• Tidak ada hasil yang ditemukan

PUSAT PENEUHAIS" TENAGA ATOM GAMA

N/A
N/A
Protected

Academic year: 2021

Membagikan "PUSAT PENEUHAIS" TENAGA ATOM GAMA"

Copied!
45
0
0

Teks penuh

(1)

PENYELESAIAN PERSAMAAN DEFERENTIAL SECARA NUMER1K DENGAN METODE

RUNGE - KUTTA

K a r s o n o

BADAN TENAGA ATOM NASIONAL.

PUSAT PENEUHAIS" TENAGA ATOM GAMA

Y O G Y A K A R T A — I N D O N E S I A

(2)

We regret that some of the pages in the microfiche

copy of this report may not be up to the proper

legibility standards, even though the best possible

(3)

P e r i i i t u n g a n n u k l i r dan t i r u a n

PPGM - L 97 - 76

PENYELESAIAN PERSAMAAN DEFERENSIAL SECARA NUHERIK DENGAN METODE

RUNGE - KUTTA

Karsono

1976

BADAN TENAGA ATOM NASIONAL PUSAT PENELITIAN TENAGA ATOM GAMA J l . B a b a r s a r i , P . O . B o x . 0 8 , T e l p . 3 6 6 1

(4)

ABSTRAK

Disajxkan peninjauan secara t e o r i metode Runge-Rutta untruk mencari penyelesaian. numerik persamaan d e f e r e n s i a l l i n i e r , b e g i t u pula program dengan k a l k u l a t o r Hewlett Packard~65 d a r i rumusrumus yang d i -p e r o l e h . B i t u l i s -p u l a -program subroutine d i dalam bahasa Fortran yang

akan dipakai n a r t i b i l a sudah ada komputer.

ABSTRACT

The Runge-Kutta method for solving l i n e a r d i f f e r e n t i a l equa-t i o n i s discussed wiequa-th appropriaequa-te programming using equa-t h e Hewleequa-tequa-t Pac-kard-65 Calculator. A subroutine programme w r i t t e n i n FORTRAN language I'B nlra gavan which *«r*i be used when a computer i s a v a i l a b l e 4f ^ t U ^

(5)

I I . Penanjauan metoda Eunge-Kutta s e c a r a t e o r i t i s 2 A. Metoda Runge-Kutta untuk persamaan d i f e r e n s i a l l i n i e r

orde s a t u 2 B. Metoda Runge-Kutta untuk sistem persamaan d i f e r e n s i a l

l i n i e r orde s a t u 11 C. Metoda Punge-Kutta untuk persamaan d i f e r e n s i a l l i n i e r

orde t i n g g i 13 III. Program untuk Hewlett Packard- fS 16

A. Untuk persamaan d i f e r e n s i a l l i n i e r orde s a t u 16 B. Untuk persamaan d i f e r e n s i a l l i n i e r orde dua 28

IV. Program dalam FORTRAN 34

V. Kesimpulan 39 Referensi 40

(6)

I. PENDAHULUAN

Beberapa tahun t e r a k h i r i n i k i x a s e r i n g menjumpai p e n y e l e s a -ian persamaan d i f e r e n s i a l secara numarik. Metode ini. memang memerlukan banyak s e k a l i perhitungan dan o p e r a s i - o p e r a s i hi-tung yang pada umum— nya s u l i t dikerjakan dengan perhrtrungan tangan b i a s a .

Akan t e t a p i perkembangan komputer dewasa i n i t e l a h sanggup menghilangkan atau p a l i n g t i d a k meringankan problema di a t a s tneskipun s t u d i mendalam tentang a n a l i s a numerik t i d a k akan b i s a ditinggalkan b e g i t u s a j a . S e p e r t i t e l a h k i t a k e t a h u i , untuk memecahkan persoalan yang sama kadang-kadang k i t a memiliki lebih d a r i satu metoda,

sehing-ga kemampuan memilih metoda yang t e p a t akan memberi sumbansehing-gan yang b e r a r t i pada ketepatan jawaban.

Khususnya, untuk mencari penyelesaian pendekatan secara nu-merik bagi persamaan d i f e r e n s i a l l i n i e r , t e l a h dikenal metoda

Runge-Kutta. Metoda i n i amat sering digunakan dan t e r d i r i a t a s berbagai

macam rumus pendekatan yang masingmasing memiliki kelebihan s e r t a k e -kurangan. Metoda Eunge-Kutta i n i k i t a p e l a j a r i secara t e o r i t i s untuk kemudian dibuat program dengan k a l k u l a t o r Hewlett-Packard 65.

(7)

dibandingkan netoda a n a l i t i s ataupun metoda i n t e g r a s i b e r u l a n g , h a s i l perhitungan t e r s e b u t b i s a k i t a sajikan dalam t a b e l .

D i s i n i , metoda Bungs-Kutta d i p e l a j a r i s e c a r a t e o r i untuk mencari penyelesaian pendekatan persamaan d i f e r e n s i a l l i n i e r orde s a t u , s i s t i m persamaan d i f e r e n s i a l dan persamaan d i f e r e n s i a l l/.nier o r -de t i n g g i . Sudah barang t e n t u disamping keuntungan-keuntungannya ada juga beberapa kekurangan yang p e r l u diketahui agar k i t a t e r h i n d a r d a r i kesalahan s e r i u s .

A. Metoda Runge-Kutta untuk persamean d i f e r e n s i a l orde satu Dipandang persamaan d i f e r e n s i a l orde satu ( l i n i e r )

y- (x) = f ( x , y) (1) dengan syarat awal y(x ) = y

Kita andaikan f ( x , y) mempunyai d e r i v a t i f - d e r i v a t i f p a r s i i l kontinyu sampai orde n , pada daerah t e r t e n t u yang diinginkan. I n i b e r a r t i bahwa penyelesaian pendekatan yang k i t a inginkan aken mempunyai d e r i v a t i f

-d e r i v a t i f p a r s i i l kontinyu sampai -dengan or-de (n + 1 ) , b i s a d i t u l i s sebagai

n+1 (x-x )m , •. .

y(x) = y(xo) + I -1j 4 - yo i n ) • 0 ( | x - xor+ 1) (2)

m=1

Dengan menganibil h = x - x cukup k e c i l , k i t a b i s a mengabaikan suku 0 ( | x - x | ) pada ruas kanan persamaan di a t a s sehingga pendekatan k a s a r yang diperoleh adalah ( x ) _ , ^ y+ * ~ * o (m) ( 3 )

y y o £ . m I o

(8)

3

Untuk memperoleh k e t e l i t i a n yang k i t a inginkan, kadang-kadang k i t a tak p e r l u menghitung seluruh suku di r u a s kanan d a r i ( 3 ) . Setelah k i t a da-p a t menghitung harga d e r i v a t i f - d e r i v a t i f i t u maka y(x) - y ( x ) b i s a k i t a k e t a h u i .

Untnk sampai pada ramus pendekatsn Rwge-Kutta k i t a i k u t i langkah-langkah b e r i k u t :

(«0

H fir

+ f

f ~ ) ***>

Secara umum

dx

Sekarang k i t a definisikan operator

D = | — + f | — f = f(x ,y 1 (6) 8 x o 3 y o o °

Maka , 2 , 3 „

Ay^ = y(x) - y(x ) = hf + ~ Df + g r (D f+ f Df) + o o 2; o: y H

~ (D3f + f D2f + f2Df + 3Df Df + (7)

«+.' y y y

Dianibil kombinasi l i n i e r

Pr iy h ) + Pr 2k2( h i + + pr rkr( h ) (8)

dimana para p .konstan, k . ( h ) = h f ( £ . , n . ) dengan (9) ?. = x + a . h , n = y + B k (h) + + B. , k. , ( h )

1 0 1 1 O 1 1 I 1 , 1 - 1 1 - 1

a. , 6. . konstanta-konstanta dengan a. = 0 .

