Tam gi¸o thêi Lý trÇn

(1)

T«n gi¸o vμ d©n téc

Tam gi¸o thêi Lý - TrÇn

Þch sö lμ thêi gian, thêi gian th×

ch¼ng cã ®Çu vμ còng ch¼ng cã cuèi. Nh−ng lÞch sö kh«ng chØ lμ thêi gian. LÞch sö cã b¾t ®Çu, cho nªn nã còng cã kÕt thóc. Cho dï kÕt thóc lμ tiÒn ®Ò cña b¾t ®Çu, cho dï thêi gian lμ lÞch sö, th× thêi ®¹i Lý - TrÇn vÉn m·i m·i lμ mét trong nh÷ng thêi ®¹i hoμng kim nhÊt cña lÞch sö d©n téc.

Tõ thÕ kØ XI ®Õn thÕ kØ XIV, bèn tr¨m n¨m qu¸ ®ñ ®Ó kh¼ng ®Þnh tÝnh

®éc lËp, tù chñ, b¶n lÜnh d©n téc cña quèc gia §¹i ViÖt. Thêi k× huy hoμng nμy kh«ng ph¶i tõ trªn trêi r¬i xuèng mμ chÝnh lμ s¶n phÈm cña c¶ thiªn niªn kØ ®Êu tranh bÊt khuÊt cña d©n téc tr−íc ®ã, ®ång thêi còng lμ ®iÓm tùa cho t−¬ng lai cña d©n téc hμng ngh×n n¨m sau nμy.

Thùc ra, ë thêi ®¹i Lý - TrÇn, d©n téc ViÖt Nam kh«ng tranh nhÊt nh× víi ai trªn thÕ giíi, vμ v× thÕ, kh«ng cã lÝ do g×

®Ó −u t− vÒ c¸i gäi lμ “nguy c¬ tôt hËu”.

Kh«ng ph¶i chØ so s¸nh trong t−¬ng quan víi Ch©u ¸ mμ ngay c¶ trªn toμn thÕ giíi. Tõ thÕ kØ XI ®Õn thÕ kØ XIV, lμ nöa sau cña hμng ngh×n n¨m trung thÕ kØ cña Ph−¬ng T©y. Ai còng biÕt ®ã lμ thêi k× thÇn quyÒn kÕt hîp víi v−¬ng quyÒn, hay nãi ®óng h¬n, ®ã lμ thêi ®¹i cña thÇn quyÒn. Bèn tr¨m n¨m thêi Lý - TrÇn ë ViÖt Nam kh«ng ph¶i lμ thêi

Hμ Thóc Minh^(*)

®¹i cña thÇn quyÒn mμ lμ thêi ®¹i cña v−¬ng quyÒn. Ng−êi ta cho r»ng, nãi chung qu¸ tr×nh tiÕn ho¸ cña lÞch sö nh©n lo¹i lμ tõ thÇn quyÒn ®Õn v−¬ng quyÒn, tõ v−¬ng quyÒn ®Õn d©n quyÒn...

Thêi Lý - TrÇn ë ViÖt Nam kh«ng ph¶i lμ thÇn quyÒn mμ lμ v−¬ng quyÒn, cho dï PhËt gi¸o ¶nh h−ëng kh«ng nhá trong x· héi lóc bÊy giê. ViÖt Nam còng nh− c¸c n−íc trong khu vùc v¨n ho¸

Nho gi¸o (Trung Quèc, NhËt B¶n, TriÒu Tiªn...) ch−a bao giê thÇn quyÒn ®Æt trªn v−¬ng quyÒn. Thêi k× Lý - TrÇn lμ

®Æc ®iÓm cña ®Æc ®iÓm nμy. Kh«ng ph¶i chØ cã PhËt gi¸o, §¹o gi¸o mμ ngay ®Õn Nho gi¸o kh«ng Ýt th× nhiÒu ®Òu cã tÝnh t«n gi¸o vμ ®Òu trë thμnh c¸i gäi lμ

“Tam gi¸o ®ång nguyªn”, nh−ng nhiÒu l¾m chØ lμ c¸nh tay ph¶i cña v−¬ng quyÒn mμ th«i. §−¬ng nhiªn, thÇn quyÒn hay v−¬ng quyÒn kh«ng ph¶i lμ tiªu chuÈn duy nhÊt ®Ó ®o nÊc thang tiÕn ho¸ cña lÞch sö, nh−ng dï sao ®ã còng lμ biÓu hiÖn v¨n minh cña v¨n minh nh©n lo¹i lóc bÊy giê. Trong khi Ph−¬ng T©y ®ang ®i tõ d−íi ®Êt lªn trêi, h−íng lªn trêi ®Ó xoa dÞu bÊt c«ng ë d−íi ®Êt th× còng vμo lóc ®ã, thêi Lý - TrÇn ë ViÖt Nam l¹i ®Æt niÒm tin vμo thÕ giíi bªn nμy thay v× cÇu phóc ë thÕ

