NH÷NG DI TÝCH THê TI£N ë TH¡NG LONG D¦íI THêI VUA L£ TH¸NH T¤NG

(1)

Nghiªn cøu T«n gi¸o. Sè 2 - 2013

NH÷NG DI TÝCH THê TI£N ë TH¡NG LONG D¦íI THêI VUA L£ TH¸NH T¤NG

rong lÔ kØ niÖm ngµn n¨m Th¨ng Long (1010 - 2010) võa qua t¹i Thñ

®« Hµ Néi, ng−êi ta hay nh¾c nhiÒu tíi Tø TrÊn (trÊn 4 cöa) cña Th¨ng Long - Hµ Néi, trong khi ®ã t¹i Th¨ng Long x−a, d−íi triÒu vua Lª Th¸nh T«ng, cßn cã nh÷ng di tÝch thê Tiªn nh−: BÝch C©u

®¹o Qu¸n (®−êng C¸t Linh), chïa Ngäc Hå (®−êng NguyÔn KhuyÕn), Tiªn TÝch tù (®−êng lª DuÈn) vµ Väng TiÒn tõ (®−êng Hµng B«ng).

Chóng t«i kh«ng cã ý ®Þnh so s¸nh víi c¸c di tÝch Tø TrÊn nh−ng râ rµng t¹i Th¨ng Long x−a cã nh÷ng di tÝch ghi dÊu Ên tôc thê cña ng−êi ViÖt ®ã lµ tôc thê Tu Tiªn; cã ng−êi gäi ®ã lµ tÝn ng−ìng bÊt tö. Dï mang tªn gäi nh− thÕ nµo ®i ch¨ng n÷a th× tôc thê tiªn trong tÝn ng−ìng cña ng−êi ViÖt còng ®· cã tõ l©u vµ cßn tån t¹i cho ®Õn ngµy nay. Tôc thê nµy, ®−îc ph¶n ¸nh râ nhÊt vµo thêi Lª, d−íi thêi vua Lª Th¸nh T«ng.

1. Vµi nÐt vÒ vua Lª Th¸nh T«ng 1. Vµi nÐt vÒ vua Lª Th¸nh T«ng 1. Vµi nÐt vÒ vua Lª Th¸nh T«ng 1. Vµi nÐt vÒ vua Lª Th¸nh T«ng

Vua Lª Th¸nh T«ng sinh ngµy 20 th¸ng 7 n¨m Nh©m TuÊt (25 th¸ng 8 n¨m 1442) lóc nhá tªn lµ H¹o sau ®æi lµ T−

Thµnh, niªn hiÖu §¹i B¶o thø ba, lµ con trai ót cña vua Lª Th¸i T«ng vµ Th¸i hËu Ng« ThÞ Ngäc Dao. T− Thµnh tuÊn tó, th«ng tuÖ, ngµy ®ªm chuyªn cÇn ch¨m

TrÇn thÞ Ch©m^(*)

häc, “tù che giÊu kh«ng lé anh khÝ ra ngoµi”, chØ vui víi s¸ch vë cæ kim, nghÜa lÝ cña Th¸nh HiÒn… sím khuya kh«ng rêi Kinh s¸ch. §¹i ViÖt sö kÝ toµn th− cã ghi.

“C¸c quan ë tßa Kinh Diªn bÊy giê cho lµ kh¸c th−êng, Th¸i hËu NguyÔn ThÞ Anh th× yªu nh− con ®Î”, cßn Lª Bang C¬ coi lµ “ Ng−êi em hiÕm cã”. Mïa ®«ng n¨m Kû M·o (1459) L¹ng S¬n V−¬ng Nghi D©n, con

®Çu cña Lª Th¸i T«ng, kÕt bÌ ®¶ng giÕt mÑ con Nh©n T«ng chiÕm ng«i, ®æi phong T−

Thµnh lµ Gia V−¬ng. Gi÷a n¨m Canh Th×n (1460) c¸c triÒu thÇn dÊy nghÜa, phÕ truÊt Nghi D©n, ®ãn lËp T− Thµnh lªn ng«i.