(9)

Harga h b i s a d i p i l i h sekehendak. . J a d i k. (h) = hf (x , y ) 1 O3 Jo k (h) = h £ U + a h , y + B0 1k,) £ O •£ O 2 1 l k3( h ) = hf(xQ + a3h, y + n^k + e3 2^2) ( 0) k (h) = hf(x + a h , y + 6 ,k, + 6 ,k , ) r o r Jo r1 1 r , r-1 r-1

Dengan mengidentikkan (3) dan (8) sampai suku h pangkat t e r t e n t u k i t a dapatkan p . . a. dan 3 . . .

r rr i • i i ]

Kita definisikan

4» (h) = y(x + h) - y(x ) - v> , k , ( h ) - - p k (h) r J o J o *r1 1 rr r r

yang memenuhi s y a r a t <(> (0) = <j>"(0) = <j> (0) = 0 dan

• £

8 + , )

* 0 . (11)

Kita p i l i h harga s t e r b e s a r yang masih memenuhi syarat i t u . J i k a y(x) adalah penyelesaian oxak d a r i persamaan ( 1 ) , maka s e l i s i h harga (exak) A y dengan harga pendekatan A y = p .k.. + p k adalah

h

s +

V

s + 1 )

u)

V fciTT- °*«*

h (12)

untuk s e t i a p langkah pendekatan, a r t i n y a kesalahan yang t e r j a d i pada pendekatan d i t i t i k x + h .

Adapun syarat (J> (0) = 0 mengharuskan y(x ) = y > sedangkan syarat (k)

ij) (0) = 0 memberikan kesamaan r

A y( k )( 0 ) = p , k jk )( 0 ) + t p k( k )( 0 ) (13)

(10)

5

Dengan mengingat h = x - x dan k . ( h ) = hf(E. . n . ) maka

o l i * i

k ^ h ) = f(x

Q

, y

Q

) , k j

n )

( h ) = 0 n * 2

k.-(h) = f ( s . , TI ) + h<* 4 r + Tjr(h) | — ) f(g. , T, )

= «5

±

, v

+

f > i ! r

+ ( B

i i

k

i

+ 3

i2

k

2

+ Pertama-tama ambilah r = 1 (14) • t( h ) = y(x + h) - y(x ) - Pnh f ( x , y ) ( 5) 6j"(h) = y*(xQ + h) - Pnf ( xQ , yo) ( 6) Bilamana h = 0 maka 6/(0) = y (x ) - p , , f (x ,y ) 1 o 11 o " o

Agar dipenuhi 6j*(0) = 0 untuk s e t i a p f ( x , y ) , haruslah p . . = 1 . Lebih jauh l a g i 6j"(0) - y" pada umumnya t i d a k sama n o l t Dengan demikian k i t a t e l a h msndapatkan penyelesaian pendekatan

y(x) = y(x ) + hf(x , y ) atau o o o

y(x) = y + hf(x , y ) (17)

•'o p o

Dalam rumus i n i kesalahan untuk s e t i a p langkah pendekatan

h2

R = 5 - y " ( S ) • x * £ * x + h 2

J a d i dalam orde kesalahan h .

Metoda pendekatan i n i dikenal sebagai metoda E u l e r . Untuk r = 2

*2(h> = y(xQ + h) - yQ - p ^ k ^ h ) - p2 2k2( h ) (18)

62(h) = f(xQ + h) - p2 lk1'(h) - P2 2k^(h)

•2<°> = fo - p2 1k - ( o ) - p2 2k2-(o) = fo - ( p2 1 + p2 2) fo (19)

(11)

*--«,) = [IfflS?

+

m^\)

o

- p

2l

k

r

(0) - p

22

k

r

(0) (20)

Syarat (ji*(0) = 0 dan <|>''(0) = 0 meraberi persamaan P2 1 + P2 2 = 1

2 P2 2 «2 = 1 (21)

2 p2 2 fl21 - 1

Sedangkan d e r i v a t i f * '2' ( 0 ) J 0 .

Dengan mudah k i t a simpulkan bahwa a . = 8„| .

Bilamana diambil a 2 = g21 = 1 * m a*a p22 = p^ i = ^2

sehingga rumus pendekatan yang k i t a peroleh adalah

y(x) « yQ + (k1 + k2) /2 (22)

dimana k, = hf(x ,y ) , k , = hf(x + h/2 ,y + k , / 2 ) .

I O O £ O 0 1

Kesalahan untuk s e t i a p langkah pendekatannya berorder h .

Sekarang, anibilah penyelesaian yang l a i n dengan mengambil

a2 = e2l = 1 / 2 •

Untuk harga i t u maka p . = 0 dan p2 2 = 1 sehingga rumus pendekatannya

•8 a j a d i y(x) * yo + k2 (23)

dengan k, = h£(x ,y ) , k„ = hf(x + h/2 ,y + k , / 2 ) . 1 o o 2 o o I

3 Orde kesalahan untuk s e t i a p langkah pendekatan h

Kita masih b i s a mengambil pasangan harga yang l a i n , misalnya «2 = G21 = 2 / 3 , p - = 1/4 dan p 2 = 3/4 yang menghasi3kan rumus

pende-katan

(12)

7

dengan k = hf(x 3y ) dan k = hf"(x + 2h/3,y + 2k- / 3 ) .

3 Orde kesalahan untuk se-tiap langkah psndekatan adalah h . Untuk r = 3

Orde kesalahan pada rumus pendekatan b e r i k u t adalah h . Para a. S. . . dan p . . harus memenuhi

tt2 = B21 tt3 = B31 + 33 2 P3 1 + P3 2 + P 33 (25) P32 a2 + P33 a3 = 1 / 2 P32 a2 +P33 °3 = 1 / 3 p„„ B a ~ 1/6 F33 32 2

Tiga persamaan t e r a k h i r bisa dipandang sebagai persamaan l i n i e r dalam P3 2 dan p3 3 untuk harga-harga a dan a„ yang k i t a p i l i h . Oleh karena

i t u } "2 2 ''2 0 a3 " 2 °3 53 2 a2 1/2 1/3 1/6 = 0 atau a2 a3 ( a3 - a2 ) - (?32 a2(2 - 3 ^ )

Persamaan terakhir ini ekwivalen dengan

(26)

a3 ( a3 " a2) 332 ° 2( 2 " 3 a2) = ° (27)

(13)

Dipilih a , a , 8 . , 03. dan 3_2 sedemikian sehingga

a2 = 621

«3 = P31 + *32 ( 2 8 )

a3 ( a3 - a2 } ~ B32 a2( 2 " 3 a2) = °

Kemudian dengan eliminasi pada persamaan

P33 p32 a2 = 1 / 5

P32 a2 + P3 3a 3 = 1 / 2 ( 2 9 )

P31 + P32 + P3 3 = 1

k i t a t e n t u k a n p3 1 s pg 2 dan p3 3 .

