah membawa kepala seekor gajah yang akhirnya dicantumkan pada badan Ganesa. Maka wujudlah seorang dewa yang berwajah gajah dan berbadankan manusia iaitu satu rupa bentuk Dewa Hindu yang unik⁴.

MITOS KEDUA

Menurut cerita ini pula Dewi Parvathi telah mencipta seorang budak lelaki yang comel daripada daki badannya dan mantera-mantera. Budak lelaki berkenaan dinamakan Ganesa dan dipilihara dengan penuh kasih sayang oleh Dewi Parvathi. Pada suatu hari Dewa Siva telah pulang ke rumah. Tetapi Ganesa yang tidak mengenali bapanya itu enggan membenarkan bapanya masuk ke dalam rumah. Ganesa juga telah menghina bapanya dengan kata-kata yang keji. Peristiwa ini telah membangkitkan kamarahan Dewa Siva lalu beliau telah menghantar Bhuta Gana iaitu seekor raksaksa untuk menakutkan

4 G.M.Subramaniam, Vinayagar Nyanamum Vinyanamum, (Chenai : Srirupavision,1995) m.s.8

Ganesa. Sebaliknya Ganesa telah berjaya mengalahkan raksaksa ini. Beberapa orang pekerja yang dihantar oleh Dewa Siva kemudiannya juga telah ditewaskan oleh Ganesa.

Malangnya pada akhir pertempuran Ganesa telah kehilangan kepalanya. Apabila mendapat tahu tentang peristiwa ini Dewi Parvathi tidak dapat menahan kesedihannya.

Sebagai usaha memujuknya Dewa Siva telah mengarahkan para pekerjanya untuk mencari kepala Ganesa tersebut untuk dicantumkan. Tetapi kepala tersebut tidak dijumpai. Satu keputusan telah diambil kemudiannya iaitu kepala binatang atau kepala manusia yang dijumpai terdahulu akan digunakan untuk menghidupkan Ganesa.

Akhirnya kepala gajah yang dijumpai dan ia telah dicantumkan pada badan Ganesa. Dewi Parvathi masih lagi tidak puas hati dan merasakan bahawa Ganesa harus dikurniakan dengan sesuatu yang berharga sebagai gantirugi. Atas desakkan Dewi Parvathi, Dewa Siva telah mengurniakan Ganesa sebagai dewa yang ulung. Ini bermakna Dewa Ganesa mestilah dipuja terlebih dahulu sebelum memuja dewa-dewa lain. Ia adalah sejajar dengan peranan Ganesa iaitu sebagai Dewa Penghalang Rintangan dan oleh sebab itu beliau harus disembah terlebih dahulu⁵.

MITOS KETIGA

Menurut cerita ini Dewi Parvathi iaitu isteri kepada Dewa Siva ingin bersiram di kolam milik peribadinya berhampiran dengan Banjaran Himalaya. Apabila tiba di kawasan tersebut Dewi Parvathi mula risau akan keselamatanya. Memandangkan kesemua dayang-dayangnya ialah perempuan maka Dewi Parvathi memerlukan seorang lelaki untuk dijadikan pengawal. Seseorang lelaki yang dimaksudkan itu mestilah terjadi daripada darah dagingnya supaya segala perintahnya dapat dilaksanakan tanpa was-was.

5 S.Thandabani, Ganapathi, (Chenai : Thiruvaduthurai Athinan,1992) m.s.28

Dewi Parvathi kemudiannya telah mengambil serbuk kunyit yang digunakan untuk mandi dan menyapukannya pada seluruh badan. Kemudian Dewi telah mengikis semula serbuk kunyit berkenaan daripada badannya dan membentuk seorang budak lelaki yang tampan dan bertubuh tegap. Nyawa telah ditiupkan oleh dewi pada budak lelaki berkenaan. Dewi kemudiannya telah mengarahkan budak lelaki yang bernama Ganesa itu untuk mengawal kawasan sekitar dan tidak membenarkan sesiapapun menceroboh. Pada masa yang sama Dewa Siva yang baru sahaja menang dalam pertarungannya dengan raksaksa kembali dan beliau ingin meraikan kemenangannya bersama-sama dengan Dewi. Dewa Siva telah meminta kebenaran daripada Ganesa untuk berjumpa dengan isterinya tetapi Ganesa tetap tidak membenarkannya. Malah Ganesa telah mengugut untuk mengusir Dewa Siva dan pengikutnya jika mereka tidak beredar dari kawasan berkenaan. Akhirnya Dewa Siva yang murka dengan kelakuan Ganesa yang biadap dan tidak menghormatinya itu telah memancung kepala Ganesa. Darah keluar dengan melimpah-limpah dan membasahi kawasan sekitarnya. Perbuatan Dewa Siva ini telah menyebabkan Dewi Parvathi meradang dan berpendapat dirinya tidak dihormati sebagai seorang dewi. Dewa Siva yang melihat keadaan itu merasa serba salah dan menyuruh pengikut-pengikutnya mencari kepala yang pertama dijumpai di arah utara. Mereka telah menemui seekor gajah yang sedang tidur dan akhirnya kepala gajah itu telah dicantumkan pada badan Ganesa dan lahirlah seorang dewa yang bernama Ganesa.

MITOS KEEMPAT

Dalam kitab “Brahma Purana” pula kelahiran Ganesa telah dijelaskan seperti berikut. Dewa Siva telah meminta isterinya Dewi Parvathi yang inginkan seorang anak

untuk berpuasa selama setahun dan mengamalkan beberapa pantang larang. Setelah melihat kesungguhan Dewi Parvathi berpuasa Dewa Krisna iaitu salah seorang Dewa Hindu yang terkenal telah lahir sebagai anaknya. Kelahiran ini telah disambut dengan meriah oleh kedua ibubapanya. Semua dewa-dewa telah mengunjungi Dewi Parvathi untuk melihat bayi tersebut. Dewa Shani (anak syurga) juga telah hadir ke majlis tersebut.

Oleh kerana perasaan cemburu beliau tidak mahu melihat bayi berkenaan. Melihatkan keadaan ini Dewi Parvathi telah memujuk Dewa Shani supaya mendukung dan mengurniakan rahmat ke atas bayi berkenaan. Atas permintaan Dewi, Dewa Shani telah memandang bayi berkenaan dengan penuh kebencian dan rasa dendam. Pandangan Dewa Shani yang tajam tersebut menyebabkan kepala bayi berkenaan terpancung dan terbang.

Kesemua dewa-dewa yang berada di tempat kejadian amat terkejut dan terharu dengan peristiwa berkenaan. Dewa Vishnu salah seorang lagi Dewa Hindu yang berada di tempat kejadian pada masa itu telah mengarahkan Garuda iaitu helang besar kesayangannya untuk mencari kepala bayi berkenaan. Namun segala usahanya gagal. Akhirnya Garuda telah membawa balik kepala seekor gajah yang kecil dan ia telah dicantumkan pada badan bayi tersebut. Semua dewa telah merestui Ganesa dan mengistiharkan bahawa Ganesa adalah dewa yang utama dan patut disembah dahulu sebelum sebarang upacara⁶.