Trong 10 n¨m ®Çu lÊy niªn hiÖu Quang ThuËn (1460 - 1469), 28 n¨m sau ®æi niªn hiÖu lµ Hång §øc (1470 - 1497). Vua tù

x−ng hiÖu lµ Thiªn Nam §éng chñ, §¹o am chñ nh©n, mÊt ngµy 30 th¸ng Giªng n¨m §inh Tþ (1497) niªn hiÖu Hång §øc thø 28. Víi c¸c chÝnh s¸ch cai trÞ ®óng ®¾n

®−îc ®¸nh gi¸ rÊt cao, «ng ®−îc t«n kÝnh d©ng miÕu hiÖu lµ Sïng Thiªn Qu¶ng VËn Cao minh Quang chÝnh chÝ ®øc §¹i C«ng Th¸nh v¨n ThÇn vò §¹t hiÕu Th¸nh T«ng ThuÇn Hoµng §Õ. Víi tinh thÇn yªu n−íc th−¬ng d©n, Lª Th¸nh T«ng lµ mét hoµng

®Õ th¸nh nh©n theo mÉu Nho gi¸o vµ ®Ó l¹i sù nghiÖp to lín.

T

(2)

Nghiªn cøu T«n gi¸o. Sè 2 - 2013

*. ThÝch §µm LuyÖn, chïa Huy V¨n, quËn §èng §a, Hµ Néi.

2. DÊu Ên Tiªn 2. DÊu Ên Tiªn 2. DÊu Ên Tiªn

2. DÊu Ên Tiªn N÷ d−íiN÷ d−íiN÷ d−íiN÷ d−íi thêi Lª Th¸nh thêi Lª Th¸nh thêi Lª Th¸nh thêi Lª Th¸nh TT

TT«ng ë Th¨ng Long«ng ë Th¨ng Long«ng ë Th¨ng Long«ng ë Th¨ng Long

Tôc tu Tiªn hay thê Tø BÊt tö ë ng−êi ViÖt ®· cã tõ rÊt sím, thËm chÝ cßn cã tr−íc c¶ §¹o gi¸o, nªn khi §¹o gi¸o h×nh thµnh, chóng lµ mét tæ hîp cña nhiÒu h×nh th¸i tÝn ng−ìng kh¸c nhau nh−: bïa chó (phï lôc); tu tiªn luyÖn ®an; thÇn c¬

gi¸ng bót; gäi hån... Víi ng−êi ViÖt Nam,

§¹o gi¸o vÒ c¬ b¶n lµ §¹o tu Tiªn, nªn ngay tõ ®Çu C«ng nguyªn ®· cã nh÷ng c©u chuyÖn Yªn Kú Sinh tu Tiªn, luyÖn

®an t¹i Yªn Tö ; c¸c tiªn «ng Tr−¬ng T©n,

§æng Phông, råi c¸c ch©n nh©n ë miÒn Thanh NghÖ... nh−ng ph¶i m·i tíi cuèi triÒu TrÇn, nhÊt lµ thêi Lª S¬ chóng ta thÊy xuÊt hiÖn Tiªn n÷ gi¸ng trÇn, tËp trung nhiÒu nhÊt lµ ë Th¨ng Long.

Nh÷ng dÊu vÕt cßn l−u l¹i cho ®Õn ngµy nay nh− BÝch C©u ®¹o qu¸n (lµng An Tr¹ch x−a - nay lµ phè C¸t Linh) víi c©u chuyÖn Tó Uyªn gi¸ng kiÒu; Chïa Ngäc Hå nay lµ chïa Bµ Ng« trªn ®−êng NguyÔn KhuyÕn; hay dÊu tÝch tiªn bay lªn Trêi (chïa Tiªn TÝch täa l¹c t¹i 110

