N E W S
OF THE NATIONAL ACA DEM Y OF SCIENCES OF THE REPUBLIC OF KAZAKHSTAN SER IES OF A G R IC U L T U R A L SC IE N C E S
ISSN 2224-526Х
Volume 3, Number 39 (2017), 164 - 168
M . J. P azylb ek ov1, G. Z. Iskhakhov2, G. M. A b laysanova2, B. I. A b ylov2 1Kazakh national agrarian university, Almaty, Kazakhstan,
2Kazakh research institute of fishery, Almaty, Kazakhstan
POPULATION GROWTH OF ASPIUS IN THE KAPCHAGAI RESERVOIR
Abstract. Aspius is a valuable commercial species in our country. So, nowadays it is particularly important to explore its populations in the reservoir. This article shows the dynamics of biological indicators of species in Kap- shagai reservoir.
Keywords: population, dynamics, lithophils, reproduction, migration.
ЭОЖ 639. 216.4 (574.51)
М . Ж . П азы л бек ов 1, F. Ж . И схахов2, Г. М . А бл айсанова2, Б. И. А би лов2 1 Казак улттык аграрлык университет!, Алматы, Казахстан,
2Казак балык шаруашылыгы гылыми зерттеу институты, Алматы, Казакстан
KАПШАFАЙ СУK;ОЙМАСЫНДАFЫ А^МАР^А (ASPIUS) ПОПУЛЯЦИЯСЫНЬЩ 0С У ДИНАМИКАСЫ
Аннотация. Акмарка ел1м1здеп кунды кэсшттк балык тYpi болып табылады. Сондыктан каз1рп тацда, оныц сукоймалардагы популяциясын зерттеу ереше мацызды. Бершген макалада Капшагай сукоймасындагы тYРдiц биологиялык кepcеткiштеpiнiц динамикасы ^ р с е м т е ^
ТYЙiн сездер: популяция, динамика, литофиль, кe6ею, epicтеу.
K ipicne. Капшагай сукоймасыныц алгашкы курылу жылдарында акмарка балыгыныц жас шабактары 1ле eзенiне кездейсок ж!6сршгсн болатын [1]. 1970-1980 жылдары сукоймада акмарка- ныц ересек дарактары кэсштш аулауда кездесш отырган. Казipгi тацда акмарка сукойма ихтио- фаунасыныц мацызды кэсштш балыктар катарына жатады. Алдыцгы жылдардагы зерттеу нэти- желер1 бойынша акмарка жырткыш балыктардыц ш ш д е жалпы кeлемi бойынша кeкcеpкеден кеш нп орынды алады. Аталмыш тYpге эдебиет кeздеpiнде кepcетiлгендей максатты, жоспарланган жерс1нд1ру жумыстары жYpгiзiлмеген. Сонымен катар, акмарка габею ш е байланысты eткiншi, ягни уылдырыгын eзенге шашатын балыктар тобына жатады. Бipак трансшекаралык болып табы- латын 1ле eзенiндегi су децгейiнiц тураксыздыгы оныц кe6ейуiне кедерп болып келедг
М элiм eттep ж эне эд к т ер . Зерттеу жумыстары 2016 жылдыц кeктем, жаз, ^ з айларында далалык гылыми-зерттеу жумыстары барысында аныкталды. Ихтиологиялык сынамаларды жинау максаты жеке тYpлеpдiц мэл!мсттср жинагы, жынысы, жасы жэне т.б балыктар популяциясыныц биологиялык кepcеткiштеpi, олардыц узындыгы жэне салмагын аныктау болып табылады. Балык- ты аулау стандартты аулау куралы аркылы жYзеге асты. А у куралына м в д е т п тYpде - курма ау, - ыгызба ау (1ле eзенi Yшiн) жэне - кол жылымы жатады.
Стандартты ау куралдарыныц сипаты мынадай: эр6!р аудыц узындыгы - 25 м, бш ктш 2-3 м.
