STATISTIKA LINGKUNGAN
PERANAN STATISTIKA
• Statistika dibutuhkan untuk membantu dalam:
* menjelaskan dan memahami
keterkaitan antar variabel
* menarik kesimpulan
* menarik kesimpulan
* merencanakan suatu program
di masa datang
PERANAN STATISTIKA
• Statistik data kuantitatif
• Metodenya statistics statistika
• Metoda statistika deskriptif metode yang berkaitan dengan
pengumpulan, pengolahan, penyajian dan penganalisaan data
pengumpulan, pengolahan, penyajian dan penganalisaan data
kuantitatif
dapat memberikan gambaran yang sistematis dan
teratur tentang suatu persitiwa.
• Metode statistika inferens mengolah data yang telah dianlisis
guna penafsiran dan membantu dalam penarikan kesimpulan.
STATISTIKA DESKRIPTIF
Mulai
Identifikasi
masalah
Kumpulkan
Data yang
relevan
TIdak
Kumpulkan
Data baru
Data
cukup?
Ya
TIdak
Klasifikasi ringkas
dan proses: tabel
atau besaran
deskriptif
Presentasi
dan
komunikasikan
informasi
STATISTIKA INFERENS
Informasi
dari
sampel?
Ya
Tidak
Estimasi nilai
parameter
Tes asumsi
ttg parameter
Tidak
Interpretasi hasil,
Tarik kesimpulan,
Buat keputusan
Gunakan sensus
untuk evaluasi,
Buat keputusan
Stop
DATA
• Berkaitan dengan masalah yang terjadi pada obyek dalam
kelompok besar dimana terjadi pengaruh antara satu dan
lain
obyek: populasi
• Nilai karakteristik tertentu yang mungkin berubah di
• Nilai karakteristik tertentu yang mungkin berubah di
dalam suatu populasi
variabel acak
DATA
• Data yang dikumpulkan dapat berupa:
* data kuantitatif
* data kualitatif
• Data kuantitatif dapat berupa:
* variabel diskrit
DATA
• Ditinjau dari sumber:
* data intern
* data ekstern: - primer
- sekunder
• Pengumpulan data:
* wawancara
* kuesioner
* observasi
* pengukuran
TAMPILAN DATA
• Data yang dikumpulkan disusun agar mudah
dimengerti dan berguna bagi tujuan analisis
dalam bentuk tabulasi (tabel) atau dalam bentuk
grafis (gambar atau diagram)
Lokasi Stasiun Pengamatan Hujan (Pos Hujan) di lokasi studi
Batas Cekungan
Bandung
Batas Lokasi Studi
(Das Citarum Hulu)
Ada 18 pos
hujan yang
digunakan
dalam analisa
hujan wilayah
di lokasi studi
Seminar Kemajuan I
11
= Pos hujan
Sumber data :
Dinas PSDA
Prov. Jabar,
BMKG, dan PT.
Indonesia
Power
Tahun data :
1950 – 1999
(bulanan)
1986-2008
(harian)
Sumber: Marganingrum, 2010
0000 2 0 0 2 0 0 2 0 0 2 0 0 4 0 0 4 0 0 4 0 0 4 0 0 6 0 0 6 0 0 6 0 0 6 0 0 Jan Jan Jan Jan Feb Feb FebFeb Mar Mar Mar Mar Apr Apr AprApr Mei Mei Mei Mei Juni Juni JuniJuni Juli Juli Juli Juli Agt Agt AgtAgt Sept Sept SeptSept Okt Okt Okt Okt Nov Nov NovNov Des Des DesDes
P (mm)
P (mm)
P (mm)
P (mm)
B
u
la
n
B
u
la
n
B
u
la
n
B
u
la
n
S
tn
.
C
ih
a
m
p
e
la
s
0000 2 0 0 2 0 0 2 0 0 2 0 0 4 0 0 4 0 0 4 0 0 4 0 0 6 0 0 6 0 0 6 0 0 6 0 0 Jan Jan Jan Jan Feb Feb FebFeb Mar Mar Mar Mar Apr Apr AprApr Mei Mei Mei Mei Juni Juni JuniJuni Juli Juli Juli Juli Agt Agt AgtAgt Sept Sept SeptSept Okt Okt Okt Okt Nov Nov NovNov Des Des DesDesP (mm)
P (mm)
P (mm)
P (mm)
B
u
la
n
B
u
la
n
B
u
la
n
B
u
la
n
S
tn
.