Dengan memilih h a r g a ou = 6 . = 1/2 dan a- - 1, k i t a p e r o l e h

e3 2 ' °» 331 " -1 ' P33 = 1 / 6' P3 2 = 2 / 3 d a n P31 = 1 / 6 -Menghasilkan p e n d e k a t a n y ( x ) a y + ( k , + 4k„ + k . ) / 6 ( 3 0 ) dimana k, = h f ( x ,y ) , k„ = h f ( x + h / 2 , y + k , / 2 ) dan 1 o " o - 2 o " o 1 k . = h f ( x + h , y +• 2k„ - k . ) . 3 0 0 2 1

Sekarang d i a m b i l h a r g a a„ = g = 1/3 dan a = 2 / 3 .

K i t a p e r o l e h B3 2 = 2 / 3 , S3 l = 0 , p3 3 = 3 / 4 , p3 2 = 0 dan ? 3, = 1/4. Rumus p e n d e k a t a n yang s e s u a i a d a l a h y(x) » y + (k1 + 3k3)/4 (31) dengan k1 = hf(x ,y ) , k = hf(x + h/2, y + kj/3) dan k_ = h£(x + 2h/3, y + 2k_/3). 3 o o 2

(14)

9

Akhirnya, pemilihan a = 6 . = 1/2 dan a„ = 3 A menghasilkan

B3 2 = 3 / 4 , S31 = 0 , p3 3 = if/9, p3 2 = 173 dan p3, = 2 / 9 . Rumus pendekatannya y ( x ) « y + (2k1 + 3k2 + 4 k3) / 9 (32) dengan k, = hf(x ,y ) . k„ = hf(x + h/2 ,y + k.,/2) i o o 2 o Jo l k„ = hf(x + 3h/4,y + 3k / 4 ) . « J O O £. Untuk R = k

Sejalan dengan pembicaraan sebeluiunya untuk harga r - 4 i n i para a. , S. . , pu. ditentukan d a r i s y a r a t :

^ ( 0 ) = * - ' ( o ) = 4 . ' ^ ' (0) = 0.

Dengan s e d i k i t perhitungan k i t a akan sarapai pada rurcus-rumus pendekat-5

a t yang mempunyai kesalahan d a r i orde h untuk s e t i a p langkah pende-k a t an.

Misalkan k i t a p i l i h a2 = 1/2, a3 = 1/2 dan &32 = 1 / 2 .

Dalam h a l i n i B21 = 1/2, 3g 1 = 0 , c^ = 1 , 6 ^ = 1 ,

\ 2 = °' % = °» PW = 1 / 6> p4 3 = 1 / 3> PU2 = 1 / 3 d a n

PU1 =

1/6-Oleh karena i t u rumus pendekatannya adalah

y ( x ) a y + ( kt + 2k2 + 2k3 + k4) / 6 (33)

dengan k. = hf(x ,y ) , k . = hf(x + h / 2 , y + k ^ 2 ) ,

k3 = hf(xQ + h / 2 , yo + k2/ 2 ) dan k^ = hf(xQ + h , yQ + k3) .

Kalau diattibil a = 1/3 dan a = 2/3, maka 8-1= 1/3, % = ' • B32 = '» S31 = ~ 1 / 3« 3H3, = '> B»2 =- * U ^ \ ' \\

(15)

Pi+i^ = 1/ 8 , p ^ = 3 / 8 , p ^ = 3/8 dan p^ = 1/8: i n i membe-r i membe-rumus pendekatan y ( x ) = yQ + ( k1 + 31c2 + 3k3 + k4V 8 (341 dimanak, = hf(x , y ) , k . = hf(x + n / 3 . y + k , / 3 ) „ 1 o Jo ' 2 o ' Jo l k , = hf(x + 2 h / 3 , y - k , / 3 + V ) dan O O O I 2 k^ = hf(y.o + h , yQ + k1 - k2 + k3) .

Sedangkan a = 3 . = 1/4 dan a = 1/3 menyebabkan

e32 = 1 / 2> »31 = ° ' \ = ' » S4 3= 2' P 42 = -2' eHl = 1* V = 1/5> P43 = 2 / 3> P42 = ° d a n PU1 = 1 / 5 -Rumus pendekatan y ( x ) = y + (k1 + 4k3 + \)/6 (35) dengan k, = hf(x „y ) , k = hf(x + h / 4 , y + k , / 4 ) I O O £ O O I k3 = hf(xQ + h / 2 , yo + k2/ 2 ) , k^ = hf(xQ + h,y + k} - 2k2 + k g ) .

Sebenarnya. masih mungkin untuk mendapatkan rumus pendekatan yang l a i n dengan mengambil harga-harga a„ dan a yang berbeda.

(16)

B. Metoda Bunge-Kutta untuk s i s t i m persamaan d i f e r e n s i a l l i n i e r orde s a t u

Berdasarkan h a s i l untuk persamaan d i f e r e n s i a l l i n i e r orde s a t u d i muka, k i t a b i s a memakai metoda t e r s e b u t untuk s i s t i m persama-an d i f e r e n s i a l l i n i e r orde s a t u .

Dipandang s i s t i m persamaan y ' ( x ) = f ( x . y , z )

s ' ( x ) = g ( x , ys z ) ( 3 6 )

dengan s y a r a t awal : y(x ) = y , z(x ) = z . Untuk i t u dibentuk fungsi-fungsi

k . ( h ) = h f ( £ . , n . , O l i l i

t . ( h ) = hg(f

i 3

n.

3

£.) (37)

dimana £,. = x + a.h , a, = 0 x o x 1 I. = x + a . h , a, = 0 ( 3 8 ) x o x i n i sy o + Bnki + Bi 2k2 + + 0x , i - iki - i ^ i= yo+ §i 1k1 + §i 2k2+ + Bi , i - 1ki - 1 h = Zo + ^ 1 * 1 + Yi 2t2+ + *i,1-1*1-1 gis "0^11*1 + Yi2t2+ +* i , i - l V l

Persoalannya sekarang adalah menentukan konstan-konstan a. „

6. . , Y. .» o. , 3. . j Yn- • 3 P • dan q . sedamikian sehingga fungsi-fungsi

& yQ - ( priki( h ) + pr 2 k2( h ) + • • • • + pr rVh )) ( 3 9 )

(17)

dapat diexpansikan sebagai deret pangkat dalam h dengan pangkat d a r i h sebesar mungkin.

Misalkan, Bunge-Kutia dengan orde kesalahan h mensyaratkan bahwa fungsi-fungsi <j>(h) = y ( xo' + h) - y(xQ) - (p kjOO + . . . + p ^ k ^ h ) ) *(h) = z(xQ + h) - Z ( XQ) - (q^ t ^ ( h ) + . . . + q ^ t ^ ( h ) )

(uo)

harms memenuhi • ' ( 0 ) = * " < 0 ) = <J»"'(0) = $ " " ( 0 ) = 0 i|»'(0) = * " ( 0 ) = \J> <0> = $ (0) = 0

Sekali l a g i , s e j a l a n dengsn pembicaraan di muka k i t a b i s a mencocokksn rumus pendekatan y(x) = y + Ck. + 2k + 2k„ + ku) / 6 O I l 3 4 < 4 2j z(x) = z^ t ( t , + 2t0 + 2 t , + t.,)/6 O I £ o 4 damana k. = hf(x ,y ,z ) i o " o o t , = hg(x 4y 5z ) i ° o o o k0 = hf(x + h / 2 . y + k , / 2 , z + t - / 2 ) £ O O I O I t2 = h g ( xo + h / 2'yo + k1/ 2 j Zo + t1/ 2 ) k , = hf(x + h / 2 , y + ko/ 20z + t _ / 2 ) t - = hg(x + h/23y + ko/ 20z + t _ / 2 ) •3 O O <i O £ ku = h f ( xo + h> y o + k3 s Z o + t3) • t4 = hg(xo + h ,y o + k3 SZo + t3)