*. PGS., Uû viªn Uû ban Gi¶i th−ëng TrÇn V¨n Giµu, Thµnh phè Hå ChÝ Minh

L

(2)

giíi siªu viÖt bªn kia. ChÝnh v× vËy, nhiÒu nhμ t− t−ëng Khai s¸ng thêi Phôc h−ng ë Ph−¬ng T©y nh− Voltaire, Diderot, Montesquieu... ®Òu dùa vμo v¨n ho¸ “h−íng xuèng ®Êt” ë Ph−¬ng

§«ng ®Ó chèng l¹i v¨n ho¸ “h−íng lªn trêi” cña Gi¸o héi C«ng gi¸o thêi Trung cæ. V× vËy nªn b−íc ®i chËm dÇn cña lÞch sö ViÖt Nam sau ®ã so víi Ph−¬ng T©y kh«ng ph¶i “lçi” cña thêi Lý - TrÇn, kh«ng ph¶i do tiªn thiªn bÊt tóc mμ chñ yÕu do hËu thiªn t¹o ra. Nãi nh−

vËy kh«ng cã nghÜa lμ ë thêi Lý - TrÇn, lÞch sö ViÖt Nam chØ cã nh÷ng b−íc tiÕn mμ kh«ng cã nh÷ng b−íc lïi so víi

®−¬ng thêi ë Ph−¬ng T©y.

B−íc tiÕn vÒ thÕ giíi quan thêi Lý - TrÇn kh«ng nhiÒu th× Ýt, dÜ nhiªn kh«ng thÓ kh«ng chÞu ¶nh h−ëng cña v¨n ho¸

Trung Quèc. Tuy nhiªn, nh©n tè quyÕt

®Þnh tÝnh chÊt cña thêi Lý - TrÇn kh«ng ph¶i do bªn ngoμi mμ do bªn trong.

Cïng chÞu ¶nh h−ëng cña v¨n ho¸

Trung Quèc nh−ng ViÖt Nam kh«ng gièng nh− NhËt B¶n, TriÒu Tiªn vμ còng kh¸c víi v¨n ho¸ mμ nã chÞu ¶nh h−ëng. Thêi k× Tèng - Nguyªn (t−¬ng

®−¬ng víi thêi Lý - TrÇn), Nho gi¸o ë Trung Quèc ®· ®¹t tíi ®Ønh cao. T− duy triÕt häc cña Nho gi¸o cμng ph¸t triÓn bao nhiªu cμng g¾n chÆt víi hÖ thèng chÝnh trÞ phong kiÕn b¶o thñ bÊy nhiªu.

Nã kh«ng b¾t ng−êi ta h−íng lªn trêi nh− ë Ph−¬ng T©y. Nã thay thÕ môc tiªu “Trêi” xa vêi b»ng môc tiªu “Con Trêi” (Thiªn Tö) gÇn gòi h¬n. Nãi ®óng h¬n lμ hai môc tiªu kÕt hîp lμm mét, çi siªu viÖt còng lμ çi hiÖn thùc vμ çi hiÖn thùc còng lμ çi siªu viÖt. Kh«ng ph¶i mäi ng−êi ®Òu b×nh ®¼ng nh−

nhau tr−íc “Chóa Trêi” mμ th«i. NÊc thang ®¼ng cÊp x· héi hiÖn h÷u chÆt

chÏ tõ bªn trong lÉn bªn ngoμi. §¼ng cÊp bao giê còng tØ lÖ nghÞch víi b×nh

®¼ng, tù do. X· héi võa bÞ b¾t buéc võa tù nguyÖn vËn hμnh theo “®¬n tuyÕn”.

ChØ cã “trªn” nãi “d−íi” nghe, “trªn” b¶o

“d−íi” lμm, ch©n lÝ bao giê còng thuéc vÒ “trªn” chø kh«ng bao giê l¹i thuéc vÒ

“d−íi”. Häc thuyÕt “lÝ - khÝ” cña Tèng Nho thùc ra kh«ng ngoμi môc ®Ých ®ã.

V× vËy, §íi ChÊn (1723-1777) ®· ®iÓm

®óng “huyÖt” ý ®å chÝnh trÞ cña quan

®iÓm triÕt häc “lÝ - khÝ” cña Tèng Nho:

“BÒ trªn lÊy “lÝ” ®Ó tr¸ch ph¹t kÎ d−íi, bËc tr−ëng bèi lÊy “lÝ” ®Ó tr¸ch m¾ng kÎ hËu sinh, ng−êi giμu sang quyÒn quý lÊy “lÝ” ®Ó tr¸ch cø kÎ nghÌo hÌn cùc khæ. Bªn trªn dÉu cã sai còng thμnh ®óng, cßn kÎ d−íi, kÎ hËu sinh, kÎ cïng khæ dùa vμo “lÝ” ®Ó c·i l¹i, cho dï cã ®óng ®i n÷a còng thμnh sai” (t«n gi¶ dÜ lÝ tr¸ch ti, tr−ëng gi¶ dÜ lÝ tr¸ch Êu, quý gi¶ dÜ lÝ tr¸ch tiÖn, tuy thÊt vÞ chi thuËn; ti gi¶, Êu gi¶, tiÖn gi¶ dÜ lÝ tranh chi, tuy ®¾c vÞ chi nghÞch. M¹nh Tö tù nghÜa s¬ chøng).