S
u
k
a
w
a
n
a
P
o
la
P
o
la
H
u
ja
n
H
u
ja
n
R
a
ta
R
a
ta
--r
a
ta
ra
ta
B
u
la
n
a
n
B
u
la
n
a
n
T
ia
p
T
ia
p
S
ta
si
u
n
S
ta
si
u
n
h
a
si
l
h
a
si
l
p
e
n
g
o
la
h
a
n
p
e
n
g
o
la
h
a
n
d
a
ta
1
9
8
6
d
a
ta
1
9
8
6
--2
0
0
8
2
0
0
8
0000 2 0 0 2 0 0 2 0 0 2 0 0 4 0 0 4 0 0 4 0 0 4 0 0 6 0 0 6 0 0 6 0 0 6 0 0 Jan Jan Jan Jan Feb Feb FebFeb Mar Mar Mar Mar Apr Apr AprApr Mei Mei Mei Mei Juni Juni JuniJuni Juli Juli Juli Juli Agt Agt AgtAgt Sept Sept SeptSept Okt Okt Okt Okt Nov Nov NovNov Des Des DesDesP (mm)
P (mm)
P (mm)
P (mm)
B
u
la
n
B
u
la
n
B
u
la
n
B
u
la
n
S
tn
.
Le
m
b
a
n
g
2 0 0 2 0 0 2 0 0 2 0 0 4 0 0 4 0 0 4 0 0 4 0 0 6 0 0 6 0 0 6 0 0 6 0 0P (mm)
P (mm)
P (mm)
P (mm)
S
tn
.
S
a
g
u
lin
g
2 0 0 2 0 0 2 0 0 2 0 0 3 0 0 3 0 0 3 0 0 3 0 0 4 0 0 4 0 0 4 0 0 4 0 0P (mm)
P (mm)
P (mm)
P (mm)
S
tn
.
C
im
a
h
i
2 0 0 2 0 0 2 0 0 2 0 0 3 0 0 3 0 0 3 0 0 3 0 0 4 0 0 4 0 0 4 0 0 4 0 0P (mm)
P (mm)
P (mm)
P (mm)
S
tn
.
C
ili
lin
S
e
mi
n
a
r
K
e
ma
ju
a
n
I
1
2
0000 2 0 0 2 0 0 2 0 0 2 0 0 Jan Jan Jan Jan Feb Feb Feb Feb Mar Mar Mar Mar Apr Apr AprApr Mei Mei Mei Mei Juni Juni JuniJuni Juli Juli Juli Juli Agt Agt AgtAgt Sept Sept SeptSept Okt Okt Okt Okt Nov Nov NovNov Des Des DesDesP (mm)
P (mm)
P (mm)
P (mm)
B
u
la
n
B
u
la
n
B
u
la
n
B
u
la
n
0000 1 0 0 1 0 0 1 0 0 1 0 0 2 0 0 2 0 0 2 0 0 2 0 0 Jan Jan Jan Jan Feb Feb Feb Feb Mar Mar Mar Mar Apr Apr AprApr Mei Mei Mei Mei Juni Juni JuniJuni Juli Juli Juli Juli Agt Agt AgtAgt Sept Sept SeptSept Okt Okt Okt Okt Nov Nov NovNov Des Des DesDesP (mm)
P (mm)
P (mm)
P (mm)
B
u
la
n
B
u
la
n
B
u
la
n
B
u
la
n
0000 1 0 0 1 0 0 1 0 0 1 0 0 2 0 0 2 0 0 2 0 0 2 0 0 Jan Jan Jan Jan Feb Feb Feb Feb Mar Mar Mar Mar Apr Apr AprApr Mei Mei Mei Mei Juni Juni JuniJuni Juli Juli Juli Juli Agt Agt AgtAgt Sept Sept SeptSept Okt Okt Okt Okt Nov Nov NovNov Des Des DesDesP (mm)
P (mm)
P (mm)
P (mm)
B
u
la
n
B
u
la
n
B
u
la
n
B
u
la
n
0000 1 0 0 1 0 0 1 0 0 1 0 0 2 0 0 2 0 0 2 0 0 2 0 0 3 0 0 3 0 0 3 0 0 3 0 0 4 0 0 4 0 0 4 0 0 4 0 0 Jan Jan Jan Jan Feb Feb Feb Feb Mar Mar Mar Mar Apr Apr Apr Apr Mei Mei Mei Mei Juni Juni Juni Juni Juli Juli Juli Juli Agt Agt Agt Agt Sept Sept Sept Sept Okt Okt Okt Okt Nov Nov Nov Nov Des Des Des DesP (mm)
P (mm)
P (mm)
P (mm)
B
u
la
n
B
u
la
n
B
u
la
n
B
u
la
n
S
tn
.