NAMA-NAMA LAIN BAGI GANESA

Pelbagai nama digunakan untuk mengenali Dewa Ganesa. Ini termasuklah Pillaiyar (anak), Vinayaga Murti (dewa pengelak halangan), Vinayaka (penghapus halangan), Ganapati (ketua segala dewa-dewa kecil), Ainkaran (dewa bertangan lima), Anaimugan (Dewa berkepala gajah), Tumbikaiyan (dewa yang mempunyai belalai),

6 S.Thandabani, Ganapathi, (Chenai : Thiruvaduthurai Athinan,1992) m.s.20

Vikneswaran (dewa penghalang kedukaan yang berkuasa), Gajamugan (dewa bermuka gajah), Citti Vinayakar (dewa ilham), Kuttatum Pillaiyar (si anak yang menarik), Anakuca-paca-yenti (dewa memegang angkus dan tali) dan pelbagai lagi. Kebanyakan nama-nama tersebut diambil daripada Bahasa Sanskrit⁷.

PERANAN GANESA DALAM AGAMA HINDU

Ganesa adalah tuhan yang sangat istimewa di kalangan penganut-penganut Hindu.

Mengikut pendapat para pengkaji pemujaan Ganesa bermula sekitar adab ke-6 (A.D.).

Selepas itu ia berkembang begitu pesat sehingga menjadi satu kepercayaan yang tersendiri yang dikenali sebagai "Ganapatyam". Tuhan Ganesa juga telah dipinjam oleh agama-agama lain seperti Buddha dan Jainism serta pemujaannya tersebar luas di Asia.

Ganesa telah mencapai kedudukan yang tinggi di kalangan masyarakat Hindu dan ia merupakan salah satu pemujaan yang terpenting di India sekarang.

Pemujaan Ganesa dikatakan sangat kukuh semasa pemerintahan Gupta dan Pasca Gupta. Ini dapat dibuktikan dengan batu-batu bersurat di Ghatiala yang terletak berdekatan dengan Jodhpur atau Rajastan. Batu bersurat itu bertarikh 862 A.D. dan menunjukkan sudah wujud ciri-ciri pemujaan dewa Ganesa. Imej-imej Ganesa juga dapat dilihat pada batu-batu yang dipahat di kuil-kuil di Elephanta, Ellora dan Badami di India.

Di Asia Tenggara Ganesa dipuji sebagai Dewa Brahmin manakala di Timur Jauh ia diubahsuai menjadi dewa agama Buddha⁸.

7 V.Ganapathi Stapati, Serpa Sennul (Chenai, Tamil Nadu : Thozhil Nudpa Kalvi Iyakam :1978) m.s.274

8 G.M.Subramaniam, Vinayagar Nyanamum Vinyanamum, (Chenai : Srirupavision,1995) m.s.62

CARA-CARA MENYEMBAHNYA

Hampir kesemua penganut agama Hindu menyedari bahawa Dewa Ganesa harus dihormati terlebih dahulu sebelum apa-apa upacara diadakan. Di kawasan kajian iaitu di Daerah Kuala Muda pun kita dapat lihat dewa-dewa Ganesa dipuja dahulu sebelum upacara lain berlangsung. Malah bukan dari segi sembahyang sahaja malah dalam penghasilan penulisan, setiap hasil tulisan akan dimulakan dengan "pillaiyar Culi"

(sesuatu simbol yang menandakan dewa Ganesa), Pillaiyar Culi ditandakan seperti

" ".

Menurut kepercayaan orang Hindu "Pillaiyar Culi" dipercayai akan membawa kejayaan kerana Ganesa juga berfungsi sebagai penghapus halangan. Dengan ini diharap setiap hasil kerja akan membawa kejayaan dan kita juga harus sentiasa ingat akan kekuasaan tuhan. Kesimpulannya Ganesa juga disifatkan sebagai pemberi ilham dan menolak kekotoran serta kekeliruan fikiran.

FESTIVEL GANESA ATAU PERAYAAN-PERAYAAN GANESA

Perayaan-perayaan Agama Hindu yang dijalankan hingga hari ini mempunyai fungsinya yang tersendiri iaitu untuk menghiburkan dewa dan pengikut -pengikut dewa berkenaan. Oleh kerana dalam Agama Hindu terdapat ramai dewa dan dewi maka setiap seorang dewa atau dewi berkenaan mempunyai perayaanya yang tersendiri. Ganesa juga terdapat tidak ketinggalan dalam hal ini. Perayaan-perayaan ini adakalanya disambut di rumah. Ada masanya pula ia disambut beramai-ramai di kuil. Tarikh yang tetap untuk menyambut perayaan ini ditentukan oleh ahli-ahli astrologi berdasarkan penggiraan bulan

dan bintang serta merujuk kepda kalendar agama Hindu⁹. Dalam perayaan ini beberapa aktiviti diadakan seperti aktiviti membayar nazar dengan mengangkat "kavedi", berpuasa menyanyi, menari tarian klasik, mengadakan konset muzik tradisional, bercerita berkenaan cerita dewa-dewi dan mengadakan drama-drama klasik yang berkaitan dengan dewa-dewi.

Menurut M.Arunachalam dalam bukunya Festivals Of Tamil Nadu:

"There are three aspects to every festival in the land. The first is the ritualistic aspect- the various steps of its celebration… performance of a puja, preliminary arrangments, etc. The second is the legend aspect-the ancient stories which had grown round it… The third is the philosophical or esoteric aspect which gives significance to the celebration and has kept it alive throught so many centuries"¹⁰

Seperti yang dinyatakan di atas perayaan-perayaan Ganesa mempunyai ketiga-tiga aspek berkenan. Oleh yang demikian tidak hairanlah kenapa ia disambut secara beramai- ramai oleh pengikutnya hingga ke hari ini. Antara perayaan-perayaan Ganesa yang termasyur ialah:

i) Ganesa Chaturti ii) Ganesa Visarjana iii) Ganesa Varatham iv) Markali Ganesa v) Pancha Ganesa

9 Satguru Sivaya Subramuniyaswami, Loving Ganesa (New York, Himalaya Academy, 2000) m.s.299

10 M.Arunachalam, Festivals of Tamil Nadu (Tamil Nadu : Tiruchitrambalam: Gandhi Vidyalayam 1980) m.s.22

GANESA CHATURTI

Perayaan Ganesa Chaturthi atau lebih dikenali sebagai Vinayaga Chaturthi merupakan perayaan yang disambut untuk hari kelahiran Ganesa. Perayaan yang disambut secara besar-besaran di India ini diraikan pada hari keempat dalam bulan Avani (mengikut kalendar agama Hindu). Pada hari berkenaan kuil dan rumah-rumah pengikut Ganesa akan dihiasi dengan pokok pisang, daun mangga dan batang tebu. Di kuil-kuil pula pengikut-pengikut Ganesa akan membawa bakul-bakul manisan dan buah-buahan untuk tujuan penyembahan. Bahan-bahan ini akan diletakkan di hadapan arca Ganesa semasa pemujaan dijalankan. Pemujaan akan dijalankan pada keseluruhan hari iaitu dari pagi hingga petang¹¹.