Kh«ng ph¶i chØ cã §íi ChÊn míi lªn

¸n Tèng Nho “dùa vμo lÝ ®Ó giÕt ng−êi”

(dÜ lÝ s¸t nh©n) mμ hÇu nh− c¸c triÕt gia

“thùc häc” thêi Minh - Thanh, trong ®ã cã Hoμng T«ng Hy (1610-1695), ®Òu cïng mét tiªu ®iÓm. Hoμng T«ng Hy phª ph¸n quan niÖm “c«ng” vμ “t−” thiªn lÖch, ®¬n tuyÕn. Vua ®©u ph¶i lμ ®¹i diÖn cho çi gäi lμ “c«ng”, nh−ng l¹i “thay çi ®¹i c«ng trong thiªn h¹ b»ng çi ®¹i t− cña riªng m×nh” (dÜ ng· chi ®¹i t− vi thiªn h¹ chi

®¹i c«ng. Minh dÜ ®·i pháng, Nguyªn qu©n). Hoμng T«ng Hy cßn phª ph¸n quan niÖm x· héi “trÞ” “lo¹n” ®¬n tuyÕn:

“Thiªn h¹ yªn æn hay lo¹n l¹c kh«ng ph¶i biÓu hiÖn ë chç tån vong cña mét

(3)

dßng hä mμ chÝnh lμ ë chç tr¨m hä ®au khæ hay vui s−íng” (Thiªn h¹ chi trÞ lo¹n bÊt t¹i nhÊt tÝnh chi h−ng vong, nhi t¹i v¹n d©n chi −u l¹c. Nguyªn thÇn).

Nh− vËy, vμo thêi k× lÞch sö ®ång ®¹i víi Lý - TrÇn, Trung Quèc ®· hoμn chØnh thÓ chÕ chÝnh trÞ phong kiÕn còng nh− hÖ t− t−ëng chñ ®¹o Tèng Nho, nh−ng l¹i cã phÇn qu¸ ®μ. TriÒu ®¹i Tèng - Nguyªn ®· kÐo dμi vμ siÕt chÆt thªm thÓ chÕ “nhÊt thèng ph¸p lÖnh”

(ph¸p lÖnh do nhÊt thèng) cña nhμ TÇn lÉn chÝnh s¸ch “®éc t«n Nho gi¸o, lo¹i bá mäi häc thuyÕt” (b·i chuyÕt b¸ch gia,

®éc t«n Nho gi¸o) cña nhμ H¸n, nh−ng l¹i tr−ît dμi trªn con ®−êng ph¶n nh©n v¨n. Nho gi¸o thêi Tiªn TÇn Ýt ra còng kªu gäi h·y b×nh ®¼ng ®èi víi b¶n tÝnh con ng−êi, “tÝnh t−¬ng cËn”, “tÝnh b¶n thiÖn”, ai ai còng cã thÓ trë thμnh Nghiªu - ThuÊn ... Khæng Tö ch¼ng ®·

tõng nãi “th¸i qu¸” còng nh− “ch−a tíi”

(qu¸ do bÊt cËp) ®ã sao? TÝnh ®¼ng cÊp x· héi vμ t− duy ®¬n tuyÕn, gi¸o ®iÒu cã tÝnh t«n gi¸o hay “t«n gi¸o ho¸” nh−

häc gi¶ nhËn xÐt ë thêi k× Tèng - Nguyªn, qu¶ lμ ®· cã t¸c dông kh«ng nhá vÒ cñng cè thÓ chÕ chÝnh trÞ nh−ng l¹i t¹o ra mét b−íc lïi, ®¸nh mÊt tÝnh hμi hoμ trong quan hÖ x· héi, trong ®êi sèng tinh thÇn cña con ng−êi.

Nh− vËy, thêi Tèng - Nguyªn ®·

“qu¸” mét b−íc nh−ng l¹i “bÊt cËp” mét b−íc so víi thêi Lý - TrÇn. KØ nguyªn

®éc lËp cña d©n téc do Ng« QuyÒn më

®Çu ë thÕ kØ X, tuy tr¶i qua 3 triÒu ®¹i Ng«, §inh, Lª nh−ng thêi gian “thùc tËp” ®Ó h×nh thμnh mét “Nam quèc s¬n hμ nam ®Õ c−” chØ kho¶ng h¬n 60 n¨m, thËt qóa ng¾n ngñi víi mét d©n téc hμng ngh×n n¨m kh«ng cã chñ quyÒn.

TriÒu ®¹i nhμ Lý “chÝnh thøc” më ®Çu kØ nguyªn míi cña quèc gia §¹i ViÖt hïng m¹nh trªn b¶n ®å thÕ giíi chø kh«ng riªng g× Ch©u ¸. ChiÕu dêi ®«

cña Lý C«ng UÈn ®· phñ ®Þnh thêi k×

thiªn vÒ phßng thñ cña §inh - Lª tr−íc

®ã vμ thay thÕ b»ng kØ nguyªn cñng cè vμ ph¸t triÓn. Nªn nhí xu thÕ ph¸t triÓn lμ xu thÕ ®ang ®Æt ra, míi b¾t ®Çu

®Æt ra, chø kh«ng ph¶i ®· ®−îc ®Æt ra.