®−êng Lª DuÈn - Hµ Néi, råi lÇu ngãng tiªn (Väng Tiªn lÇu - ®−êng Hµng B«ng) ... tÊt c¶ rÊt gÇn V¨n MiÕu - Quèc Tö Gi¸m. VËy ph¶i ch¨ng chuyÖn Tiªn n÷ do chÝnh c¸c Nho sinh d−íi triÒu Lª dùng nªn? Ch−a cã g× ch¾c ch¾n, nh−ng nh×n vµo b¶n vÏ s¬ ®å c¸c di tÝch Tiªn do NguyÔn V¨n Huyªn ®Ó l¹i trong cuèn Tôc thê Tø BÊt tö cña ng−êi An Nam, sÏ mang l¹i cho chóng ta nhiÒu suy ngÉm.

Nh÷ng ghi chÐp x−a cho thÊy: Vua Lª Th¸nh T«ng lµ mét trong nh÷ng ®Êng minh qu©n ë thÕ kØ XV, mét h«m ®i d¹o ch¬i, gÆp mét c« g¸i kiÒu diÔm tr−íc

cæng chïa Ngäc Hå, sau vµi c©u th¬ qua l¹i, nhµ vua nhËn ra c« g¸i lµ mét ng−êi hay ch÷. Vua mêi c« g¸i cïng ngåi xe, khi xe vÒ ®Õn cöa §¹i H−ng, c« g¸i vôt bay lªn trêi vµ biÕn mÊt. §Ó l−u truyÒn l¹i dÊu tÝch Êy, nhµ vua ra lÖnh x©y ngay t¹i cöa §¹i H−ng mét ®µi t−ëng niÖm ®Æt tªn lµ Väng Tiªn lÇu (LÇu chê Tiªn).

Ngµy nay, ë phè Hµng B«ng cã mét ng«i miÕu lµ Väng Tiªn qu¸n, dÊu vÕt duy nhÊt b−íc qu¸ bé cña nµng tiªn, ng−êi ta

®Æt cho biÖt danh lµ Béi Liªn Tiªn n−¬ng (Nµng Tiªn ®· cïng ngåi xe víi vua).

Trong sö s¸ch còng ghi r»ng vua Lª HiÓn T«ng cã mét lÇn gÆp tiªn ®ã lµ vµo

®Çu thêi C¶nh H−ng, kho¶ng n¨m (1740 - 1745). Vua Lª HiÓn T«ng tæ chøc lÔ héi lín trªn hå Kim ¢u, ë phÝa Nam thñ ®«

Hµ Néi, nhiÒu trß vui ®−îc tæ chøc. Lóc

®ã, nhµ vua nãi víi quÇn thÇn ®øng quanh: Trong lÔ héi nµy cã tiªn, c¸c khanh cã thÊy hä kh«ng? Ng¹c nhiªn, c¸c quan trong triÒu ch¨m chó nh×n vµo

®¸m ®«ng mét håi l©u råi tr¶ lêi: T©u bÖ h¹, chóng thÇn kh«ng thÊy g× c¶? Nhµ vua chØ tay vµo ®¸m ®«ng, mØm c−êi vµ nãi: Hai c« g¸i mÆc ¸o hång, ®øng ë kia, ch¾c ch¾n lµ nh÷ng nµng tiªn. Nhµ vua võa nãi døt lêi th× hai c« g¸i vôt bay lªn trêi vµ biÕn mÊt, mäi ng−êi thÊy sù viÖc hÕt søc k× l¹. Sau lÔ héi, nhµ vua cho ng−êi x©y ngay t¹i chç Êy mét ng«i chïa lÊy tªn lµ Tiªn TÝch (Ng«i chïa ghi dÊu vÕt cña Tiªn).

3. Tiªn 3. Tiªn3. Tiªn

3. Tiªn ®¹o vµ ¶nh h−ëng cña nã tíi ®¹o vµ ¶nh h−ëng cña nã tíi ®¹o vµ ¶nh h−ëng cña nã tíi ®¹o vµ ¶nh h−ëng cña nã tíi

®êi sèng ng−êi ViÖt x−a vµ nay.