Perayaan di rumah pula akan disambut dengan melukis Kolam (lukisan yang dibuat di atas lantai dengan menggunakan tepung beras). "Kolam" biasanya dilukis di halaman rumah. Daun kelapa muda juga digunakan sebagai perhiasaan. Daun ini akan dibelah dan dilipat-lipat sehingga membentuk satu corak yang indah. Kemudian ia akan digantung sekeliling rumah. Arca Ganesa yang baru dibentuk dengan menggunakan tanah liat pula akan diletakkan di sebelah utara sudut rumah. Arca ini biasanya diletakkan di atas kolam yang berupa bunga teratai yang mempunyai 8 kelopak. Pada setiap kelopak berkenaan akan diletakkan segenggam padi yang baru dituai. Hanya bunga yang berwarna putih sahaja digunakan untuk upacara pemujaan Ganesa ini seperti bunga Melor, bunga Erukku dan sebagainya. Buah-buahan dan kelapa ini kemudiannya akan diberikan sebagai buah tangan kepada pengikut Ganesa yang mengikuti pemujaan tersebut. Pada sebelah petang imej Ganesa yang diperbuat daripada tanah liat berkenaan akan diangkat beramai- ramai oleh kaum lelaki untuk dihanyutkan di laut atau di sungai.

11 Satguru Sivaya Subramuniyaswami, Loving Ganesa (New York., Himalaya Academy, 2000) m.s.299

Perbuatan ini secara simboliknya menerangkan Ganesa yang dibentuk daripada tanah liat telah dikembalikan ke tanah. Begitu juga dengan manusia. Satu hari nanti manusia ini akan kembali ke tanah juga. Perayaan Ganesa Chaturthi ini akan disambut secara meriah untuk mendapat restu dan berkat daripada Ganesa supaya para pengikutnya mencapai kejayaan dalam hidup¹².

GANESA VISARJANA

Ganesa Visarjana pula ialah perayaan yang diadakan untuk memulangkan Ganesa ke sungai atau ke laut. Dalam bahasa sanskrit Visarjana membawa maksud perpisahan.

Upacara ini biasanya diadakan di Maharashtra India. Perayaan ini disambut selama 10 hari dan pada hari kesepuluh sahaja Ganesa akan dihanjutkan¹³. Perayaan Ganesa Visarjana ini lebih merupakan satu majlis perpisahan. Sebelum arca-arca Ganesa diperbuat daripada tanah liat ini dihanyutkan ia akan diarak di sekitar kampung atau bandar dengan iringan muzik, tarian dan lagu-lagu agama. Selepas arakan Ganesa di bawa ke tebing sungai atau ke pantai untuk dihanyutkan. Ganesa akan diletakkan di atas pelantar khas dan kemudian dihanyutkan dengan pembacaan mantera-mantera. Para pengikut Ganesa biasanya akan menunggu di tepi pantai atau di tebing-tebing sungai sehingga arca Ganesa berkenaan tidak kelihatan. Upacara ini disambut oleh pengikut- pengikut Ganesa sejak turun temurun tetapi pada awal kurun ke-20 ia telah menjadi begitu popular.

Menurut Sri S.K. Deodhar dalam akhbar “Hinduism Today” 1988:

12 Satguru Sivaya Subramuniyaswami, Saivite Hindu Religion (New York : Himalaya Academy, 1995) m.s.75

13 Satguru Sivaya Subramuyaswami, Loving Ganesa (New York., Himalaya Academy, 2000) m.s.301

Lokmanya Tilak Maharashtra and freedom from British rule, gave the call arround 1910 to celebrate the Ganesa festival as the public puja, so as to mobilize people to come together to build up a strong , united India based on her holy traditions and scriptural teaching. Since than, people observe the festival, both at home and the public , with options of one and one-half days to 5, 7 or 10 days¹⁴.

Dengan demikian memanglah kita tidak dapat menyangkal pendapat yang menyatakan Ganesa berfungsi menyatukan pengikut-pengikutnya. Melalui perayaan Ganesa Visarjana, ini semua pengikut-pengikut Ganesa dari seluruh pelusuk India akan bersatu dan berganding bahu menjayakannya. Pada tahun 1988 upacara Ganesa Visarjana ini telah diadakan secara besar-besaran di Amerika Syarikat. Ia dikenalpasti sebagai upacara Agama Hindu yang terbesar sekali yang telah diadakan dalam sejarah Amerika Syarikat. Sebanyak 2000 pengikut -pengikut Ganesa telah berkumpul di San Francisco California dan upacara pemisahan ini dijalankan di Golden Gate Bridge dengan iringan semboyan, bunyi loceng dan alat muzik gendang. Sejak itu upacara ini telah menjadi begitu terkenal di seluruh dunia sehingg ke kawasan kajian.

GANESA VARATAM

Ganesa Varatam ialah upacara yang diadakan selama 21 hari untuk mengingati Ganesa. Ia diadakan pada bulan Kathikai (dari pertengahan bulan November hingga pertengahan bulan Disember). Pada hari-hari berkenaan pemujaan istimewa untuk Ganesa akan diadakan di kuil. Ramai pengikut-pengikut Ganesa juga akan mengamalkan

“Varatam” (puasa) pada masa ini. Mereka hanya memakan sekali dalam sehari. Makanan yang diambil pula adalah terdiri daripada buah-buahan, susu dan bijirin jenis kacang.

14 Satguru Sivaya Subramuniyaswami, Loving Ganesa (New York., Himalaya Academy, 2000) m.s. 310

MARKALI GANESA

Margali Ganesa merupakan upacara yang diadakan di setiap rumah pengikut- pengikut Ganesa. Upacara pemujaan untuk Ganesa pada kali ini diadakan selama sebulan iaitu pada bulan yang dipanggil “Margali” (dari pertengahan bulan Disember hingga bulan Januari). Pada hari-hari berkenaan mengikut Ganesa akan bangun awal iaitu pada pukul 4 pagi dan melakukan aktiviti membaca mantera, memuja dan bertapa. Badan mestilah dibersihkan dahulu sebelum melakukan aktiviti ini. Menurut Agama Hindu pemujaan dan pertapaan yang dilakukan pada awal pagi pada bulan “Margali” ini akan menjanjikan pahala yang lebih. Rumah juga harus dibersihkan setiap hari sepanjang bulan ini agar pemujaan yang dilakukan lebih berkesan lagi.

PANCHA GANESA

Panca Ganesa ialah perayaan yang diadakan untuk Ganesa yang berwajah lima.

Dalam bahasa Tamil ‘Pancha’ bermaksud lima. Perayaan in diadakan pada hari ketiga puluh perayaan "Margali Ganesa"dan ia akan berlangsung selama 5 hari (dari 21 Disember sehingga 25 Disember)¹⁵. Menurut astronologi Hindu pada waktu itu pergerakkan matahari yang ke arah selatan akan tamat dan ia mula bergerak ke arah utara.

Ia merupakan jangka waktu yang harus diraikan. Oleh yang demikian penganut-penganut Ganesa meraikannya dengan melawat saudara-mara menghantar kad-kad ucapan dan sebagainya. Perayaan Pancha Ganapathi ini lebih merupakan satu perayaan “Thanks giving” iaitu perayaan memberi dan memperingati di kalangan pengikut-pengikutnya.