(18)

Hasil t e r s e b u t b i s a k i t a generalisasikan untuk sistiir. per caan d i f e r e n s i a l l i n i e r dengan n buah perubah t a k bebas

y£(x) = f ^ x . y j , y2, . . . . yR) i = 1 , 2 , , n (•<

dengan s y a r a t awal y . ( x ) = y . • Penyelesaian pendekatannya adalah :

y . ( x ) e y. + (k . + 2k-. + 2k_. + kuJ / 6 (L" ) i zo x 2a 3x *ti dimana k1 i= h fi( xo 'y1( xo)'y2( xo)» yn( xo) } k2 i = h fi( xQ + h / 2 , y ]( xo) + kn/ 2 , . . . , yn(xQ) + k1 n/ j k3 i = h fi( xo + ^^y^V + k2 1/ 2> " • • ' yn ( xo} + k2 n7 > \i = h fi( xo + h» y i( x 0 ) + k3l > •••• > V V * + k3 n)

C. Metoda Runge-Kutta untuk persamaan d i f e r e n s i a l l i n i e r orde -tino'.: Persamaan d i f e r e n s i a l orde t i n g g i b i s a k i t a ubah menjcM s i s t i m persamaan d i f e r e n s i a l orde s a t u , oleh karena i t u ruffus per katan (44) dapat digunakan d i s i n i .

Sebagai contoh persamaan d i f e r e n s i a l l i n i e r orde dua d i bawah i n i : y " ( x ) = f ( x , y , y O ( ') dengan s y a r a t awal y(x ) = y , y ' ( x ) = y" .

Lebih dalmlu persamaan t e r s e b u t diubah menjadi s i s t i m persamaan y ' ( x ) = z ( x )

z'(x) = f(x, y, z) ("•)

Sedang syarat awalnya menjadi y(x ) = y , z(x ) = y^ .

Sejalan dengan pembicaraan di muka untuk orde kesalahan h ( set? -7 langkah pendekatan ) , akan diperoleh hubungan sebagai berikut :

(19)

«2 = B21 = Y2 1 ; a2 = P2J = 92 1 a3 = B31 + 832 = Y31 + Y32 < *3 = h\ + h'2 = ^31 + ^32 P3 ! + p32 + P3 3 = 1 ' %\ + %2 + q33 = ' P32a2 + P33a3 = 1 / 2 ; q32 «2 + *33 °3 = 1 / 2 ( 4 7 ) P32a2 + P33a3 = 1 / 3 ' %2 °2 + *33 °3 = 1 /3 P33 P32 a2 = 1 / 5 !*.= a2 632 . Y32 r 933 *32 a2 = 1 / 6 = ?32_ ^32 Menggunaksn (47) i n i3 k i t a perolah A yo= h y ; +{ (P3 2Y2 ]+P33Y3 1) f0 + Pa3Y32f ( xo + » 2h* o + *21 hK< + *21 h fo ^ ' ( 4 8 1 A 2o = q31 *1 + «32*2 + ^ 3 * 3 ^™* t . = hf 1 o t2 = hf(xo + 52h5yo + B21 h y ; , y ; + Y2 1 hfQ) t3 = h f ( xo + S3h , yo + B3 h y ; + B3 2Y2 1 h2fQ,y^ t Y31hfQ + Y3 2 h f ( xo + S2h^ o + «21 hK>K + Y21 h f 0>

Untuk iBudahnya diambil P3 2Y2 1 + P33Y31 = 0 (49)

dan kemudian digunakan persamaan kedua dan keempat d a r i (47)untuk men-dapatkan P3 3Y3 2 = 1 / 2 .

Syarat-syarat i n i dipenuhi b i l a diambil a. = a . , B . . = B . . = Y.. - Y..

(20)

15 Sehingga c2 = a2 = ^ = B21 - y^ = y^ = 1/3 a3 = S3 = 832 = l32 = Y32 = *32 = 2/3 (50) B31 = f3 1 = Y31 = *31 = ° »33 = 133 = 3 / U ; P32 = q32 = ° 5 *31 = q31 = 1 ^ 14.

Sekarang k i t a saispai pada rumus pendekatan dengan orde kesalahan h y(x) = y + b y ' + hk./2 y ' ( x ) « y'Q + kQ/U + 3k2/4 (51) dimana k = hf 0 o k1 = hf(x + h / 3 , y + hy^/3sy^ + k / 3 ) k_ = hf(x + 2h/3,y + 2 h y ' / 3 + 2hk / 9 , y ' + 2k,/3) 2 o " o ' o 0 0 1

Untuk persamaan d i f e r e n s i a l yang sama, k i t a b i s a juga n a n c a r i penyele-saian pendekatan yang l a i n sebagai b e r i k u t :

y ( x ) « y ^ + h y ' + ( h / 6 ) ( t . + t „ + t _ ) y ' ( x ) » y^ + ( t1 + 2 t2 + 2 t3 + t ^ ) / 6 (52) dimana t. = hf(x ,y ,y") 1 o o Jo t2 = hf(xQ + h / 2 , yQ + h y V 2 , y ^ + t , / 2 ) tg = hf(xQ + h / 2 , yQ + h y ^ / 2 , + h ^ / 4 ^ + t g / 2 ) tl t Bh f ( xo + hayo + h y ;+h t2/ 2 , y ;+t3) 5 Untuk s e t i a p langkah pendekatan, orde kesalahan adalah h .

Untuk persamaan d i f e r e n s i a l orde yang lebih t i n g g i , penyele-saian pendekatannya diperoleh dengan cara yang sama, y s i t u dengan me-ngubah t e r l e b i h dahulu menjadi sistiro persamaan d i f e r e n s i a l kemudian digunakan penyelesaian d a r i s i s t e n i n i .

(21)

masing rumus p e n d e k a t a n yang t e l a h d i p e r o l e h p a d a bab sebelumnya.

A. untulc persamaan d i f e r e n s i a l l i n i e r orde s a t u PROGRAM RK-1.3.1 y ( xQ + h ) = yQ + <k1 + k2) / 2 ; y ( xo> = yQ ditnana k , = h f ( x ,y ) , k = h f ( x + h / 2 , y + k . , / 2 ) . I o Jo 2 o " o 1 Program : LBL A STO + 1 RTN LBL B STO 2 RTN LBL C STO 3 RTN LBL E D • 2 ' RCL 2 + STO 2 RCI. 3 2 : A D 2 : RCL 2 + STO 2 RCL 3 2 I n s t r u k s i : I . Sispkan k a l k u l a t o r pada W/ PRGM, masukkan program i t u . I I . Pindahkan W/PRGM ke RUN s e t e -l a h sebe-luff-lnya memasukkan LBL D untuk h f ( x , y ) . I I I . P e j e t l a h x > A) y , B, h , C yang meru-pakan input. P e j e t E memberi y ( x + h ) pada penampil k a l k u l a t o r . C a t a t a n x » Pv, = y , Ro = h . 16

(22)

17 PROGRAM RK-1.3.2 y ( x + h ) = y + k,. • y { x ) = y d i n a n a k . = hfCx ,y ) , k_ = h f ( x + h / 2 , y + k,/2">. i o " o 2 o , Jo 1 Program : ! LBL ! i ! A I ! STO + 1 RTN LBL B STO 2 RTN LBL C STO 3 RTN LBL E RCL 2 STO 4 D 2 RCL 2 STO RCL 2 A D RCL + STO RCL 2 A ' RCL RTN 2 3 4 2 3 2 I n s t r u k s l : I . Siapkan k a l k u l a l r o r p a d a W/PRGtf, masukkan program i t u . I I . B u a t l a h LBL D u n t u k h f ( x , y ) kemudian pindahkan W/PRGM k e RUN. I I I . P e j e - t l a h : x , A , y , B, h , C yang meru-p a k s n inmeru-put. P e j e t l a h E u n t u k mendapatkan h a r g a y ( x + h) p a d a p e n a m p i l . P e j e t l a h E l a g i b i l a i n g i n h a r g a y ( x + 2h) , d s t . C a t a t a n B i l a d i i n g i n k a n h a r g a h b i s a d i g a n t i dengan h ' dengsn j a l a n tnemasukkan h ' kemudian memejet C.