Cho nªn ý thøc cñng cè ch−a bao giê bÞ xem nhÑ. “T¶” khuynh trong xu thÕ ph¸t triÓn kh«ng cã nhiÒu lÝ do ®Ó tån t¹i lóc bÊy giê. Lý C«ng UÈn ®æi tªn

§¹i La thμnh Th¨ng Long còng thÓ hiÖn ®iÒu ®ã vμ còng ®Ó nh¾c nhë con ch¸u vÒ sau ®õng bao giê quªn ®iÒu ®ã.

Lý C«ng UÈn rÊt am hiÓu Kinh DÞch, hμo “s¬ cöu” (hμo ®Çu tiªn) trong quÎ Cμn lμ “tiÒm long vËt dông” tøc lμ rång cßn ë trong vùc, hμo “cöu nhÞ” (hμo thø hai) lμ “hiÖn long t¹i ®iÒn, lîi kiÕn ®¹i nh©n” nghÜa lμ rång ®· hiÖn n¬i c¸nh

®ång, ®iÒu kiÖn thuËn lîi ®Ó tiÕp xóc víi bªn ngoμi. Cho nªn, “Th¨ng Long”

kh«ng ph¶i lμ “Rång bay” mμ chØ lμ

“Rång hiÖn”. “Th¨ng” kh«ng ph¶i lóc nμo còng cã nghÜa lμ bay. “Th¨ng” cßn cã nghÜa lμ “tiÕn” (th¨ng tiÕn d·) ®Õn, Lý C«ng UÈn tõ Hoa L− tiÕn ra §¹i La.

Hμo “cöu ngò” (hμo thø n¨m), gÇn ®Õn

®Ønh cao míi gäi lμ “phi long t¹i thiªn”.

§Õn lóc nμy míi lμ “Rång bay”. Nh−ng tiÕc r»ng “dôc tèc bÊt ®¹t”. Sau thêi Lý - TrÇn ®· kh«ng thÊu hiÓu ®−îc quan hÖ hμi hoμ gi÷a “hiÖn” vμ “bay” cña thêi tr−íc.

Quèc gia §¹i ViÖt thêi Lý - TrÇn h−ng thÞnh, kh«ng ph¶i mét b−íc lªn trêi, nh−ng kh«ng ®ãng khung x· héi,

®ãng khung con ng−êi b»ng chiÕc mò

(4)

“kim c«” lÝ - khÝ cña Tèng Nho. N−íc vμ Nhμ trong quan hÖ thèng nhÊt, hμi hoμ, tinh thÇn d©n téc m¹nh mÏ h¬n nhiÒu so víi ý thøc giai cÊp. NÕu cã ý thøc hÖ th× ý thøc hÖ ®ã nh»m h−íng tíi d©n téc chø kh«ng ph¶i giai cÊp. H¬n nöa thÕ kØ sau khi dêi ®« ra Th¨ng Long, nhμ Lý míi “nhí” tíi Nho gi¸o, míi trïng tu V¨n MiÕu, Quèc Tö Gi¸m, míi më khoa thi ®Çu tiªn trong lÞch sö ViÖt Nam.

Tuy vËy, nh−ng ch−a “ai” ®−îc ®Æt vμ còng ch¼ng cÇn ®Æt “ai” ngåi ë vÞ trÝ chñ to¹. Ch−a cã ý thøc hÖ râ rμng cã lÏ còng kh«ng ph¶i lμ ®iÒu hay, nh−ng dï sao còng kh«ng ®ãng khung c¸i ®Çu l¹i nh− Tèng Nho, cho nªn hμi hoμ trong

®êi sèng tinh thÇn ch¾c ch¾n t¸c ®éng kh«ng nhá ®èi víi ®êi sèng x· héi. Nho, PhËt, §¹o ®Òu ®−îc “xem xÐt”, ®Òu ®−îc hoan nghªnh nÕu cã Ých lîi cho ®éc lËp d©n téc, cho ®êi sèng x· héi. Nh÷ng khoa thi Tam gi¸o ë nhμ Lý vμo n¨m 1195 vμ ë nhμ TrÇn vμo c¸c n¨m 1227, 1247 ®· thÓ hiÖn ®iÒu ®ã. Phan Huy Chó trong LÞch triÒu hiÕn ch−¬ng lo¹i chÝ nhËn xÐt:

“§êi Lý - TrÇn ®Òu xem träng PhËt gi¸o vμ §¹o gi¸o, cho nªn lóc bÊy giê nh÷ng ng−êi ®−îc tuyÓn chän cÇn ph¶i tinh th«ng c¶ hai ®¹o Êy. Dï lμ chÝnh gi¸o hay dÞ gi¸o kh«ng ph©n biÖt, ®Òu

®−îc t«n träng nh− nhau. ThÝ sinh ®i thi nh÷ng khoa Êy nÕu kh«ng häc réng biÕt nhiÒu th× còng kh«ng ®ç ®−îc”.