Walau bagaimanapun, perayaan ini merupakan perayaan moden dan ia kurang mendapat sambutan di kalangan pengikut-pengikut Ganesa.

15 Satguru Sivaya Subramuniyaswami, Loving Ganesa., New York., Himalaya Academy, 2000) m.s.308

MANTERA-MANTERA GANESA

Mantera-mantera Ganesa disebut sebagai “Siddhi Mantras” kerana setiap mantera mempunyai fungsi yang berlainan. Kepercayaan kepada Arca Ganesa tersebut dengan menyebut mantera-mantera dapat memberikan manfaat kepada pengikutnya¹⁶. Secara umumnya mantera-mantera Ganesa dapat menghapuskan segala kuasa jahat dan mengurniakan kegembiraan, kejayaan dan kemakmuran dalam hidup kepada para pengikutnya. Roh-roh yang jahat juga tidak akan menghampiri rumah atau tempat kediaman jika mantera-mantera ini sering kedengaran. Jika diperlihatkan salah satu alatan Ganesa ialah Chakras atau roda. Roda berkait rapat dengan amalan kehidupan kita.

Mantera-mantera untuk Chakras ini jika dipraktikan dapat membebaskan manusia daripada belengu kekusutan mental, kekelirun, perasaan cemburu, perasaan marah dan perasaan takut. Mantera ini perlulah dibaca dengan prosedur yang betul. Adalah dicadangkan agar mantera-mantera ini disebut bersama dengan tok guru yang arif supaya tidak membawa kecelakaan kepada pengamalnya. Seseorang yang ingin membaca mantera-mantera ini harus berada dalam keadaan yang bersih. Mereka harus mandi terlebih dahulu dan kemudiaan menyembah Ganesa. Tidak ketinggalan pula mereka perlu melakukan prayanama sebelum menyebut mantera. Mereka juga perlu menyediakan kalungan yang mempunyai 108 biji manik. Manik-manik ini akan dikira semasa membaca mantera khasnya mantera yang perlu disebut sebanyak 108 kali. Fungsi utama kalungan manik adalah untuk memudahkan pengiraan dan tidak keliru semasa menyebut mantera. Apabila proses ini dilakukan selama 48 hari secara terus menerus maka para pengikutnya akan mendapat tenaga batin yang luar biasa. Kuasa yang luar biasa ini perlulah digunakan untuk mengubati orang sakit atau untuk membantu orang yang berada

16 Arangkavalangal Pilayar Vazhipadu (Chenai : Kathalagam, 1993) m.s.68

dalam kesusahan. Jika ia disalahgunakan segala mantera-mantera Ganesa akan bertukar menjadi sumpahan yang boleh memusnahkan kehidupan pengikutnya.

Antara mantera-mantera Ganesa yang merangkumi keistimewaan adalah seperti;

Aum Gam Ganapathiyee

Mantera ini kebiasaannya disebut sebelum melakukan sesuatu kerja atau pun perbuatan. Contoh kerja atau perbuatan yang dimaksudkan adalah seperti sebelum pergi merantau, memulakan perniagaan, menyertai jawatan baru dan sebagainya. Tujuannya adalah agar kerja yang akan dibuat dapat dilaksanakan dengan berjaya tanpa sebarang gangguan.

Aum Shri Ganeshaya

Mantera ini kebiasaannya akan diajar kepada budak-budak sekolah agar mereka boleh berjaya dalam pelajaran mereka. Mantera ini akan membuka hati pelajar-pelajar dan dapat menambahkan daya ingatan mereka. Dengan menyebut mantera ini juga pelajar-pelajar akan berasa tenang semasa menjawab soalan-soalan peperiksaan. Orang- orang dewasa juga boleh mempraktikkan mantera ini untuk mendapatkan kelulusan yang cemerlang di Institusi Pengajian Tinggi Awam (IPTA) dan Institusi Pengajian Tinggi Swasta (IPTS).

Aum Vakratundayaya Hum

Ini merupakan salah satu mantera yang paling berkuasa. Mantera ini digunakan apabila berlaku sesuatu yang luar biasa di dunia ini seperti ribut taufan, gempa bumi,

peperangan dan sebagainya. Manusia juga kadang-kala hilang pertimbangan dan bersikap kejam. Oleh yang demikian mantera ini boleh juga digunakan untuk menyedarkan individu-individu tersebut. Mantera ini juga boleh menunjukkan jalan yang benar kepada para pengikutnya. Dalam mitos-mitos Ganesa mantera ini sering digunakan untuk menghapuskan kuasa-kuasa jahat dan membunuh raksasa. Jika mantera ini disebut sebanyak 1008 kali tanpa henti ia akan memberikan satu semangat baru kepada penyebutnya.

Aum Kshipra Prasadaya

Mantera ini digunakan untuk menghalang roh-roh jahat yang ingin menganggu.

Dengan menyebut mantera-mantera ini secara sepontan kita dapat menghindarkan diri kita daripada gangguan makluk ciptaan tuhan yang tidak dapat dilihat oleh manusia dengan mata kasar. Tetapi mantera ini berfungsi untuk jangkawaktu yang singkat sahaja dan digalakkan untuk diguna pada waktu kecemasan.

Aum Sumukhaya

Mantera ini adalah untuk memastikan agar pengikutnya sentiasa muda dan cantik.

Perkataan ‘Muda’ membawa maksud muda dari segi roh dan semangat. Pengamalan mantera ini akan memberikan pemikiran yang stabil dan membolehkan seseorang itu berucap secara rasional. Mantera ini juga menekankan aspek-aspek kasih sayang, cinta dan keikhlasan di antara umat manusia.

Aum Ekadantaya

Ekadantaya dalam mantera ini bermaksud gading Ganesa. Gading yang satu sahaja sebenarnya menerangkan tentang penumpuan (one-pointed mind). Kita hendaklah menumpukan sepenuh perhatian dalam apa jua kerja yang kita buat. Penyembahan Ganesa yang penuh konsentrasi tentunya akan membuahkan hasil akan memperolehi apa yang kita hajatkan.

Aum Kapilaya

Kapilaya bermaksud warna merah. Mantera ini menyatakan bahawa umat manusia dikelilingi oleh warna dan manusia sendiri boleh mencipta warna. Warna-warna ini boleh memberikan kegembiraan kepada manusia dan boleh membebaskan manusia dari kedukaan. Satu lagi makna bagi mantera ini ialah “wish cow” atau “cow of plenty”.

Ini bermaksud jika kita benar-benar menghayati sesuatu maka dengan adanya anugerah Ganesa dan mantera-manteranya, hajat kita akan tercapai. Lebih-lebih lagi jika hajat berkenaan adalah untuk membantu orang lain maka ia akan dimakbulkan serta merta.