(23)

PROGRAM RK-1 .4-.1 yCx + h ) = y + ( k . + 4k + k ) / 6 , y ( x ) = y o o ' ^ o o c d i a a n a k = h f ( x ^ , y ^ ) , k = h f ( x ^ + h / 2 , y _ + k , / 2 ) , o " o k . = h f ( x + h , y + 2k„ - k , ) , 3 O o 2. I Program : LBL A STO + 1 RTN LBL B STO + 2 RTN LBL C STO 3 RTN LBL E D STO 5 RCL 3 2

i

: 1 A RCL 5 2 ; B D STO 6 RCL 3 2 : A RCL 5 3 X 2 : CHS B RCL 6 i 2 X B D 7 ENTER RCL 5 X + 8 ENTER RCL 6 X -6 : B RCL 2 RTN I n s t r u k s i : I . Siapkan k a l k u l a t o r pada W/PRGM, masukkan program t e r s e -t>ut. I I . B u a t l a h LBL D u n -t u k h f ( x , y ) . , pindsh-kan W/PRGM k e RUN. I I I . P e j e t l a h : XQ, A, yQ, B , h , C yang merupakan •input. P e j e t l a h E sebonyak n k a l i uirtuk mempe-r o l e h y ( x + iih) . o h a r g a i n i nampak pa da p e n a m p i l . C a t a t a n R1 = x' R2 = y» R3 =

(24)

PRGOGRAM RK-1.4.2 y ( x + h ) = y + ( k , + 3 k _ ) / 4 i v ( x ) = y O O ' 0 * " O C dimana k . = h f (x ,y ) k„ = h f ( x + h / 2 , y + v / 3 ) dan 2 a o 1 k = h f ( x + 2 h / 3 , y + 2k / 3 ) , Program " — LBL A STO + 1 RTN LBL B STO RTN LBL C STO RTN LBL E RCL STO D STO 3

j

2 3 2 4 5 RCL 2 + STO 2 RCL 3 2 A D 2 x 3 4 RCL 4 t STO 2 RCL 3 "6 D 3 X RCL + 4 5 RCL + STO RCL 3 : A RCL RTN 1 5 4 2 3 2 T n s t r u k s i : I . Siapkan k a l k u l a t o r p a d a W/PRGM, masukkan program t e r s e b u t . I I . B u a t l a h LBL D u n t u k h f ( x , y ) kemudian p i n -dahkan W/PRGM k e RUN, I I I . P e j e t l a h : *•> As yQ, B , hs C

yang merupakan input, P e j e t l a h E u n t u k men-d a p a t k a n h a r g a y ( xQ+ h ) pada p e n a w p i l j d s t . C a t a t a n Sama dengan c a t a t a n p a d a PROGRAM RK-1.3.2 R1 = x , R2 = y , R3 = h .

(25)

PROGRAM RK-1.4.3 v ( x + h ) = y + (2k, + 3k„ + U V V 9 o o 1 2 3 y(x ) = y J o •'o dimana k , = h f ( x ,y 1 , k „ = h f ( x + h / 2 , y + k , / 2 ) dan I O O 2. 0 O 1 k - = h f ( x + 3 h / 4 , y + 3 k0/ M ) . d o O A Program : LBL A STO + 1 RTN LBL B STO 2 RTN LBL C STO 3 RTN LBL E RCL 2 STO 4 D STO 5 2 : RCL 2 + STO 2 RCL 3 2 A D STO 6 3 X 4 RCL 4 + STO 2 RCL 3 4 A D 4 X 3 ENTER RCL 6 X + 2 ENTER P.CL 5 X + 0 : RCL 4 + STO 2 RCL 3 4 '• A RCL 2 RTN

(26)

2 1

I n s t r u k s l :

I . Siapkan k a l k u l a t o r pada V/PRGM,. tnasukkan program t e r s e b u t . I I . Buatlah LBL D w t u k h f ( x , y ) kemudian pindahkan V/VRGVi ke RUN, I I I . P e j e t l a h :

x , A ,y , B, h . C yang merupakan. input.

Pejetlah E sebanyak n k a l i untuk mendapatkan harga y(x + n h ) ,

harga i n i nampak pada penampil d a r i k a l k u l a t o r . «

Catatan

Bila k i t a ingin merubah harga h dengan h^ k i t a t i n g g a l memasukkan h" i n i kemudian d i i k u t i dengan metnejet C.

Jelasnya demikian.

Setelah k i t a mengerjakan i n s t r u k s i I dan I I kemudian memejet x , A^ y , B, h , C s e r t a memejet tombol E sebanyak n k a l i , maka angka pada penampil adalah harga y(x + nh) ; apabila ketnudian k i t a mengikuti langkah t e r s e b u t dengan memejet h ' , C s e r t a E sebanyak a k a l i akan muncul angka penampil sebagai harga yCx + nh + m h ' ) .

(27)

PROGRAM RK-1.5.1 y ( xQ + h) = yQ + (k1 + 2 k2 + 2k3 + k ^ / 6 y ( x ) = y dimana k, = hf(x ,y ) s k„ = hf(x + h/2,y + k,/2) , I c J o * 2 o o • k . = h f ( x + W 2 , y + k / 2 ) dan k. = h f ( x + hsy + k j . 3 o " o 2 "4 o o 3 P r o g r a n : LBL A STO + 1 RTW L3L B STO 2 RTN LBL C STO 3 RTN LBL E RCL 2 STO H D STO 5 2 : RCL k + STO 2 RCL 3 2 A D STO 6 2 RCL 4 + STO 2 D STQ 7 I RCL 4 + STO 2 RCL 3 2 A D 2 ENTER RCL 7 X + 2 ENTER RCL 6 X + RCL 5 + 6 .-RCL 4 + STO 2 RCL 2 RTN

(28)

23

Instruksi :

I . Siapkan k a l k u l a t o r pada W/PRGM, masukkan program t e r s e b u t . I I . Euatlah LBL B untuk hf(>:.,y) keinudian pindahkan W/PRGM ke KUN. I I I . P e j e t l a h :

x 4 A,y , B,, h , C yang merupakan input.

Pejetlah S sebanyak n k a l i untuk raendaDatkan harga y(x + nil),,

o ini nampak pada penampil.

Catatan

Sama dengan catatan pada PROGRAM RK-1.4.3. R1 = x , Rj = y» R3 = h.