“Tam gi¸o” bao gåm Nho, PhËt, §¹o, c¶ ba gi¸o lÝ ®ã ®Òu ¶nh h−ëng s©u réng trong lÞch sö ViÖt Nam, ®Æc biÖt lμ thêi Lý - TrÇn, chø kh«ng ph¶i chñ yÕu chØ cã PhËt, Nho nh− ®· ngé nhËn. Thêi Lý - TrÇn, PhËt gi¸o ThiÒn t«ng vμ MËt t«ng ¶nh h−ëng qua l¹i kh«ng nh÷ng

víi Nho gi¸o mμ ®Æc biÖt víi §¹o gi¸o.

Sù dÞ - ®ång gi÷a MËt gi¸o vμ §¹o gi¸o lμ vÊn ®Ò kh«ng thÓ kh«ng nghiªn cøu, nh−ng cho tíi nay vÉn ®ang cßn bá trèng. ThiÒn t«ng gÇn víi §¹o gia chø kh«ng ph¶i gÇn víi §¹o gi¸o nh− MËt t«ng. §¹o gia th−êng ¶nh h−ëng ë tÇng líp sÜ phu, trÝ thøc bªn trªn, cßn §¹o gi¸o phÇn lín l¹i g¾n liÒn víi ®êi sèng tinh thÇn cña ®«ng ®¶o d©n chóng.

Ngay ë Th¨ng Long còng nh− Phó Xu©n sau nμy còng ch¼ng thiÕu g× kiÕn tróc, vÕt tÝch cña §¹o gi¸o, huèng hå ë thêi Lý - TrÇn.

Kh«ng ph¶i chØ cã PhËt gi¸o ThiÒn t«ng vμ MËt t«ng míi cã quan hÖ mËt thiÕt víi §¹o gia vμ §¹o gi¸o, Nho gi¸o g¾n bã víi §¹o gia vμ §¹o gi¸o còng kh«ng kÐm. Ch¼ng ph¶i §¹o gi¸o còng cã kinh ®iÓn gäi lμ Tam gi¸o nguyªn l−u s−u thÇn ®¹i toμn, s−u tËp nhiÒu h×nh

¶nh cña c¶ Nho, §¹o, ThÝch ®ã sao?

Kinh DÞch lμ kinh ®iÓn hμng ®Çu (quÇn kinh chi thñ) cña Nho gi¸o, ®ång thêi còng lμ kinh ®iÓn chñ yÕu cña §¹o gi¸o.

Ch¼ng h¹n nh− Tam huyÒn bao gåm DÞch, L·o Tö, Trang tö. Chu DÞch tham

®ång khÕ lμ s¸ch luyÖn ®an dùa vμo ©m d−¬ng, ngò hμnh ... ®Òu ®−îc ®−a vμo ChÝnh thèng §¹o t¹ng.

¶nh h−ëng cña §¹o gi¸o kh«ng chØ trong d©n gian mμ cßn thÊp tho¸ng ngay trong ChiÕu dêi ®« më ®Çu thêi

§¹i ViÖt h−ng thÞnh. Lý C«ng UÈn cho r»ng vÞ thÕ cña thμnh §¹i La “ë vμo n¬i trung t©m cña trêi ®Êt, ®−îc c¸i thÕ rång cuén, hæ ngåi” (tr¹ch thiªn ®Þa khu vùc chi trung, ®¾c long bμn hæ cø chi thÕ). “Rång cuén, hæ ngåi” (long bμn, hæ cø) lμ tõ ng÷ quen thuéc cña §¹o gi¸o.

ë tØnh Giang T©y, Trung Quèc cã ®Þa

(5)

bμn cña §¹o gi¸o gäi lμ “Long Hæ s¬n”

(nói Long Hæ). §¹o gi¸o xem ®ã lμ

“phóc ®Þa” (®Êt lμnh) thø 32. Theo §éc sö ph−¬ng d− kØ yÕu, së dÜ cã tªn nh−

vËy lμ v× vÞ trÝ ë ®ã cã thÕ “long ngang, hæ cø” (rång v−¬n, hæ ngåi). Theo Quý khª huyÖn chÝ, Tr−¬ng L¨ng ®· tõng luyÖn “long hæ ®an” ë ®©y nªn rång xanh (thanh long) vμ hæ tr¾ng (b¹ch hæ) xuÊt hiÖn. V¶ l¹i, khi nãi ®Õn §¹i La, Lý C«ng UÈn cßn nh¾c ®Õn Cao BiÒn vèn lμ nh©n vËt mμ tªn tuæi g¾n liÒn víi thuËt phong thñy cña §¹o gi¸o.

§ã lμ trong ChiÕu dêi ®«, cßn trong

“Nam quèc s¬n hμ nam ®Õ c−”, Lý Th−êng KiÖt kh«ng dïng kh¸i niÖm

“Thiªn mÖnh” truyÒn thèng cña Nho gi¸o nh− trong ChiÕu dêi ®« cña Lý C«ng UÈn mμ l¹i dïng tõ “Thiªn th−:

“TiÖt nhiªn ®Þnh phËn t¹i Thiªn th−”.

“Thiªn th−” cã nghÜa lμ “chiÕu cña Thiªn Tö, “mÖnh lÖnh do Trêi ban xuèng” vμ theo §¹o gi¸o còng cã nghÜa lμ “kinh s¸ch ghi chÐp lêi nãi cña Nguyªn Thñy Thiªn T«n” (Nguyªn Thñy Thiªn T«n së thuyÕt chi kinh d·).