Курма аудыц р е т эр ^ зд! 10 аудан турады - 20, 24, 30, 40, 50, 60, 70, 80, 90, 100 мм, ыгызба ау -
узындыгы 50-100 м, ау кезш щ eлшемi - 95 мм, 75 мм жэне 65 мм, б ш к п п - 3-4 м, кол жылымы - узындыгы 50 м, б ш к п п 2 м, ау кезш щ eлшемi - 24 мм, шабак аулайтын жылым - узындыгы 6 м, канатыныц ау Ke3i 5 мм жэне калташасындагы ау кезш щ eлшемi - 3 мм, ал п асси вт шабактарды аулау Yшiн - ихтиопланктондык конустык ау пайдаланылады.
0p6ip станцияга ау тYнi бойы курылады, жалпы уакыты 12 сагатты курайды. Аулау ауа райы- на карап уакытын кыскарту немесе азайту, болмаса баска да жагдайлар себеп болганда аулау 6ip уакыт деп есептелiндi - ау/тэулiк.
Биологиялыц т алдау твмендег1дей болады:
1. Балыктыц куйрык канатынсыз дене узындыгын елшеу (I);
2. Денесшщ толык салмагы (Q);
3. Денесшщ ш ю к¥рылысынсыз салмагы (q);
4. Жынысы мен жетшу сатысын аныктау;
5. Абсолюттi, салыстырмалы жэне популяциялык тукымдылыгын аныктауга сынама алу;
6. Балык жасын аныктауга мэлiмет жинау (кабыршагы, омырткасы).
Аумен, жылыммен жэне т.б. ау куралдарымен аулангандар тYP бойынша сурыпталып, елшенш, саналып, мэлiметтер арнайы журналга енпзш д^ сондай-ак, eлшемдiк-жастык курамы да енпзш дь Ж айын Yшiн омырткасы алынып, калган балыктардан кабыршагы алынды. Жасын аныктау И. Ф. Правдин жэне Н. И. Чугунова эд ю м ен жYзеге асты [2].
Зерттеу нэтиж елерь Акмарка (Aspius aspius) Капшагай сукоймасында жерсiндiрiлген тYP болып табылады. Ж ыныска 3-5 жас аралыгында жетiледi. Кебею уакыты наурыз айыныц аягы ж э
не сэуiр айыныц соцына дейiн (ауа-райына байланысты eзгеруi мYмкiн) жалгасады. Экологиялык тобына байланысты литофильдi болып табылады ягни киыршык тасты, к¥мды жерлерге уылды
рыгын шашады [3]. Акмарка жырткыш балык болып табылады жэне сукоймада каракез, тыран, жэне т.б. кэсштш мацызы жок балыктармен коректенедi. Жалпы ауланган акмарка популяциясы- ныц керсетюштер^ узындыгы бойынша кeрсеткiштерi 14,1-58,0 см жэне салмагы 40-2750 г курады (1-кесте).
1-кесте - Акмарака популяциясыныц сукоймадагы биологиялык керсетк1штер1 Жастык
катары
Узындыгы, см (мин-макс)
Салмагы, г (мин-макс)
Саны,
дана %
2 14,1 40 1 0,5
3 21,5 126 1 0,5
4 24,0-30,5 200-445 15 6,9
5 34,3-38,0 515-855 3 1,4
6 36,2-41,5 671-1215 7 3,2
7 40,0-47,5 941-2007 91 41,7
8 45,2-51,0 1210-2347 84 38,5
9 49,2-52,0 1755-2485 13 6,0
10 57,0-58,0 2410-2750 3 1,4
Барлыгы 14,1-58,0 40-2750 218 100,0
Соцгы 5 жылдыц мэлiметтерi бойынша популяцияныц есу динамикасы белгiлi бiр калыпта жэне биологиялык кeрсеткiштерiнде аса жогары ауыткушылык байкалмаган. Тек 2013-2015 ж.