(29)

PROGRAM R K - 1 . 5 . 2 y(XQ + h) = y + (lc1 + 3k,, + 3k3 + k ^ / 8

v < 0 = y

dimana k . = h f ( x , y J . k_ = h f ( x + h / 3 Ay + v / 3 ) , I O O £. C " 0 1 kg = l i f ( x + 2 h / 3 , yQ - k j / 3 + k2) dan *4 * I * * » , + h5yo + k , - k2 + kg) . Program : IflL A STO + 1 FTN LBL C KCL 2 STO 4 B STO 5 3 RCL 2 + STO 2 RCL 3 A B STO 6 RCL **• + RCL 5 ENTER 3 : -STO 2 RCL 3 A B STO 7 FCL 6 -RCL 5 i + RCL + STO RCL A B 3 4 2 3 ENTER RCL X + 3 7 ENTER FCL X + PCL 6 5 4. 8 RCL T STO RCL KTN 4 2 2 t

(30)

25

Instruksi

:

I . Siapkan k a l k u l a t o r pada W/PRGM, raasukkan program t e r s e b u t .

I I . Buatlah LBL B untuk h f ( x , y ) dengan roenglngat bahwa pada storage

register 3 (R3) b e r i s i harga h / 3 .

Kemudian pindahkan d a r i W/PFGM ke RUN, I I I . P e j e t l a h :

xo, A , y , S T C 2 , h , ENTEF, 3 , : , STO 3 yang merupakan input.

P e j e t l a h C sebanyak n k a l i untuk mendapatkan harga y(x + n h ) , harga i n i nampak pada penstnpil.

Catatan

B i l a k i t a ingin mengubah harga h dengan h ' maka p e j e t l a j n% ENTER,

3 . := STD 3 .

Jelasnya dercikian.

Untuk raendapatkan harga y(x + nh + mh') k i t a havus mengerjakan I , I I , iremejet : x , A. y , STO 2 , h , ENTER, 3 , : , STO 3 , memejet c sebanyak n k a l i kemudian memejet : h ' , ENTER, 3 : , STO 3 dan akhimya c l a g i

sebanyak m k a l i .

(31)

PROGRAM WC-1.5.3 y ( x + h ) = y + (k + 4k„ + k. ) / 6 y ( xo) = yo diraana k = hf ( x ,v ) » K - ^ f ( x + h / 4 , y + k . / U ) , 1 0 0 « ° o 1 k = h f (x + h / 2 , v + ko /2 ds n k = h f ( x + h ,y + k . o o " o ^ 4 o o 1 Program : 2k2 + k3) LBL A STO + 1 RTN LBL r RCL 2 STO 4 B STO 5 4 : RCL 4 + STO 2 RCL 3 A B STO 6 2 : RCL 4

+ j

STO 2 RCL 3 A 3 STO 7 PCL 4 + RCL 5 + 2 ENTER RCL 6 X -STO 2 P.CL 3 2 X A B 4 ENTER RCL 7 X + RCL 5 + 6 : RCL 4 + STO 2 | ECL 2 RTN •

(32)

27

Instruksi t

I . Siapkan k a l k u l a t o r pada W/PP.GMS masukkan program t e r s e b u t .

I I . Buatlah LBL B untuk hf(x,y) dengan mengingat bahwa storage

re-gister- 3 (R_) b e r i s i harga h / 4 .

Keraudian pindahkan W/PRGM ke RUN. I I I . Pejetlah r

x , A , y , STO 2 , h , ENTER}4,: .STO 3 yang merupakan input.

Pejetlali C sebanyak n k a l i untuk mendapatkan harga y(x + n h ) , harga i n i nampak pada penampil.

Catataii

(33)

y " ( x ) = f ( x , y , y - ) dengan s y s r a t awal : y ( xo> = yQ a y ' ( x ) = y * . PROGRAM BK-2.4.1 y ( x + h ) = y + h y ' + ( / 2 ) o o o hk, y " ( x + h ) = y' + ( 1 / 4 ) ic + ( 3 / 4 ) v O 0 O 2 dimana k = h f C x ^ y ^ y J ) k . = h f U + h / 3 , y „ + h y V 3 , y * + k / 3 ) 1 o o o " o o

k2 = hf(xQ + 2h/3,yQ + (2/3hy^ + (2/9)hko>y^ + 2k,

Program : LBL B RCL 2 STO 5 A STO 7 3 RCL 3 STO 6 + STO 3 RCL 6 RCL 4 X STO + 2 RCL 4 STO + 1 A STO 8 2 X 3 : RCL 6 + STO 3 RCL 4 RCL 7 X 2 X 3 : RCL 4 RCL 6 X + STO + 2 RCL 4 STO + 1 A 3 X RCL 7 + 4 : RCL 6 + STO 3 R/S RCL ^ STO + 1 RCL 8 2 : PCL 6 + RCL 4 X 3 X RCL 5 + STO 2 RTN

(34)

29

Instruksi :

I . Siapkan k a l k u l a t o r p a d a W/PRGM, masukkan program t e r s e b u t ,

I I . B u a t l a h LBL A u n t u k h f ( x , y , y * ) dengan n e n g i n g a t hahva. storage

register R1 untuk x , R_ u n t u k y . R^ trntuk y % R u n t u k h / 3 ; k e

-mudian p i n d a h k a n ke RUN. III. Pejetlah :

x } STO 1 , y , STO 2 , y * . STO 3 , h „ OTTER, 3 , : , STO U-t yang

me-rupakan input.

B i l a d i p e j e t B akan muncul p a d a p e n a m p i l h a r g a y ' 6 i + h ) k e m u d i -an deng-an memajet R/S ak-an b i s a d i l i h a t h a r g a d a r i y ( x + b ) .

B i l a k i t a i n g i n k a n h a r g a y ' ( x t nh) dan y ( x + n h ) maka s e t e l a h

input dimasukkan k i t a p e j e t pasangan tombol B dan R/S sebanyak n

k a l i dengan u r u t a n : B,R/S,B , R / S , R1 = x , R2 = y , R3 = y ' s R^ = h / 3

S e k e d a r memberikan gambaran bagaimana menggunakan program t e r s e b u t , b e r i k u t i n i kami kemukakan contoh persamaan d i f e r e n s i a l l i -n i e r orde s a t u :

y ' ( x ) = s i n x ; y ( 0 ) = -1 K i t a gunakan program RK-1.5.1 s e b a g a i b e r i k u t :

(35)

Kalkulator k i t a siopkan pada W/PRGM.

Kita p e j e t tombol f PRGM dan k i t a masukkan program RK-1.5.1. Kenudian k i t a Ireruskan dengan membuat l a b e l D sebagai b e r i k u t :

LBL D S DEG. RCL 1 f SIN RCL 3 x 180 g 7T X KTN

Setelah i t u , k i t a pindah W/PRGM ke RUN.