ChuyÖn Tiªn kh«ng chØ ë ViÖt Nam mµ cßn hiÖn h÷u ë nhiÒu n−íc trªn thÕ giíi.

Qua nh÷ng Tiªn tho¹i, chóng ta nh×n thÊy nh÷ng g× hay nhÊt, tèt nhÊt, ng−êi

®êi ®Òu dµnh cho thÕ giíi tiªn. C¸c vÞ

(3)

Nghiªn cøu T«n gi¸o. Sè 2 - 2013

tiªn lµ nh÷ng ng−êi cã phÈm chÊt ®¹o

®øc tèt, cã nhiÒu ph¸p thuËt l¹, biÕt bay l−în trªn Trêi. Hä th−êng ®i m©y vÒ giã, c¶i tö hoµn sinh, h« phong ho¸n vò... ThÕ giíi tiªn cã tªn lµ Bång Lai tiªn c¶nh, t−¬ng truyÒn lµ mét hßn ®¶o ë ngoµi biÓn, chØ cã c¸c vÞ tiªn míi ®Õn ®©y ®−îc.

Nh÷ng ghi chÐp cña sö cò ®· chØ ra r»ng, ngµy xa x−a ë ViÖt Nam vµ mét sè quèc gia trªn thÕ giíi, cã mét tÇng líp ThuËt sÜ chuyªn tu tiªn luyÖn ®an. Hä luyÖn ®an ®Ó thµnh tiªn råi bay vÒ Trêi.

Cã biÕt bao truyÒn k× vÒ líp ng−êi nµy, cã biÕt bao nhiªu ng−êi ®· thµnh tiªn nh− C¸t Hång, Yªn Kú Sinh, nh− Tõ Thøc, Tó Uyªn, Gi¸ng H−¬ng, Bµ Chóa LiÔu...? Chóng ta ch−a cã ®−îc mét con sè thèng kª râ rµng. ChØ biÕt r»ng trªn

®êi nµy cã kh¸ nhiÒu hÖ thèng tÝn ng−ìng tu tiªn, bÊt tö mµ chóng ta cã thÓ kÓ ra ®©y nh− B¸t tiªn cña Trung Quèc, Tø BÊt tö cña ViÖt Nam vµ cßn nhiÒu nh÷ng vÞ tiªn kh¸c.

Ng−êi ViÖt Nam g¾n cho tiªn bao nhiªu lêi hay ý ®Ñp, hä g¾n cho tiªn nh÷ng søc m¹nh phi th−êng mµ ng−êi

®êi kh«ng thÓ cã ®−îc. NhiÒu ®Þa danh g¾n víi tiªn trªn ®Êt ViÖt Nam nh− Hµ Tiªn, nh− Thiªn Mô, nh− Tiªn ThÞ, Tiªn C«, Ch©n Tiªn... G¾n víi nh÷ng ®Þa danh nµy lµ nh÷ng c©u chuyÖn vÒ nh÷ng con ng−êi may m¾n gÆp Tiªn vµ thµnh tiªn nh− Tõ Thøc, nh− Tó Uyªn, V−¬ng ChÊt, Tr−¬ng Ba...

Buæi ®Çu khi cßn s¬ khëi th× ThÇn vµ Tiªn h×nh nh− g¾n chÆt víi nhau lµ mét, do vËy mµ ng−êi ViÖt th−êng hay gäi kÐp lµ ThÇn Tiªn - chuyÖn ThÇn Tiªn…

Khi b−íc vµo thêi LÝ - TrÇn, ng−êi ViÖt mang trong m×nh hµnh trang vÒ mét sù

®a d¹ng còng nh− hîp nhÊt c¸c t«n gi¸o thêi Êy trong mét h×nh hµi thèng nhÊt.

Cã nhiÒu nhµ nghiªn cøu cho r»ng Tam gi¸o (Nho, PhËt, §¹o) lµ qu¸ tr×nh hîp thÓ mang tÝnh ®Æc tr−ng cña ng−êi ViÖt.