Aum Gajakarnikaya

Mantera ini menerangkan tentang telinga Ganesa yang besar. Telinga ini mempunyai keistimewaan di mana ia hanya akan mendengar perkara-perkara yang baik sahaja. Walaupun di mana Ganesa berada tetapi ia hanya mendengar suara tuhan, suara malaikat dan suara-suara bidadari. Oleh yang demikian dengan menyebut mantera ini, umat manusia akan dianugerahkan dengan ciri-ciri telinga iaitu mendengar dan menerima perkara-perkara yang berguna sahaja.

Aum Lambodaraya

Mantera ini menyatakan bahawa alam sejagat ini sebenarnya terletak pada diri manusia. Alam sejagat ini adalah berasal daripada bunyi “Aum” dan bunyi ini sendiri adalah berasal daripada manusia. Di sini kita dapat melihat kaitan antara alam sejagat dan manusia. Dengan menyebut perkataan “shanti” (keamanan) setiap hari kita akan

mendapat ketenangan jiwa.

Aum Vikataya

Mantera ini menekankan bahawa manusia harus sedar bahawa dunia adalah drama dan semua yang wujud tidak akan kekal. Hanya mereka yang mempunyai tahap kesedaran yang tinggi yang boleh menerima konsep ini. Semua manusia mempunyai peranan masing-masing dan harus pandai melakonkan watak yang diberikan. Manusia kini lebih berminat mengejar kekayaan duniawi. Justeru itu kehidupan ini penuh dengan ego, cemburu dan kepura-puraan. Dengan menyebut mentera ini tahap kesedaran manusia akan meningkat dan mereka mula mengenali peranan masing-masing.

Aum Vinayakaya

Vinayaka bermaksud Ganesa yang berada dalam zaman keemasannya. Mereka yang menyebut mantera ini akan dapat merasa zaman keemasan dalam hidupnya.

Mungkin mereka akan dilantik sebagai ketua di pejabat atau di tempat kerja. Vinayaka juga membawa maksud di bawah kawalan¹⁷. Justeru itu, orang yang mempraktikkan mantera ini tentunya akan memperolehi kuasa untuk menguasai orang bawahannya di tempat kerja atau bidang yang diceburinya.

17 Satguru Sivaya Subramuniyaswami, Loving Ganesa (New York, Himalaya Academy, 2000) m.s.174

Aum Dhuraketuve

Mantera ini lebih mementingkan alam sejagat. Dalam vedas ada dinyatakan bahawa segala bentuk kekejaman akan berlaku di alam ini. Orang-orang ternama akan dibunuh. Banyak nyawa akan dimusnahkan oleh bencana alam. Dunia ini akan dimusnahkan oleh bencana alam. Dunia ini akan dibasahi dengan darah. Untuk mengelakkan perkara ini daripada berlaku kita sebagai manusia yang cintakan keamannan harus mengingati mantera ini.

Aum ganadhyakhaya

Ini merupakan mantera yang sangat penting. Mantera ini kebiasaanya disebut secara beramai-ramai dalam majlis atau semasa melakukan pemujaan secara berkelompok. Mantera ini digunakan untuk menyembuhkan seseorang yang sakit, untuk mendapatkan berkat Ganesa, untuk kemakmuran sesebuah negara dan sebagainya¹⁸.

18 Satguru Sivaya Subramunisyaswami, Loving Ganesa (New York., Himalaya Academy, 2000) m.s.174

BAB 2: ARCA GANESA DI DAERAH KUALA MUDA

PENDAHULUAN

Dalam bab yang lepas telahpun dihuraikan tentang kedudukan Ganesa dalam agama Hindu. Dalam bab ini pula kajian akan lebih difokuskan kepada Arca Ganesa khasnya di Daerah Kuala Muda. Tumpuan telah diberikan kepada latar belakang kawasan iaitu di Daerah Kuala Muda. Kuil-kuil di setiap ceruk Kuala Muda telah dikunjungi untuk mendapatkan gambaran yang jelas tentang arca Ganesa. Di samping itu, sejarah kawasan Lembah Bujang juga disentuh agar para pembaca mendapat gambaran yang jelas lagi tentang pengaruh Ganesa di Tanah Melayu. Lembah Bujang merupakan kawasan yang paling awal menerima pengaruh agama Hindu iaitu pada abad ke-4. Oleh yang demikian memang wajar kajian kita bermula dari tempat tersebut. Tambahan pula arca Ganesa yang awal telah ditemui di kawasan ini. Bab ini juga membincangkan tentang tempat- tempat perletakkan arca Ganesa. Arca Ganesa yang telah siap perlulah ditempatkan di tempat-tempat yang sesuai untuk tujuan pemujaan yang lebih berkesan. Antara tempat- tempat yang menjadi pilihan ialah di tepi sungai, di bawah pokok, di tepi jalan dan di persimpangan jalan. Setiap tempat ini mempunyai keistimewaannya tersendiri dan sebab itulah ia telah menjadi pilihan. Bentuk-bentuk Ganesa pula adalah berlainan di antara satu sama lain. Perbezaan di antara bentuk Ganesa yang terdapat di Daerah Kuala Muda juga akan dibincangkan pada bab ini.

LATAR BELAKANG KAWASAN KAJIAN

Kajian ini dijalankan di Daerah Kuala Muda (rajah 2.1). Keluasan kawasan ini ialah 922.7 km. Bandar utama bagi kawasan ini ialah Bandar Sungai Petani. Jumlah penduduk kawasan ini pada tahun 2004 ialah 740,006 orang. Kadar pertumbuhan penduduk pula ialah sebanyak 6.5 % untuk setahun.

Rajah 2.1 : Peta Kedah dan Kedudukan Daerah Kuala Muda

Kelantan Thailand

Kedah Perlis

Daerah Kuala Muda

Perak

Pahang Selat

Melaka

Rajah 2.2 : Peta Daerah Kuala Muda dan Pembahagian Mukim-mukim

1 Kuil Ganesa – Sungai Petani 2 Kuil Ganesa – Bedong

3 Kuil Ganesa – Kampung Abu Bakar 4 Kuil Ganesa – Padang Lembu 5 Kuil Ganesa – Bukit Kuasa 6 Kuil Ganesa - Sungai Puntar

7 Kuil Ganesa – Ladang Lubok Segintah

8 Kuil Ganesa – Ladang Kuala Muda 9 Kuil Ganesa – Ladang Sungai Bungkok 10 Kuil Ganesa – Ladang Patani Para 11 Kuil Ganesa – Ladang Pinang Tunggal 12 Kuil Ganesa – Ladang Padang Buloh 13 Kuil Ganesa – Ladang Sungai Batu

Daerah Kuala Muda (rajah 2.2) terdiri daripada 16 mukim iaitu Bujang, Bukit Meriam, Gurun, Haji Kudong, Kota, Kuala, Merbok, Pekula, Pinang Tunggal, Rantau Panjang, Semeling, Sidam Kiri, Simpor, Sungai Pasir, Sungai Petani dan Telui Kiri.

Kawasan penempatan yang utama tertumpu di Sungai Petani, Gurun dan Bedong.

Penduduk India pula bertumpu di daerah-daerah Sungai Petani, Bedong, Sungai Lalang, dan Gurun. Oleh sebab itulah kebanyakan kuil-kuil Ganesa yang besar terdapat di kawasan ini. Perayaan-perayaan Ganesa juga akan dijalankan secara besar-besaran di kawasan ini.