. Kita masukkan 0 , p e j e t As k i t a masukkan (pejet angka) 1, pejet

CHS ( b e r a r t i k i t a masukkan harga - 1 ) , pejet B. p e j e t 5 ( b e r a r t i k i t a masukkan harga h = 5 ) , pejet C, kemudian k i t a p e j e t E seba-nyak 38 k a l i misalnyas dengan mencatat angka pada penampil s e t i a p

(36)

x (derajat) y

5 1 0 15 2 0 2 5 3 0 3 5 40 4 5 5 0 55 60 55 7 0 75 80 85 90 9 5 1 0 0 1 05 110 - 0 . 9 9 6 1 9 - 0 . 9 8 4 8 - 0 . 9 6 5 9 3 - 0 . 9 3 9 6 9 - 0 . 9 0 6 3 1 - 0 . 8 P 6 0 3 - 0 . 8 1 9 1 5 - 0 . 7 6 6 0 4 - 0 . 7 0 7 1 1 - 0 . 6 4 2 7 9 - 0 . 5 7 3 5 8 - 0 . 5 0 0 0 0 - 0 . 4 2 2 5 2 - 0 . 3 4 2 0 2 - 0 . 2 5 8 8 2 - 0 . 1 7 3 6 5 -0.087156 +0.000000 0.087156 0.17365 0.25882 0.34202

x (darajat) y

1 15 120 1 2 5 130 135 140 145 150 155 160 165 170 175 180 185 190 0.42262 0.50000 0.57358 0.64279 0 . 7 0 7 1 1 0.76604 0.81915 0.86603 0 . 9 0 6 3 1 0.93969 0.96593 0 . 9 8 4 8 1 0.99619 1.00000 0.99619 0 . 9 8 4 8 1

(37)

Sekarang k i t a akan rnenibandingkan h a s i l yang diperoleh dengan menggunakan £ K - 1 . 3 J{ S K - 1 -4-1 <len BK-1.5.1 imtuk perssnaen.

y~(x} ^ y . y ( o ) = 1 x Pk-1.3.1 BK-1.4.1 Fk-1.5.1 «x (#) 0 0 . 1 0 . 2 0 . 3 0 . 4 0 . 5 0 . 6 0 . 7 0 . 8 0 . 9 1 . 0 2 . 0 3 . 0 4 . 0 5 . 0 6 . 0 7 . 0 8 . 0 9 . 0 10 1.00000000 1.05000000 1.22102500 1.31+923262 1.49090205 1.64744677 1.82042868 2,01157369 2.22278892 2.45618176 2.71408084 6.78520212 1 6 . 9 6 3 0 6 5 3 42.4075132 1 0 6 . 0 1 8 7 8 3 2 6 5 . 0 4 6 9 5 8 6 6 2 . 6 1 7 3 9 5 1656.54343 4141.35872 10353.3758 2,0000000 1,1051667 1.2213934 1.3498432 1.4918017 1.6486896 1.8220767 2.0136985 2.2254724 2.4595180 2.7181773 7.2484727 19.329261 51.544695 137.45252 366.540O5 977.44014 2606.5070 6950.6854 1 8 5 3 5 . 1 6 1 1.0000000 1.1051708 1.2214026 1.3498585 1.4918242 1.6487206 1.8221180 2.0137516 2.2255400 2.4596014 2.7182798 7.3620076 1 9 . 9 3 8 7 7 1 54.000837 146.25227 396.09989 1072.7705 2905.4202 7868.8464 21311,459 1.000O000 1.1051709 1.2214028 1.3498588 1.4918247 1.6487213 1.8221188 2.0137527 2.2255409 2.4596031 2.7182818 7.3890561 20.085337 54.598150 148.41316 403.42879 1096.6332 2980.9580 8103.0839 22026.466

(38)

33

£ A F i r s t Course i n Numerical Analysis - Anthony R a l s t o n , HJm. 207.

Oari x=0 s . d . x=1 fc=0.1 ; sedang d a r i x=l s . d . x=10 h=t>

Perlu d i i n g a t bahwa program dengan HP-65 t i d a k boleh l e b i h atari 100 langkah termasuk d i s i n i langkah pada l a b e l untuk harga n f ( x ,

2

y) atau h f ( x , y ) (pada contoh RK-1.5.1 d i muka LBL D). Oleh karena i t u programprogram d i muka b i s a digunekan asalkan langkah program t o t a l -nya t i d a k raelampaui 100 langkah.

Juga, sebelttm program dimasukkan seyogyanya k i t a memejet da-hulu f PRGM j sudah barang t e n t u s e t e l a h k a l k u l a t o r disiapkan pada W/ PRGM9 agar t i d a k t e r j a d i kesalahan karena t e l a h t e r i s i n y a storage re-gister dengan program yang l a i n .

Program untuk penyelesaian persamaan d i f e r e n s i a l l i n i e r o r -de dua yang lain> juga untuk s i s t i m persamaan d i f e r e n s i a l l i n i e r belum b i s a kami buat dengan p r a k t i s . Hal i n i karena terbatasnya langkah yang disediakan k a l k u l a t o r i t u . Perhitungan perbandingan waktu hitung t i d a k b i s a dilakukan j u g a , meskipun k i t a t e t a p b i s a membandingkan cacah ope-r a s i hitung yang dipeope-rlukan oleh s e t i a p ope-rumus pendekatan metoda

Runge-Kutta i n i ,

Program untuk s e t i a p rumus pendekatan di muka memang t i d a k tunggal dalam a r t i masih b i s a dibuat model program yang berbeda dalam rumus pendekatan yang sama.

(39)

toda Pictge-Kutta :

- untuk persamaan d i f e r e n s i a l l i n i e r orde se.tu y"(x) = f(x.y^ , y(x ~)~

y berdasarkan psda penyelesaian pendekatan

y(x„ + h> = 7 + (k. + 21c, + 2k., + k . l / B O O I i. J 4 dir.ana k, = hf(x .y ) - k = hf(x + h / 2 , y + k , ^ 1 o • Jo " 2 o o ' k = h f ( x + h/23y + k /2^ dan k„ = hf(x + h . yn + k _ ) . 3 o o 2 4 o 0 3 - untuk sistim nersEonaan d i f e r e n s i a l orde s a t u yT(x^ = £ . ( x . . , . . , y )

y , ( x 1 = y . i berdasarkan pada penyelesaian pendekatsn y . ( x + M = y . + ( k , . + 2k0. + 2k. . + ku. V 5 i i o l i 2 x 3 i 4 i diniana

Ni

= h f

i

(

V

y

1

(

V * ' ^ V ^

k2 i = h f . ( xc + h / 2 ,y i( xot + kn/ 2 , . . . . , yn( xo) t k1 n/ 2 ) k3 i = h fi( Xo + h / 2 ,y i( x ^ + k2, /2 j . . . . s yn(xo> + k2 n/ 2 ) k „ . = hf. (x + h y . ( x } + L . , y (x ") + k,, ) 4i l o J1 o 31 - - ' n o 3n

Program untuk kedua penyelesaian pendekatan t e r s e b u t k i t a jadikan subroutine yang skan b i s a dipakai n a n t i b i l a komputer sudah k i t a m i l i k i . Perlu kami kemukakan juga bahwa program i n i belun pernah kami coba dengan komputer karena kesem'patan untuk i t u belum kakami p e r -oleh.

Program untuk penyelesaian pendekatan yang lainnya akan mi-r i p dengsn pmi-rogmi-ram di a t a s (logika pmi-rogmi-ramnya) sehingga kami sengaja t i d a k menibuatnya.

(40)

Flow Chart : SUBROUTINE RUNGEKUTTA (XI ..YI tEX,HfF..RK) r ^ ' mulailah dengan i i VARX = XI , VARY = YI '

.1

i hrtung AKl = F i — _ VARX = VAPX + H/2 VARY = YI + AKl/2 f ~ , - ! _ _ ; h i t u n g A .K2 = F L. .... . . . i VARY = YI + AK2/2

k

i . 1 i i l i A ' hitune AK3 = F i VARX = VARX + H/2 VARY = YI + AK3 -Nil | ! gmbillah YI = RK J i i dan XI = VARX > 1 i p 1 h i t u n g AK4 = F .>!/_ i h i t u n g PK = YI +

(41)

SUBROUTINE RUNGEKUTTA ( X IJ l ,EX.H ,FSRK) 108(0 VARX = XI VARY = YI ~.K1 = F VARX = VARX + H/2, VARY = YI + AK1/2. AK2 = F VARY = YI + AK2/2. AK3 = F VAPX = VAF.X + H/2, VARY = YI + AK3 AK4 = F

PK = YI + (AK1 + 2, ... AK2 + 2, ft AK3 + KM)/5.