Tïy th− kinh tÞch chÝ cho r»ng “Thiªn th−” lμ kinh cña §¹o gi¸o (§¹o kinh gi¶). S¸ch LÜnh Nam chÝch qu¸i chÐp c©u thø hai trong bμi th¬ nãi trªn h¬i kh¸c, kh«ng ph¶i “TiÖt nhiªn ®Þnh phËn” mμ lμ “Hoμng thiªn dÜ ®Þnh ...”.

“Hoμng thiªn” còng lμ thuËt ng÷ cña

§¹o gi¸o. “Hoμng thiªn” th−êng xuÊt hiÖn trong Th¸i B×nh kinh. Tr−¬ng Gi¸c tù x−ng lμ “Hoμng thiªn ®−¬ng lËp” (thay Trêi). Lý Th−êng KiÖt cho ng−êi ®äc bμi th¬ nμy ë ®Òn thê Tr−¬ng Hèng, bªn bê s«ng CÇu, e r»ng Ýt nhiÒu

¶nh h−ëng cña §¹o gi¸o còng ch¼ng cã g× lμ l¹ vμ còng ch¼ng cã g× lμm cho bμi

th¬ kÐm gi¸ trÞ. Ng−îc l¹i lμ ®»ng kh¸c!

§iÒu ®ã cμng chøng tá søc sèng cña t−

duy triÕt häc hμi hoμ thêi Lý - TrÇn, kh«ng c©u nÖ, kh«ng cè chÊp, s½ng sμng tiÕp thu bÊt cø t− t−ëng, häc thuyÕt nμo miÔn lμ cã lîi cho sù tån t¹i vμ ph¸t triÓn cña ®Êt n−íc.

Thùc ra, kh«ng ph¶i tù nhiªn mμ thêi Lý - TrÇn l¹i cã thÓ hμi hoμ nh÷ng t− duy hμi hoμ mμ nã chÞu ¶nh h−ëng.

§ã chÝnh lμ kÕt qu¶, lμ s¶n phÈm cña hμng ngh×n n¨m ®Êu tranh cña d©n téc.

M©u thuÉn, ®èi lËp gi÷a bªn trong vμ bªn ngoμi kÐo dμi ®· ®μnh mμ m©u thuÉn, ®èi lËp ngay bªn trong còng kh«ng kÐm phÇn phøc t¹p. Lo¹n 12 sø qu©n ngay tr−íc khi n−íc nhμ ®éc lËp lμ mét minh chøng cho ®iÒu ®ã. Tuy nhiªn, t− duy hμi hoμ, thèng nhÊt c¸i

®a d¹ng, thèng nhÊt c¸c mÆt ®èi lËp cuèi cïng còng ®· th¾ng, ®· chØ ra cho d©n téc ®©u lμ con ®−êng hîp lÝ, ®©u lμ triÕt lÝ sinh tån ®óng ®¾n nhÊt cña d©n téc. TriÕt häc hμi hoμ xem ®Êu tranh lμ ph−¬ng tiÖn, thèng nhÊt míi lμ môc

®Ých. Nãi ®Õn biÖn chøng lμ nãi ®Õn m©u thuÉn, ®Êu tranh, ph¸t triÓn, cho nªn th−êng tuyÖt ®èi ho¸ m©u thuÉn,

®Êu tranh v« h×nh trung ®· t−¬ng ®èi ho¸ tÝnh thèng nhÊt, xem thèng nhÊt

®ång nghÜa víi ®øng yªn, kh«ng vËn

®éng, kh«ng ph¸t triÓn. M©u thuÉn gi÷a quan hÖ s¶n xuÊt vμ søc s¶n xuÊt t¹o thμnh ®éng lùc ®Êu tranh, kÕt qu¶

®Êu tranh kh«ng ph¶i lμ ®Ó ®Êu tranh mμ chÝnh lμ ®Ó thèng nhÊt, ®Ó gi¶i quyÕt m©u thuÉn ®ã. Khi quan hÖ s¶n xuÊt vμ søc s¶n xuÊt thèng nhÊt th× x·

héi cμng ph¸t triÓn h¬n chø ®©u ph¶i lμ ng−ng trÖ? Nh− vËy, ph¶i ch¨ng m©u thuÉn lμ ®éng lùc, thèng nhÊt còng lμ

(6)

®éng lùc? C¸i gäi lμ “phÐp biÖn chøng”

th−êng tù lμm nghÌo b»ng c¸ch ®ång nhÊt víi ph−¬ng ph¸p “mét ph©n ®«i”

(one divides into two) vμ lu«n ®Æt

“thèng nhÊt” (hai hîp mét) trong quan hÖ ®èi lËp. T− duy triÕt häc hμi hoμ thèng nhÊt c¶ hai mÆt ®ã, kh«ng lÖch vÒ phÝa nμo. Thùc ra, triÕt häc hμi hoμ míi lμ phÐp biÖn chøng ®óng nghÜa cña nã.