Kawasan ini terdiri daripada pelbagai kaum yang menganuti pelbagai agama.

Kegiatan ekonomi yang utama ialah pertanian. Segolongan kecil sahaja yang melibatkan diri dalam sektor-sektor ekonomi yang lain seperti perindustrian, perlombongan dan perikanan.

Dari segi sudut sejarah, kaum India menetap di Daerah Kuala Muda sejak mereka berhijrah ke Tanah Melayu iaitu pada akhir abad ke-19 dan awal abad ke-20 masihi.

Mereka berhijrah ke Tanah Melayu semasa penjajahan British terutamanya sewaktu sistem kontrak dan mandor diperkenalkan untuk memenuhi keperluan tenaga buruh yang

murah. Kebanyakkan orang India yang berhijrah ini berasal dari bahagian India Selatan iaitu Tamil Nadu. Sebahagian kecil daripada mereka berasal dari Kerala dan Andra Pradesh. Melalui temuramah dengan penduduk di sini dapat dikesan bahawa majoriti kaum India di Daerah Kuala Muda berasal dari Daerah Tanjore, Ramanathapuran dan dari Daerah Madurai di Tamil Nadu. Mereka inilah yang memainkan peranan dalam membawa dan membentuk arca Ganesa di Daerah Kuala Muda. Kini masyarakat India di Daerah Sungai Petani menetap di kawasan bandar dan kebanyakkan mereka masih lagi menetap di kawasan ladang-ladang. Kawasan bandar yang dimaksudkan ialah Sungai Petani, Sungai Lalang, Gurun, Bedong dan Bukit Selambau. Kawasan ladang pula ialah Padang Buluh, Ladang Lubok Segintah, Ladang Bukit Selambau, Ladang Bukit Lembu, Ladang Patani Para, Ladang Sungai Getah, Ladang Abu Bakar, Ladang Bahagian Sungai, Ladang Kongsi Enam, Kampung Rusa, Ladang Kuala Muda, Ladang Aman Jaya, Ladang Kongsi Empat Belas, Ladang Sungai Getah Dua, Ladang Thye Aik, Ladang Sungai Para, Ladang Sungai Batu, Kampung Cempadak, Bukit Kuasa, Ladang Sungai Puntar, Ladang Sungai Bungkok 1, Ladang Sungai Bungkok 2, Ladang Padang Lembu, Ladang Sungai Tok Pawang, Ladang Harvard 1, Ladang Havard 2, Ladang Sungai Tukang, dan Ladang Pinang Tunggal.

Gunung Jerai yang menjadi “landmark” atau mercu tanda kepada para pedagang dan pelayar antara China dan India telah menyebabkan ramai di antara mereka singgah dan berdagang di kawasan Lembah Bujang (Daerah Kuala Muda). Lembah Bujang merupakan sebuah kawasan lembah dan perkampungan yang terletak berhampiran dengan pekan Merbuk, kira-kira 20 kilometer dari Bandar Sungai Petani. Dari segi geografi, Lembah Bujang mengandungi tiga unit utama iaitu gunung-gunung, bukit-bukit

gondul dan lembah sungai. Sebuah tempat untuk penempatan dipilih berdasarkan beberapa faktor. Faktor-faktor yang dimaksudkan ialah perhubungan terlindung daripada bencana alam dan serangan pihak luar serta kemudahan untuk mendapat bahan makanan.

Terdapat tiga jenis lokasi di Lembah Bujang pada waktu itu. Lokasi yang dimaksudkan ialah sepanjang Sungai Merbok, sepanjang Sungai Muda dan cerun kaki bukit Gunung Jerai.

Dari kurun ke-4 masihi sehingga kurun ke-12 masihi pedangang-pedagang dari India menjalankan perniagaan di lembah ini¹⁹. Mereka menyusuri Sungai Merbok yang mengalir di lembah tersebut sebagai laluan utama ke negeri China. Ada beberapa sebab mengapa pedagang-pedagang India memilih laluan Sungai Merbuk ini. Antaranya ialah laluan ini lebih dekat daripada laluan perairan Selat Melaka dan bebas daripada sebarang gangguan lanun serta kerajaan Ligor (Siam). Masyarakat awal di Lembah Bujang pada waktu itu mempunyai kepercayaan animisme. Animisme ialah satu kepercayaaan yang mengatakan setiap benda mempunyai semangat atau roh yang mempengaruhi kehidupan manusia. Pada zaman awal muncul pula agama Hindu dan Buddha yang dibawa dari India oleh pedagang-pedagang. Agama ini akhirnya mempengaruhi masyarakat dalam aspek keagamaan, pemerintahan, pentadbiran dan kesenian.

Terdapat banyak bukti yang menyatakan bahawa wujudnya agama Hindu-Buddha dalam kerajaan-kerajaan awal di Asia Tenggara. Antara kesan tersebut ialah penyebaran pengaruh dewa-dewi Hindu-Buddha seperti Ganesa, Siva, Vishnu, Durga dan Buddha.

Oleh yang demikian tidak hairanlah mengapa kawasan Lembah Bujang menjadi tumpuan kuil-kuil yang mengandungi arca Ganesa.

19 Mohamed Roselan Abdul Malek, Kesan Sejarah Dan Tempat -Tempat menarik Negeri Kedah Daru Aman (Kuala Lumpur : Oscar Book International, 1998) m.s.60

BILANGAN KUIL (BANDAR DAN LUAR BANDAR)

Pemujaan Ganesa sangat meluas di kawasan kajian sehingga boleh dikatakan arca atau lakaran Ganesa ditempatkan hampir di setiap kuil dan di setiap rumah penganut Hindu.

Arca Ganesa dijadikan dewa utama dalam tiga buah kuil yang bersaiz besar di kawasan kajian. Antara kuil yang dimaksudkan ialah Kuil Sri Siddhi Ganesa di Sungai Petani, Kuil Ganesa di Batu Dua Sungai Petani dan Kuil Ganesa di Bedong. Arca Dewa Ganesa dijadikan patung suci utama. Empat buah kuil sederhana kecil pula adalah kuil Ganesa di Ladang Perbadanan, Kuil Ganesa di Taman Keladi, Kuil Ganesa di Ladang Kuala Muda dan Kuil Ganesa di Kampung Kuasa.

Selain kuil-kuil Ganesa, kuil-kuil Dewi Mariyamman dan kuil Dewa Subramaniam juga menempatkan arca Ganesa sebagai dewa suci sampingan. Di kebanyakan Kuil Mariyamman patung suci Mariyamman akan ditempatkan di bilik suci yang dikenali sebagai rahim kuil. Di luar bilik ini iaitu di sebelah kanan pula ditempatkan arca Ganesa. Manakala, di bahagian kiri akan ditempatkan arca Dewa Muruga. Begitu juga di setiap kuil Dewa Subramaniam, arca Ganesa dijadikan dewa sampingan.