IF (VARX - EX) 1001,10^2;1002 1001 XI = VARX YI = F.K GO TO 1000 1002 RETURN END Keterangan

Dalam program utana k i t a tentukan XI = harga x awalj YI = harga y awals Ex = harga absis x dimana ordinat y yang s e s u a i

dengan-nya yang k i t a inginkan, H = harga sub i n t e r v a l (h) yang' k i t a p i l i h dan F = h f ( x , y ) dengan catatan untuk v a r i a b e l - v a r i a b e l n y a : VARX = x;

VARY = y dan H = h.

(42)

37

SUBROUTINE RUNGEKUTTA ST (X ..Y,EX,H ,F,M1

DIMENSION Y(N) , VARY(U) -F(N> ,AKlCO ,AK2(N) ,AK3(N) ^AK^d-f) 6 VARX = X DO 1 1=1 ,N 1 VARY(I) = Y(T) DO 2 J=1.N AK1(J) = F ( J ) 2 VARY(J) = Y(J) + A K l ( J ) / 2 . VARX = VARX + H / 2 . DO 3 K=1,W AK2(K> = F(K)

3 VARY(K) = Y(K) + AK2(K)/2, DO H L=1,N

AK3(L) = F(L)

"+ VARY (Li = Y(L) + AK3(L) ' VARX = VARX + H/2.

DO 5 M=1,N AK4(M) = F(M)

5 Y(M) = Y(M"> + (AK1(M) + 2.*AK2(M) + 2.*AK3(M) + AK4(M))/6. I F (VARX - EX) 6 , 7S7

6 X = VARX GO TO 8 7 RETURN

(43)

Keterangan

M s a l n y a k i t a dihadapkan p a d a s i s t e m persamaan d i f e r e n s i a l : yj"(x) = 5x + y2

y^Cx) = 2x" + y iy2

denean s v a r s t awal : y , ( x ) = r y _ ( x ) = s

Maka dalera h a l i n i , N = 2 dan pada p r o g r a a utama k i t a n a s u k k s n

V. - xo, ' / ( 1 ) = r , Y(2^ = s , F ( H = H * ( 5 . * VARt + VARY(2)) dan

F(2) = h * ( 2 . « VARX •'<* 2 + VARY(0 * VARY(2>)

(44)

V, KESIMPULAN

Beberapa k e s i m p u l a n y s n g b i s a d i a n b i l d a r i p e m b i c a r a a n me-n g e me-n a i roetoda Rume-nge-Xutta a me-n t a r a l a i me-n :

met ode i n i self stavtir.g dan dap a t d i p a k a i u n t u k m e n y e l e s a i k a n p e r -s o a l a n -sampai k e t i t i k yang k i t a i n g i n k a n , -s e i -s i n i t u b i -s a p u l a h -s n y a u n t u k m e n g h a s i l k a n starting values yang d i p e r l u k a n o l e h metoda l a i n

( n i s a l n y a , raetoda p r e d i k t o r - k o r e k t o r )

- sub i n t e r v a l ft b i s a k i t a p i l i h sekehendak s e s u a i kebutuh?n k i t a - cukup t e l i t i d i b a n d i n g k a n metoda p r e d i k t o r - k o r e k t o r

- k e s a l a h a n p e r lengkah p e n d e k a t a n memang s u k a r d i t e n t u k a n s e c a r a exak , o l e h k a r e n a i t u sub i n t e r v a l h b i a s a n y a d i a m b i l l e b i h pendek d a r i yang d i p e r l u k a n menurut t e o r i dalam mencapai k e t e l i t i a n yang d i i n g i n k a n

- d i b a n d i n g k a n ^.etoda p r e d i k t o r - k o r e k t o r s metoda PungeKutta i n i l e

b i h banyak memerlukan p e r h i t u n / j a n f ( x . y ) ( s e s u a i dengan orde k e s a -l a h a n d a r i rumus p e n d e k a t a n n y a )5 s e h i n g g a k a l a h c e p a t

- k i t a d a p a t menggabungkan rr.etoda Punge-Kutta dengan metoda p r e d i k t o r - k o r e k t o r dimana metoda Punge-kuttft d a l a n h a l i n i digunakan untuk

mencari starting values yang d i b u t u h k a n raetoda p r e d i k t o r - k o r e k t o r - mengingat kemampuan k a l k u l a t o r HR-65 k i t a ^ j e l a s l a h b e b e r a p a program

hanya b i s a digunakan untuk m e n y e l e s a i k a n p r o b l e m - p r o b l e m s e d e r h a n a;

t e r b a t a s n y a j e n i s problem persamaan d i f e r e n s i a l yang s e c a r a p r a k t i s b i s a k i t a s e l e s a i k a n i n i akan b i s a d i h i l a n g k a n dengan menggunakan k a l k u l a t o r a t a u komputer yang m e m i l i k i kemampuan l e b i h b a i k .

(45)

P r e s s , 19 C5.

2 . R s l s t c n . Anthony, A First Course in unnericsl Analysis, McGraw-Hill

Kogakusha, Tokyo, 1955,

3. Clay; Poy.L. _ Solutions of Si,3ten of Differential Equation-

Lawren-ce Radiation Laboratory University of C a l i f o r n i a . USA June 1959, 4. I n t e r n a t i o n a l Seminar Course 2-20 Agust 1971. Computing as A

Lan-guage of Physics. I n t e r n a t i o n a l Atomic Energy Agency, Vienna 1 971 .

5. Proceeding of A Seminar 17-21 January 1972, numerical Peactor

Cal-culations^ I n t e r n a t i o n a l Atonic Energy Agency., Vienna. 1972.

6. Fox, L.j How to get Memingless Answers in Scientific Computation

(aid what to do about it). . . , „

Referensi

Dokumen terkait

Menurut Kotler, Bowen dan Makens (2002, p.254) pasar terdiri dari pembeli dan pembeli berbeda-beda dalam berbagai hal yang bisa membeli dalam keinginan, sumber daya,

Dengan kata lain, bauran promosi atau promotion mix ini merupakan beberapa langkah ataupun beberapa alat yang digunakan dalam mencapai tujuan kegiatan promosi.. Bentuk

Dari kelembaban yang didapatkan dari hasil pengukuran tersebut, didapatkan bahwa kelembaban udara yang terjadi pada sampel ruang kelas eksisting melampaui batasan kelembaban

(2) Dana siap pakai sebagaimana dimaksud dalam Pasal 5 ayat (3) huruf b disediakan dalam APBN yang ditempatkan dalam anggaran BNPB untuk kegiatan pada saat tanggap darurat..

Sebagai sumber tegangan searah untuk medan pembersih, alat ini dirancang mempunyai keluaran tegangan searah yang relatif cukup tinggi yaitu 5000 - V'-dengan arus yang relatif..

- Yang dimaksud dengan tumbukan elastik ialah bila tidal: ada pertu- karan tenaga antara elektron da tang dan gerakan atom sebagai tar- get.. Dalam hal ±ni atom kehilangan

Kenyataan i n i yang dipakai sebagai dasar penibuaten DBH (Detektor Bocor Halogen)oleh VThite dan Hickey.. Detektor Bocor Halogen kaini merupakan penyempumaan dari mo- del

Eitperimen dengan tehnik koinsidensi adalah yang paling ba- nyak dijumpai dalam spektroskopi nuklir. Dengan peralatan yang masih sederhana telah dilakukan beberapa