S
in
d
a
n
g
k
e
rt
a
0000 1 0 0 1 0 0 1 0 0 1 0 0 2 0 0 2 0 0 2 0 0 2 0 0 3 0 0 3 0 0 3 0 0 3 0 0 4 0 0 4 0 0 4 0 0 4 0 0 Jan Jan Jan Jan Feb Feb Feb Feb Mar Mar Mar Mar Apr Apr Apr Apr Mei Mei Mei Mei Juni Juni Juni Juni Juli Juli Juli Juli Agt Agt Agt Agt Sept Sept Sept Sept Okt Okt Okt Okt Nov Nov Nov Nov Des Des Des DesP (mm)
P (mm)
P (mm)
P (mm)
B
u
la
n
B
u
la
n
B
u
la
n
B
u
la
n
S
tn
.
M
o
n
ta
y
a
0000 1 0 0 1 0 0 1 0 0 1 0 0 2 0 0 2 0 0 2 0 0 2 0 0 3 0 0 3 0 0 3 0 0 3 0 0 4 0 0 4 0 0 4 0 0 4 0 0 Jan Jan Jan Jan Feb Feb FebFeb Mar Mar Mar Mar Apr Apr AprApr Mei Mei Mei Mei Juni Juni JuniJuni Juli Juli Juli Juli Agt Agt AgtAgt Sept Sept SeptSept Okt Okt Okt Okt Nov Nov NovNov Des Des DesDesP (mm)
P (mm)
P (mm)
P (mm)
B
u
la
n
B
u
la
n
B
u
la
n
B
u
la
n
S
tn
.
C
is
o
n
d
a
ri
S
u
mb
e
r
:
M
a
r
g
a
n
in
g
r
u
m,
2
0
1
0
H
u
ja
n
H
u
ja
n
R
a
ta
R
a
ta
--r
a
ta
ra
ta
B
u
la
n
a
n
B
u
la
n
a
n
T
ia
p
T
ia
p
S
ta
si
u
n
S
ta
si
u
n
h
a
si
l
h
a
si
l
p
e
n
g
o
la
h
a
n
p
e
n
g
o
la
h
a
n
d
a
ta
1
9
8
6
d
a
ta
1
9
8
6
--2
0
0
8
2
0
0
8
0000 1 0 0 1 0 0 1 0 0 1 0 0 2 0 0 2 0 0 2 0 0 2 0 0 3 0 0 3 0 0 3 0 0 3 0 0 4 0 0 4 0 0 4 0 0 4 0 0 Jan Jan JanJan Feb Feb FebFeb Mar Mar MarMar Apr Apr Apr Apr Mei Mei MeiMei Juni Juni JuniJuni Juli Juli JuliJuli Agt Agt AgtAgt Sept Sept Sept Sept Okt Okt OktOkt Nov Nov NovNov Des Des DesDesP (mm)
P (mm)
P (mm)
P (mm)
B
u
la
n
B
u
la
n
B
u
la
n
B
u
la
n
S
tn
.