аралыгында дарактардыц саны зерттеу жумыстарында бiршама темендеген (2-кесте).
Акмарка балыгыныц непзш ен сукоймада топталу уакыты жаз айларыныц соцында жэне KYЗ айларында болады, осындай Yйiрлену уакытында жергiлiктi балыкшылармен каркынды ауланады.
Демек осы мезгш дердеп eндiрушi дарактарыныц жасын аныктап, мелш ерш багалау ете мацызды [4]. Капшагай сукоймасында 2016 ж. жYргiзiлген зерттеу жумыстарында популяцияныц жасы 2 ден 10 жас аралыгын курады (3-кесте).
Акмарканыц жасыныц динамикасын зерттеу барысында, орта жастагы дарактардыц саны басым болды жэне бул кeрсеткiш тур корыныц сакталуы Yшiн мацызды [5, 6]. Эткен жылдардагы
2-кесте - Популяцияныц биологиялык керсетюштершщ динамикасы
Жылдар Жасы Узынды^ы, см
(мин-макс)
СалмаFы, г (мин-макс)
Саны, дана
2012 2-9 14,8-53,5 42,0-2445 211
2013 1-8 8,0-47,0 6,0-1945 116
2014 1-7 11,4-48,0 18,0-1910 113
2015 2-9 15,0-55,0 79,0-2485 153
2016 2-10 14,1-58,0 40-2750 218
3-кесте - Зерттеу yакытындаFы акмарка балыктаpынын жас керсетк1штер1
Жасы Саны %
2 1 0,5
3 1 0,5
4 15 6,9
5 3 1,4
6 7 3,2
7 91 41,7
8 84 38,5
9 13 6,0
10 3 1,4
Барлыгы 218 100
мэлiметтеpмен cалыcтыpFанда ересек дарактардыц Yлеci басым, осылайша аFымдаFы жылы 7 ж а с т а ы дарактар 41,7 % жэне 8 ж а с т а ы дарактар 38,5 % курады, сонымен катар бул керсетюш сол у а к ы п а ы балыктардыц уылдырык шашу алды еpicтеyге топталуымен де байланысты болуы мYмкiн (1-сурет).
Зерттеу жумыстары барысында акмарканыц жыныстык кеpcеткiштеpi кезек кезек басымды- лык кеpcеттi. Бул сол акватоpиядаFы тYpдiн шоFыpланyына байланысты жэне миграция кезiнде
%
Жасы 1-сурет - Акмарка дарактарыныц жастык динамикасы
бул керсетюш 6ip децгейде. Соцгы 5 жылда ягни 2012-2016 жж. аралыгында аса жогары ауытку байкалмаган, бiршама езгерiстер 2012 ж. аналык дарактар - 62,1 %, аталыктар - 32,2% 2014 ж.
аналыктар - 64,1 %, аталыктар - 33 % кураган. Жыныстык жетiлмеген (ювенальдi) дарактар келемi 5,7 % аспаган (2-сурет).
%
2012 ж 2013 ж 2014 ж 2015 ж 2016 ж Аналы^ Аталы^ Ювеналь
2-сурет - Акмарка популяциясыныц жыныстык араканасыныц динамикасы, %
Жогарыда керсетiлгендей Акмарка популяциясында дарактардыц жыныстык ара катнасы соцгы ею жылда б1р децгейге жеткен жэне жыныстык жетшмеген дарактар келемi темен. Жалпы жогарыда керсетiлген мэлiметтерге карап популяцияныц есу динамикасы б1р децгейде сакталып келгенiн ацгаруга болады жэне осы керсетюш алдагы уакытта тYрдiц санын сактаугка кепiл болады.