Kesemuanya terdapat 189 arca Ganesa di kawasan kajian. Terdapat 28 buah arca sebagai arca utama di pusat rahim. Daripada arca-arca Ganesa tersebut di atas 23 buah arca diperbuat daripada batu granit hitam (karunkal), 126 diperbuat daripada simen, 2 diperbuat daripada POP (Plaster Of Paris), sebanyak 31 arca diperbuat daripada papier mache, 5 arca tembaga dan sebuah arca yang diperbuat daripada kayu.

Pemerhatian di kawasan kajian menunjukkan bahawa di kuil-kuil yang tidak mempunyai arca Ganesa “Pillaiyar Pidithal” atau pembentukkan arca Ganesa secara

ringkas diamalkan. Segenggam serbuk kunyit dibasahkan dan diuli menjadi doh.

Kemudian ia dibentuk seperti kon kecil dan dipuncaknya pula dicucukkan dengan beberapa rumput “Arukam Pul” (Harialli Grass) serta ditempatkan di atas daun sirih.

Amalan “Pillaiyar Pidithal” bukanlah sesuatu amalan yang unik bagi penganut Hindu di kawasan kajian, tetapi ia lebih kepada satu amalan asas yang diamalkan dalam setiap upacara keagamaan oleh penganut Hindu secara umum di India mahupun di Malaysia.

Arca-arca suci dan lakaran rupa Ganesa terdapat dalam pelbagai gaya seperti gaya berdiri, duduk dan menari. Kebanyakkan arca ganesa adalah dalam keadaan duduk dan bertangan empat. Tangan kanan atas Ganesa memegang ankusam iaitu sejenis alat yang digunakan untuk mengawal gajah dan tangan kanan bawah memegang gading yang patah (digunakan sebagai alat tulis). Tangan kiri atas Ganesa pula memegang seutas tali dan di tangan kiri bawah pula terdapat manisan (“modaka”). Rupa arca Ganesa adalah unik kerana dewa itu berbadan manusia dan berkepala gajah.

PELAN KUIL

Di kawasan kajian iaitu di Daerah Kuala Muda terdapat tiga kuil Ganesa yang utama. Kuil-kuil yang dimaksudkan ialah kuil Ganesa di Bedong, kuil Ganesa di Batu Dua dan kuil Ganesa di Sungai Petani. Setiap kuil Ganesa di tempat yang dikaji mempunyai saiz dan kedudukan arca-arcanya yang tersendiri yang menjadikan kuil itu unik.

KUIL GANESA DI BEDONG

Lakaran pada rajah 2.3 menunjukkan plan kuil Ganesa di Bedong. Kuil ini

terletak di pinggir bandar Bedong iaitu dua belas kilometer dari bandar Sungai Petani.

Kuil ini telah dibina oleh masyarakat Hindu yang menetap di ladang-ladang berhampiran.

Rajah 2.3 : Plan kuil Ganesa di Bedong

Lebar kuil ini ialah 100 kaki dan panjangnya ialah 180 kaki. Di dalam kuil ini terdapat 20 arca Ganesa keseluruhannya. Setiap arca Ganesa telah ditandakan dengan simbol . Untuk memudahkan lagi kajian dan penerangan, plan kuil ini telah

180’

100’

dibahagikan kepada tiga bahagian yang diwakili dengan kawasan A, kawasan B dan kawasan C.

Kawasan A merupakan kawasan hadapan kuil. Di kawasan inilah terletaknya pintu masuk kuil sebagai menandakan kuil berkenaan adalah kuil Ganesa. Dua lagi arca Ganesa diletakkan di sebelah kiri dan kanan di kawasan A. Ketiga-tiga arca yang dimaksudkan di sini diperbuat daripada simen dan hanya bertujuan untuk perhiasan sahaja. Salah satu arca Ganesa di kawasan A ini terletak di bahagian bawah pokok dan arca ini sering dipuja oleh penganut-penganut Ganesa yang lalu-lalang di kawasan tersebut.

Kawasan B pula ialah kawasan yang disekeliling pusat rahim kuil atau “Karpa Kiragam”. Terdapat 12 Arca Ganesa di kawasan ini. Kesemua arca di kawasan ini merupakan arca dinding dan diperbuat daripada simen. Setiap arca mempunyai ukiran serta perwatakan yang berlainan. Arca-arca ini membawa maksud yang boleh dijadikan pegangan atau teladan oleh umat manusia. Arca-arca ini juga bertujuan untuk perhiasan dan untuk mewujudkan satu suasana tempat suci yang boleh menstabilkan pemikiran manusia. Tidak ada sebarang pemujaan dilakukan untuk arca-arca ini. Namun demikian terdapat juga sesetengah pengikut Ganesa yang menyembah arca ini tanpa memahami konsepnya.

Kawasan C pula ialah kawasan yang terpenting di sesebuah kuil. Ia dikenali sebagai “karpa kiragam” atau rahim kuil. Di bahagian luar dinding karpa kiragam terdapat tiga arca Ganesa. Ia merupakan arca dinding yang diperbuat daripada simen. Ia juga untuk tujuan perhiasan dan bukannya pemujaan. Arca yang paling penting di kuil ini ialah arca yang terletak di pusat kuil yang kedudukannya betul-betul menghala ke menara

puncak kuil. Arca Ganesa ini diperbuat daripada batu granit hitam dan mempunyai seni ukiran yang unggul. Batu granit dikatakan boleh menyerap segala kekuasaan dan memantulkannya kembali kepada pengikut-pengikut Ganesa. Hanya arca Ganesa ini dipuja setiap hari dengan mantera-manteranya yang tersendiri. Di bahagian kanan karpa kiragam juga terdapat satu arca Ganesa yang diperbuat daripada tembaga. Arca ini juga biasanya dipuja untuk memulakan upacara sembahyang.

Rajah 2.4 : Lakaran Menara Kuil Ganesa di Bedong

Lakaran pada rajah 2.4 menunjukkan menara kuil Ganesa di Bedong. Tujuan logam yang terdapat pada puncak menara ini adalah untuk menyerap aliran-aliran kuasa yang terdapat di sekelilingi. Menara kuil ini dibina secara bertingkat-tingkat agar seni

ukirannya lebih menyerlah. Bahagian atas menara kuil berbentuk piramid manakala bahagian bawah pula berbentuk segi empat bujur.

Rajah 2.5 : Ruang pengudaraan di menara kuil Ganesa di Bedong

Gambarajah 2.5 menara sebenar kuil Ganesa di Bedong. Arca Ganesa yang ditempatkan di menara ini ialah arca Ganesa dalam posisi berdiri. Di samping itu, terdapat lebih kurang 100 arca dewa-dewi pada menara kuil ini. Bentuk swastika juga tidak ketinggalan. Jika diperhatikan arca-arca yang terdapat pada menara ini adalah berdekatan di antara satu sama lain dan kelihatan sesak. Namun dengan kepintaran pengarca ruang pengudaran telah diadakan untuk memisahkan satu arca dengan arca yang lain. Di samping membantu pengedaran udara ruang ini juga boleh memudahkan kerja- kerja pembaik pulihan pada satu masa nanti

Menara ini bukan sahaja memperlihatkan arca-arca malah memperlihatkan peranan seni hias. Seni hias dapat

dilihat pada corak-corak yang terdapat di sekeliling menara. Di lapisan bawah menara ini terdapat pelbagai corak yang telah diukir.