C
is
o
n
d
a
ri-2
0000 1 0 0 1 0 0 1 0 0 1 0 0 2 0 0 2 0 0 2 0 0 2 0 0 3 0 0 3 0 0 3 0 0 3 0 0 4 0 0 4 0 0 4 0 0 4 0 0 Jan Jan Jan Jan Feb Feb Feb Feb Mar Mar MarMar Apr Apr Apr Apr Mei Mei MeiMei Juni Juni Juni Juni Juli Juli JuliJuli Agt Agt Agt Agt Sept Sept Sept Sept Okt Okt Okt Okt Nov Nov Nov Nov Des Des Des DesP (mm)
P (mm)
P (mm)
P (mm)
B
u
la
n
B
u
la
n
B
u
la
n
B
u
la
n
S
tn
.
C
h
in
ch
o
n
a
0000 1 0 0 1 0 0 1 0 0 1 0 0 2 0 0 2 0 0 2 0 0 2 0 0 3 0 0 3 0 0 3 0 0 3 0 0 4 0 0 4 0 0 4 0 0 4 0 0 Jan Jan Jan Jan Feb Feb Feb Feb Mar Mar MarMar Apr Apr Apr Apr Mei Mei MeiMei Juni Juni Juni Juni Juli Juli JuliJuli Agt Agt Agt Agt Sept Sept Sept Sept Okt Okt Okt Okt Nov Nov Nov Nov Des Des Des DesP (mm)
P (mm)
P (mm)
P (mm)
B
u
la
n
B
u
la
n
B
u
la
n
B
u
la
n
S
tn
.
M
a
la
b
a
r
2 0 0 2 0 0 2 0 0 2 0 0 3 0 0 3 0 0 3 0 0 3 0 0 4 0 0 4 0 0 4 0 0 4 0 0P (mm)
P (mm)
P (mm)
P (mm)
S
tn
.
P
a
se
h
2 0 0 2 0 0 2 0 0 2 0 0 3 0 0 3 0 0 3 0 0 3 0 0 4 0 0 4 0 0 4 0 0 4 0 0P (mm)
P (mm)
P (mm)
P (mm)
S
tn
.
C
ic
a
le
n
g
k
a
2 0 0 2 0 0 2 0 0 2 0 0 3 0 0 3 0 0 3 0 0 3 0 0 4 0 0 4 0 0 4 0 0 4 0 0P (mm)
P (mm)
P (mm)
P (mm)
S
tn
.
M
a
ja
la
y
a
S
e
mi
n
a
r
K
e
ma
ju
a
n
I
1
3
0000 1 0 0 1 0 0 1 0 0 1 0 0 2 0 0 2 0 0 2 0 0 2 0 0 Jan Jan JanJan Feb Feb Feb Feb Mar Mar Mar Mar Apr Apr Apr Apr Mei Mei MeiMei Juni Juni JuniJuni Juli Juli JuliJuli Agt Agt Agt Agt Sept Sept SeptSept Okt Okt OktOkt Nov Nov NovNov Des Des Des DesP (mm)
P (mm)
P (mm)
P (mm)
B
u
la
n
B
u
la
n
B
u
la
n
B
u
la
n
0000 1 0 0 1 0 0 1 0 0 1 0 0 2 0 0 2 0 0 2 0 0 2 0 0 Jan Jan Jan Jan Feb Feb Feb Feb Mar Mar Mar Mar Apr Apr AprApr Mei Mei Mei Mei Juni Juni Juni Juni Juli Juli Juli Juli Agt Agt AgtAgt Sept Sept Sept Sept Okt Okt Okt Okt Nov Nov Nov Nov Des Des DesDesP (mm)
P (mm)
P (mm)
P (mm)
B
u
la
n
B
u
la
n
B
u
la
n
B
u
la
n
0000 1 0 0 1 0 0 1 0 0 1 0 0 2 0 0 2 0 0 2 0 0 2 0 0 Jan Jan Jan Jan Feb Feb Feb Feb Mar Mar Mar Mar Apr Apr AprApr Mei Mei Mei Mei Juni Juni Juni Juni Juli Juli Juli Juli Agt Agt AgtAgt Sept Sept Sept Sept Okt Okt Okt Okt Nov Nov Nov Nov Des Des DesDesP (mm)
P (mm)
P (mm)
P (mm)
B
u
la
n
B
u
la
n
B
u
la
n
B
u
la
n
0000 1 0 0 1 0 0 1 0 0 1 0 0 2 0 0 2 0 0 2 0 0 2 0 0 3 0 0 3 0 0 3 0 0 3 0 0 4 0 0 4 0 0 4 0 0 4 0 0 Jan Jan Jan Jan Feb Feb Feb Feb Mar Mar Mar Mar Apr Apr AprApr Mei Mei Mei Mei Juni Juni Juni Juni Juli Juli Juli Juli Agt Agt AgtAgt Sept Sept Sept Sept Okt Okt Okt Okt Nov Nov Nov Nov Des Des DesDesP (mm)
P (mm)
P (mm)
P (mm)
B
u
la
n
B
u
la
n
B
u
la
n
B
u
la
n
S
tn
.