Henry MaspÐro cho r»ng ng−êi ViÖt cæ

®· cã nhËn thøc vÒ ph©n ®«i sù vËt.

§iÒu ®ã ®óng nh−ng cã lÏ còng cÇn bæ sung kh«ng nh÷ng “ph©n ®«i” mμ cßn

“hîp mét”. Ng−êi ViÖt cæ ®· nhËn thøc

®−îc ®iÒu ®ã lÏ nμo ng−êi ViÖt thêi Lý - TrÇn l¹i kh«ng? Thêi cæ ®¹i, Hy L¹p ®·

cã t− duy biÖn chøng “bÈm sinh” “chÊt ph¸c”, lÏ nμo ng−êi ViÖt thêi Lý - TrÇn l¹i kh«ng cã ®−îc t− duy triÕt häc hμi hoμ cña thêi ®iÓm lóc ®ã hay sao?

T− duy vÒ “hμi hoμ” (harmony) hay

“hoμ” ®· sím xuÊt hiÖn ë thêi cæ ®¹i Hy L¹p ë Ph−¬ng T©y (harmonia).

Pythagore cã lÏ lμ nhμ triÕt häc ®i tiªn phong trong lÜnh vùc nμy. “Hμi hoμ” hay

“hoμ” còng lμ ph¹m trï nhËn thøc t−¬ng

®èi phæ biÕn ë thêi Xu©n Thu - ChiÕn Quèc ë Ph−¬ng §«ng. Còng cã nhiÒu häc gi¶ cho r»ng h¹t nh©n cña Nho gi¸o kh«ng ph¶i lμ “nh©n” mμ lμ “hoμ”. Trong s¸ch LuËn ng÷ , Khæng Tö t¸m lÇn ®Ò cËp ®Õn ch÷ “hoμ”, tuy ng÷ nghÜa kh«ng hoμn toμn gièng nhau nh−ng còng kh«ng xa nhau l¾m. Khæng Tö ®Æt “hoμ” vμ

“®ång” trong quan hÖ ®èi lËp (Qu©n tö hßa nhi bÊt ®ång, tiÓu nh©n ®ång nhi bÊt hoμ. LuËn Ng÷, Tö Lé)⁽¹⁾. “Hoμ” lμ thèng nhÊt trong ®a d¹ng, “®ång” lμ thèng nhÊt trong ®¬n ®iÖu, kh«ng cã søc sèng. Con ng−êi hμi hoμ víi tù nhiªn, hμi hoμ víi x·

héi, hμi hoμ gi÷a ®êi sèng vËt chÊt vμ ®êi sèng tinh thÇn ...

Nho gi¸o vμo ViÖt Nam vμo kho¶ng cuèi ®êi T©y H¸n nh−ng m·i ®Õn thêi Lý míi ®−îc Nhμ n−íc §¹i ViÖt chÝnh thøc thõa nhËn. Tuy chÞu ¶nh h−ëng nhiÒu cña H¸n Nho (TriÖu §μ, Nh©m Diªn, TÝch Quang, SÜ NhiÕp... ®Òu lμ quan l¹i thêi H¸n), nh−ng x· héi thêi Lý - TrÇn xem ra vÉn kh«ng −a thÝch g×

mÊy chñ tr−¬ng “®éc t«n Nho gi¸o” bμi xÝch c¸c häc thuyÕt kh¸c cña §æng Träng Th− . “Tam gi¸o hoμ ®ång”, hay xu thÕ hμi hoμ chiÕm −u thÕ chø kh«ng ph¶i chØ cã Nho gi¸o ®−îc ®éc t«n trong toμn bé ®êi sèng tinh thÇn cña x· héi.

X· héi hμi hoμ më réng cho nh÷ng t−

t−ëng hμi hoμ vμ chÝnh t− t−ëng hμi hoμ ®Õn l−ît nã cμng lμm cho x· héi hμi hoμ h¬n, sèng ®éng h¬n. Thêi Lý - TrÇn tiÕp thu Nho gi¸o theo chó gi¶i còng nh− tinh thÇn cña Nho gi¸o thêi H¸n, vμ c¶ Nho gi¸o thêi §−êng. Mét nhμ n−íc míi ®−îc ®éc lËp cÇn x©y dùng thÓ chÕ chÝnh trÞ, ®−¬ng nhiªn m« h×nh

“trung - hiÕu”, “qu©n - thÇn” hμng ngh×n n¨m cña Nho gi¸o trë thμnh mÉu mùc. NhËt B¶n vμ TriÒu Tiªn tiÕp thu Nho gi¸o còng b¾t ®Çu tõ m« h×nh nμy.