Thùc ra ®iÒu nµy ®óng nh−ng ch−a ®ñ, v× kh«ng chØ ng−êi ViÖt cã Tam gi¸o mµ ngay ng−êi Trung Quèc trong qu¸ tr×nh ho¹t ®éng c¸c t«n gi¸o nh− Nho, PhËt vµ

§¹o còng lu«n ý thøc vÒ sù hîp nhÊt nh−

vËy. ChØ cã ®iÒu, trong Tam gi¸o th× t«n gi¸o nµo lµm chñ. Song dï Tam gi¸o lµ PhËt gi¸o lµm chñ hay §¹o gi¸o lµm chñ th× nh÷ng c©u chuyÖn thÇn - tiªn thùc khã t¸ch b¹ch. ChØ ®Õn khi Tam gi¸o cã sù gãp mÆt ®¸ng kÓ cña c¸c nhµ Nho th×

t×nh h×nh häc thuËt míi cã nh÷ng b−íc tiÕn ®¸ng kÓ.

§Õn thêi Lª - NguyÔn, khi mµ Nho gi¸o ®ãng vai trß chñ ®¹o vµ trë thµnh hÖ t− t−ëng thèng trÞ x· héi, nh÷ng c©u chuyÖn tiªn míi ngµy cµng s¸ng tá.

ChuyÖn tiªn lµ nh÷ng vÞ tiªn cã lÝ lÞch râ rµng, cßn chuyÖn ThÇn lµ ThÇn lµm chñ mét vïng ®Êt - mµ ng−êi ViÖt gäi lµ ThÇn Thµnh Hoµng lµng còng cã vÞ trÝ vµ lai lÞch râ rµng.

Thµnh Hoµng lµng - vÞ ThÇn cai qu¶n mét vïng ®Êt cã thÓ mét lµng cã thÓ nhiÒu lµng, th−êng lµ nh÷ng ng−êi cã c«ng víi nh©n d©n, víi ®Êt n−íc. Tuy r»ng m−în danh x−ng lµ Thµnh Hoµng cña n−íc ngoµi nh−ng néi dung l¹i cã sù s¸ng t¹o míi trong hÖ thèng t©m linh cña ng−êi ViÖt.

Cßn Tiªn - Tiªn ®¹o lµ nh÷ng vÞ tiªn g¾n víi sù tù do. Hä lµ nh÷ng ng−êi d−êng nh− ch¼ng liªn quan g× ®Õn x·

héi thùc t¹i. TÊt c¶ c¸c vÞ tiªn, trõ Tø BÊt tö, lµ nh÷ng ng−êi giái ®µn h¸t, th¬

(4)

Nghiªn cøu T«n gi¸o. Sè 2 - 2013

®êi, ®«i lóc tá ra nghÜa hiÖp cøu gióp ng−êi c¬ hµn.

Khi nghiªn cøu ThÇn Tiªn d−íi thêi vua Lª Th¸nh T«ng, qua çc tµi liÖu cßn l−u l¹i, nhÊt lµ khu kinh thµnh Th¨ng Long - Hµ Néi, chóng ta nhËn thÊy çc di tÝch quÇn tiªn ®Òu bao quanh khu vùc V¨n MiÕu - Quèc Tö Gi¸m. H×nh nh− çc nhµ Nho, çc Nho sinh lµ nh÷ng ng−êi t¹o nªn çc vÞ tiªn nµy. BÝch C©u §¹o qu¸n víi Tó Uyªn vµ Gi¸ng H−¬ng, hay chïa Ngäc Hå, chïa Tiªn TÝch, lÇu Väng Tiªn g¾n víi nµng tiªn cã tªn lµ Béi Liªn trong lÇn gÆp gì víi vua Lª Th¸nh T«ng, tÊt c¶ ®Òu xung quanh V¨n MiÕu. §©y lµ mét ®Æc tr−ng vÒ Hµ Néi - m¶nh ®Êt ngµn n¨m v¨n hiÕn.