U
ju
n
g
b
e
ru
n
g
0000 1 0 0 1 0 0 1 0 0 1 0 0 2 0 0 2 0 0 2 0 0 2 0 0 3 0 0 3 0 0 3 0 0 3 0 0 4 0 0 4 0 0 4 0 0 4 0 0 Jan Jan JanJan Feb Feb FebFeb Mar Mar Mar Mar Apr Apr Apr Apr Mei Mei MeiMei Juni Juni JuniJuni Juli Juli JuliJuli Agt Agt Agt Agt Sept Sept SeptSept Okt Okt OktOkt Nov Nov NovNov Des Des Des DesP (mm)
P (mm)
P (mm)
P (mm)
B
u
la
n
B
u
la
n
B
u
la
n
B
u
la
n
S
tn
.
P
a
k
a
r
0000 1 0 0 1 0 0 1 0 0 1 0 0 2 0 0 2 0 0 2 0 0 2 0 0 3 0 0 3 0 0 3 0 0 3 0 0 4 0 0 4 0 0 4 0 0 4 0 0 Jan Jan JanJan Feb Feb FebFeb Mar Mar Mar Mar Apr Apr Apr Apr Mei Mei MeiMei Juni Juni JuniJuni Juli Juli JuliJuli Agt Agt Agt Agt Sept Sept SeptSept Okt Okt OktOkt Nov Nov NovNov Des Des Des DesP (mm)
P (mm)
P (mm)
P (mm)
B
u
la
n
B
u
la
n
B
u
la
n
B
u
la
n
S
tn
.
C
ip
a
ra
y
S
u
mb
e
r
:
M
a
r
g
a
n
in
g
r
u
m,
2
0
1
0
Hujan rata-rata bulanan periode 1986-2008 dari beberapa pos hujan di DAS
Citarum Hulu (18 Pos hujan) menunjukkan Pola Hujan MOONSON
50 50 50 50 100 100 100 100 150 150 150 150 200 200 200 200 250 250 250 250 300 300 300 300 350 350 350 350 400 400 400 400
C
U
R
A
H
H
U
JA
N
(
m
m
)
C
U
R
A
H
H
U
JA
N
(
m
m
)
C
U
R
A
H
H
U
JA
N
(
m
m
)
C
U
R
A
H
H
U
JA
N
(
m
m
)
Cihampelas Sukawana Lembang Saguling Cimahi Cililin Sdg.Kerta Montaya Cisondari-1 Cisondari-2 Chincona Malabar Paseh Cicalengka Majalaya Uj.Berung PakarSeminar Kemajuan I
14
Pola dan besaran curah hujan relatif sama, kecuali Pos Malabar memiliki Curah hujan pada
bulan basah yang relatif lebih besar dari pos lainnya. Bulan basah terjadi antara bulan
November-April dan bulan kering terjadi pada bulan Juni-September. Sedangkan bulan Mei
dan Oktober adalah masa peralihan
0 0 0 0 Jan Jan Jan
Jan FebFebFebFeb MarMarMarMar AprAprAprApr MeiMeiMeiMei JuniJuniJuniJuni JuliJuliJuliJuli AgtAgtAgtAgt SeptSeptSeptSept OktOktOktOkt NovNovNovNov DesDesDesDes
BULAN
BULAN
BULAN
BULAN
Pakar Ciparay