^ о р ы т ы н д ы . Корытындылай келе Капшагай сукоймасыныц ихтиофаунасында акмарка балы- гы кэсiптiк мацызы бар жэне к а й р п кYнге деш н оныц коры б1р калыпты децгейде сакталып келедт Зерттеу жумыстары керсеткендей тYрдiц есу динамикасы бiр калыпты жэне алдагы уакытта оныц кэсштш корын кебейтетiн ендiрушi дарактардыц саны айтарлыктай езгермеген, туракты. Сонымен катар балыктардыц биологиялык керсеткiштерi оныц сукоймадагы корегiнiц жеткiлiктi екендегiн байкатады. Турдщ сукоймадагы жынысытык аракатнасыныц соцгы жылдары б1р децгейге жеткен.
К а ^ р п тацда популяцияныц еркш кебеюiне шектеушi фактор р етн д е тек су децгейiнiц тураксыз- дыгы эсер етiп келедi.
ЭДЕБИЕТ
[1] Ланге Н.О. Особенности развития жереха Aspius aspius нижнего течения р. Урал // Особенности развития рыб в различных естественных и эксперементальных условиях. - М.: Наука, 1975. - С. 3-33.
[2] Правдин И.Ф. Руководство по изучению рыб. - М.: Пищевая промышленность, 1966. - 376 с.
[3] Байымбетов А.А. Динамика численности и биология жереха Капшагайского водохранилища. - Алма-Ата:
КазГУ, 1982. С. 67-75.
[4]. Рыбы казахстана. - Т. 2: Карповые. - Алма-Ата: Наука, 1987. - С. 170-171.
[5] Баимбетов А.А., Сидоров А.Ф., Кульбаева Б.Ж. Систематика и биология жереха Капчагайского водохранилища / Биологические науки. Вып. 9. - Алма-Ата, 1975. - С. 98-104
[6] Исхахов Г.Ж., Баракбаев Т.М., Кулманова Г.Э. Капшагай сукоймасынагы жырткыш балыктардыц маусымдык миграциясы // Каз¥АУ «1здешстер, нэтижелер». - 2016.
REFERENCES
[1] Lange N.O. Osobennosti razvitija zhereha Aspius aspius nizhnego techenija r. Ural // Osobennosti razvitija ryb v raz- lichnyh estestvennyh i jeksperemental'nyh uslovijah. M.: Nauka, 1975. P. 3-33.
[2] Pravdin I.F. Rukovodstvo po izucheniju ryb. M.: Pishhevaja promyshlennost',1966. 376 p.
[3] Bajymbetov A.A. Dinamika chislennosti i biologija zhereha Kapshagajskogo vodohranilishha. Alma-Ata: KazGU, 1982. P. 67-75.
[4] Ryby kazahstana. Vol. 2: Karpovye. Alma-Ata: Nauka, 1987. P. 170-171.
[5] Baimbetov A.A., Sidorov A.F., Kul'baeva B.Zh. Sistematika i biologija zhereha Kapchagajskogo vodohranilishha / Biologicheskie nauki. Vol. 9. Alma-Ata, 1975. P. 98-104.
[6] Ishahov F.Zh., Barakhbaev T.M., Kulmanova G.A. Khapshagai sukhojmasyndagy zhyrtkhysh balykhtardyng mausymdykh migracijasy // KhazNAU «Izdenister, natizheler». 2016.
М. Ж. Пазылбеков1, Г. Ж. Исхахов2, Г. М. Аблайсанова2, Б. И. Абилов2 1 Казахский национальный аграрный университет, Алматы, Казахстан,
2Казахский НИИ рыбного хозяйства, Алматы, Казахстан ДИНАМИКА РОСТА ПОПУЛЯЦИИ ЖЕРЕХА (ASPIUS)
В КАПШАГАЙСКОМ ВОДОХРАНИЛИЩЕ
Аннотация. Жерех в стране является ценным промысловым видом. Поэтому в настоящее время иссле
довать его популяцию в водохранилище особенно важно. В данной статье приведена динамика биологи
ческих показателей вида в Капшагайском водохранилище.
Ключевые слова: популяция, динамика, литофиль, икромед, миграция.