®Òu cã liªn quan tíi vua Lª Th¸nh T«ng - vÞ vua lµm s¸ng danh nÒn Nho häc ViÖt Nam vµ mét sè vÞ vua kh¸c ®−îc t«n vinh trªn nÒn t¶ng Nho häc. Vµo thêi Lª Th¸nh T«ng cã nhiÒu c©u chuyÖn k× l¹ ®Ó l¹i mét kho¶ng trèng cña lÞch sö mµ sau nµy con ch¸u ph¶i dµy c«ng nghiªn cøu ®Ó t×m ra manh mèi ch÷ cæ cña ng−êi ViÖt cæ, nh− tiªn th¸nh vµ sù næi lo¹n cña bµ Chóa LiÔu - më ra hÖ thèng thê MÉu g¾n chÆt víi ng«i chïa ë ViÖt Nam. Bªn c¹nh ®ã lµ nh÷ng h×nh th¸i tÝn ng−ìng d©n gian kh¸c cïng tån t¹i nh− gäi hån, lªn

®ång, trÊn yÓm, ma quû... ®−îc viÕt l¹i th«ng qua ngßi bót cña nhµ Nho.

Nghiªn cøu nh÷ng chuyÖn Tiªn ë ViÖt Nam cã nh÷ng tiÕp nèi truyÒn thèng cña §¹o gi¸o nh− B¸t tiªn ë thêi

§−êng, hÖ thèng Tø BÊt tö, hÖ thèng thÇn tiªn ë ViÖt Nam, cã lóc g¾n víi sù ph¸t triÓn cña lÞch sö d©n téc, cã lóc d−êng nh− kh«ng ¨n nhËp víi cuéc sèng th−êng nhËt.

Tiªn chØ lµ −íc m¬ h−íng thiÖn cña ng−êi trÇn thÕ mong muèn cã mét cuéc sèng h¹nh phóc, kh«ng ph¶i chÞu nh÷ng

¸p lùc kinh tÕ, tµi chÝnh, nh÷ng rµng buéc tõ cuéc sèng gia ®×nh, vµ cã nhiÒu tµi n¨ng ®Ó gióp cho nh÷ng ng−êi bÊt h¹nh, bÇn hµn. Sèng tiªn kh¸c víi sù gi¶i tho¸t cña PhËt gi¸o §¹i thõa.

Trong x· héi ViÖt Nam hiÖn ®¹i, khi gÆp mét con ng−êi sèng hÕt lßng v×

ng−êi kh¸c, kh«ng lo ©u, kh«ng bÞ c¸m dç tr−íc søc m¹nh cña vËt chÊt cña ®ång tiÒn vµ lu«n yªu ®êi, th× ng−êi ®ã ®· lµ Tiªn!

LiÖu cã Tiªn trong x· héi hiÖn ®¹i?

Tiªn ®Ó chØ nh÷ng ng−êi cã lèi sèng Tiªn vµ ®i liÒn víi lèi sèng Êy lµ mét h×nh thøc tu tiªn mµ con ng−êi tham gia trong ®ã lu«n vui vÎ, yªu ®êi, th«ng qua nh÷ng ph−¬ng ph¸p tËp luyÖn nh− ThiÒn

®Þnh, Qu¸n t−ëng nh÷ng ®iÒu tèt lµnh;

h¨ng say tu tËp ®Ó kháe m¹nh vÒ tinh thÇn; tËp khÝ c«ng nh»m ®¶m b¶o tiÕt dôc ®¶m b¶o h¹nh phóc gia ®×nh vµ b¶n th©n; s½n sµng hoµn thµnh c«ng viÖc mµ x· héi giao cho, lu«n gióp ®ì mäi ng−êi vµ sèng h−íng thiÖn. NÕu mét ng−êi nµo

®ã lµm ®−îc nh− vËy th× hä ®· cã cuéc sèng tiªn trong x· héi hiÖn ®¹i. H·y cè g¾ng tu tËp ®Ó trë thµnh Tiªn chø kh«ng cÇn ph¶i ®i t×m Tiªn ë mét ph−¬ng trêi xa x«i./.