Corak kosmos pula boleh dilihat pada pentas Ganesa dan barang- barang kemas yang dipakai oleh dewa-dewi.

Pembinaan menara kuil yang tinggi seperti di kuil Bedong (rajah 2.6) mempunyai motifnya yang tersendiri. Pembinaan menara yang tinggi dan berlapis memerlukan kos yang lebih.

Pihak kuil yang terpaksa Rajah 2.6 : Menara Kuil Bedong

menanggung pembelanjaan ini. Oleh yang demikian ketinggian dan keunikan sesuatu menara kuil bergantung kepada kemewahan kuil.

Puncak kuil yang tinggi juga membolehkan ia dilihat dari jauh. Pada zaman dahulu terutamanya di India kuil-kuil ini dijadikan sebagai mercu tanda oleh orang ramai.

Ini juga merupakan salah satu sebab mengapa menara kuil dibina tinggi.

KUIL GANESA DI BATU DUA

Rajah 2.7 : Lakaran plan kuil Ganesa di Batu Dua

Kuil Ganesa dan arca Ganesa di kawasan Batu Dua pula mempunyai keunikannya yang tersendiri, bersaiz kecil jika dibandingkan dengan kuil Ganesa di Bedong. Kuil ini bersaiz 40 x 60 kaki persegi (rajah 2.7). Di dalam kuil ini hanya terdapat lima arca Ganesa sahaja. Ruang lingkup A mewakili dewan kuil. Di ruang kawasan ini tidak terdapat sebarang arca malah ia merupakan satu dewan terbuka. Di sini biasanya ceramah-ceramah keagamaan akan diadakan. Pada masa yang sama dewan ini juga

60’

40’

berperanan sebagai tempat perkahwinan berlangsung dan sering digunakan juga sebagai ruang makan. Dewan ini perlu ditempah lebih awal jika penganut-penganutnya ingin menggunakannya.

Rajah 2.8 a : Arca granit Ganesa yang dihias Rajah 2.8 b : Arca tembaga Ganesa yang dihias Tinggi 2’ Tinggi 1’ 6”

Merujuk pada rajah 2.7 kawasan B pula ialah “karpa kiragam” rahim kuil. Di bahagian luar dinding karpa kiragam terdapat 3 arca dinding yang diperbuat daripada simen. Arca-arca ini mempunyai ukiran yang halus dan gandingan warna yang menarik.

Di bahagian dalam rahim kuil pula terdapat dua arca Ganesa. Salah satunya diperbuat daripada tembaga (rajah 2.8 b) dan ia berukuran 1 ½ kaki. Arca yang utama pula terletak di tengah-tengah rahim kuil dan diperbuat daripada batu granit (rajah 2.8 a) untuk tujuan pemujaan. Arca ini biasanya dihiasi dengan barang kemas. Kain yang berwarna warni

dan kalung malai untuk tujuan pemujaan. Perhiasan yang berlebihan ini menyebabkan kesenian arca tersebut terselindung.

Rajah 2.9 : Lakaran Menara Kuil Ganesa di Batu Dua

Lakaran pada rajah 2.9 menunjukkan plan sisi kuil Ganesa di Batu Dua. Dari sudut pandangan sisi, kuil ini berbentuk huruf L. Bentuk patung yang terdapat pada tengah-tengah kuil ialah bentuk arca Ganesa yang diperbuat daripada granit. Biasanya arca granit dikatakan dapat menyerap kuasa-kuasa luar biasa dari alam dan menyalurkannya kepada para pengikut pada saluran yang betul. Menara kuil ini kelihatan

60’

tiga tingkat dan bahagian atas berbentuk kubah. Kebiasannya bahagian depan menara akan diletakkan arca Ganesa dan disekelilingi oleh arca dewa-dewi, lembu, tikus dan raksasa yang bertubuh besar. Arca-arca ini terdiri daripada arca dinding dan arca tiga dimensi. Ia diperbuat daripada simen dan diwarnakan dengan pelbagai warna asas seperti merah, biru dan kuning. Pemilihan warna adalah penting untuk menarik perhatian para pengunjungnya. Di kuil Ganesa di Batu Dua warna arca kelihatan pudar kerana sudah lama tidak diselenggara. Arca-arca yang terdapat pada menara kuil hanya bersifat perhiasan sahaja dan ia tidak dipuja.

Rajah 2.10 menunjukkan keadaan sebenar menara kuil di Batu Dua. Jika diperhatikan menara kuil ini mempunyai beberapa lapisan. Setiap lapisan mempunyai corak-coraknya yang tersendiri. Bahagian kubah kelihatan mempunyai corak flora iaitu corak buah nenas dan corak geometri iaitu garisan-garisan yang membentuk segi empat tepat. Terdapat juga banyak ukiran bermotif daun dan bunga yang berupa bunga matahari. Corak-corak ini telah mengindahkan lagi menara kuil. Namun, corak pada menara kuil ini tidak jelas kelihatan kerana warnanya pudar. Warna pudar menyebabkan hasil ukiran tidak dapat dinilai. Tangga yang kelihatan pada gambar ini menerangkan adanya kerja-kerja pembaikpulihan untuk menceriakan lagi menara kuil.

Pembinaan menara kuil yang tinggi mempunyai motifnya yang tersendiri. Hampir kesemua menara kuil diselitkan dengan kepingan-kepingan logam yang boleh menyerap kuasa dari alam. Kuasa tersebut akan terus diturunkan ke rahim kuil di mana terletaknya arca Ganesa yang diperbuat daripada granit. Oleh yang demikian arca Ganesa yang terletak di rahim kuil mempunyai aliran kuasa yang luar biasa. Oleh sebab itulah hanya

para sami sahaja yang dibenarkan masuk ke rahim kuil. Para sami ini dapat mengawal aliran kuasa dengan mantera-mantera yang dipelajarinya.

Rajah 2.10 : Gambar foto menara kuil Ganesa di Batu Dua

KUIL GANESA DI SUNGAI PETANI

Terdapat satu Arca Ganesa di sudut tepi bahagian kanan kuil. Arca ini adalah berbentuk 3 dimensi. Di bahagian tepi sebelah kiri kuil pula terdapat dewan serbaguna yang terbuka luas. Secara keseluruhannya terdapat 26 Arca Ganesa di dalam kuil Ganesa di Sungai Petani.

Lakaran di bawah menunjukkan plan kuil Ganesa di Sungai Petani.

Rajah 2.11 : Lakaran pelan Kuil Ganesa di Sungai Petani

Bahagian A pada rajah 2.11 mewakili bahagian luar di sekeliling kuil. Di bahagian tepi sebelah kiri kuil pula terdapat dewan serbaguna yang terbuka luas. Setiap tiang di sekeliling dewan ini mempunyai ukiran-ukiran yang indah.

Kawasan B pula ialah kawasan di luar rahim kuil. Di pintu masuk kuil terdapat 4 Arca Ganesa dalam bentuk tiga dimensi. Arca-arca ini diperbuat daripada simen. Ini

100’

70’

102’

90’