“C−¬ng, th−êng” cña H¸n Nho g¾n liÒn

1. S¸ch T¶ truyÖn, Chiªu c«ng nhÞ thËp niªn, s¸ch Quèc ng÷, TrÞnh ng÷ ghi chÐp gi¶i thÝch cña YÕn Tö vµ Sö B¸ vÒ “hoµ” vµ “®ång”: “hoµ” lµ sù phèi hîp hµi hoµ n¨m mïi vÞ, n¨m ©m thanh. Thøc ¨n ph¶i pha chÕ ®iÒu hoµ chua, cay , mÆn, ngät ... ©m nh¹c ph¶i phèi hîp ©m ®iÖu cao thÊp, dµi ng¾n ... NÕu kh«ng nh− vËy th× kh«ng gäi lµ thøc ¨n, ©m nh¹c. VÒ viÖc n−íc còng vËy, nÕu vua nãi cã th× m×nh ph¶i nãi kh«ng hoÆc phñ ®Þnh kh¸c ®i ®Ó t×m ra c¸ch ®óng

®¾n nhÊt. Nh− vËy gäi lµ “hoµ”. NÕu vua nãi thÕ nµo, m×nh nãi thÕ Êy, cã kh¸c g× thøc ¨n chØ toµn lµ n−íc nh− nhau, ©m nh¹c chØ cã mét ©m thanh ®¬n ®iÖu.

Tham kh¶o b¶n dÞch tiÕng Anh Analects of Confucius cña Nhµ xuÊt b¶n Hoa ng÷ Gi¸o häc, B¾c Kinh, 1994: A gentleman unites with people of principle and never folows others blindly. A pettiman follows others blindly without regard to principle.

(7)

víi x· héi ®¼ng cÊp kh¾c nghiÖt ®−îc

“phôc chÕ” ®Ëm nÐt ë NhËt B¶n, TriÒu Tiªn, nh−ng l¹i mê nh¹t ë ViÖt Nam thêi Lý - TrÇn. Ch÷ “hoμ” cña Nho gi¸o nguyªn thñy thÓ hiÖn ë thêi Lý - TrÇn tr−íc hÕt lμ hμi hoμ x· héi. Tuy lμ x·

héi phong kiÕn, thËm chÝ cã ng−êi cßn cho lμ x· héi chiÕm h÷u n« lÖ, nh−ng cho dï phong kiÕn, n« lÖ hay tμn d− n«

lÖ g× ®i n÷a, quan hÖ ®¼ng cÊp x· héi lóc bÊy giê xem ra ch−a ph©n tÇng chÆt chÏ, ch−a cã nh÷ng “Pharaon” kh¾c nghiÖt nh− ë nhiÒu n¬i trªn thÕ giíi.

Quan hÖ “thèng trÞ” vμ “bÞ trÞ” lμ quan hÖ hμi hoμ nhiÒu h¬n ®èi kh¸ng, kh«ng ph¶i chØ cã mét chiÒu “sèng chÕt mÆc bay” mμ nhiÒu chiÒu. “Ch¨m lo cho d©n” lμ tr¸ch nhiÖm thùc sù cña nhμ vua chø kh«ng ph¶i chØ lμ c©u ®Çu l−ìi nh− sau nμy. H¹n h¸n, lôt léi lμ tai

−¬ng uy hiÕp nghiªm träng ®Õn ®êi sèng ng−êi d©n canh t¸c n«ng nghiÖp. TrÇn Minh T«ng ý thøc rÊt râ vÒ tr¸ch nhiÖm cña mét vÞ vua lμ “kh«ng g× träng ®¹i h¬n” lμ ph¶i “cøu gióp ngay” d©n chóng trong c¶nh mμn trêi chiÕu ®Êt khi gÆp ph¶i b·o t¸p, lôt léi⁽²⁾. NhiÖm vô cña vua kh«ng ph¶i lμ ®i cμy, nh−ng tËp qu¸n ngh×n ®êi trong quan hÖ hμi hoμ gi÷a ng−êi ®øng ®Çu vμ thμnh viªn trong bé l¹c vÉn lu«n nh¾c nhë vua Lý Th¸nh T«ng. N¨m 1038, khi nhμ vua tÕ ThÇn N«ng xong muèn cÇm cμy tù cμy ruéng, quan l¹i can ng¨n: “§ã lμ viÖc cña n«ng phu, bÖ h¹ cÇn g× ph¶i lμm thÕ!”. Lý Th¸nh T«ng ®¸p: “TrÉm kh«ng tù cμy th× lÊy g× lμm x«i cóng, lÊy g× ®Ó cæ vò thiªn h¹”P⁽³⁾. TÕ lÔ trêi ®Êt vμ tæ chøc qu©n ®éi lμ hai viÖc kh«ng thÓ thiÕu cña nhμ n−íc qu©n chñ phong kiÕn nÕu muèn cñng cè chÝnh quyÒn.

Nh−ng c«ng viÖc tÕ lÔ quan träng nμy ë

thêi Lý - TrÇn kh«ng ph¶i chØ cã môc

®Ých “h−íng lªn” mμ “h−íng xuèng”

xem ra quan träng còng kh«ng kÐm.

Ch¼ng h¹n nh− Lý Th¸i T«ng, Lý Anh T«ng cÇu ®¶o cho d©n chóng ®−îc mïa vμo nh÷ng n¨m 1045, 1134... “Lßng d©n” g¾n liÒn víi “mÖnh Trêi” lμ bμi häc chÝnh trÞ cã tõ ngh×n ®êi ë Trung Quèc nh»m “r¨n ®e”, nh¾c nhë nghÜa vô cña ng−êi cÇm quyÒn, cho dï lμ cã tù nguyÖn hay kh«ng tù nguyÖn ý thøc vÒ

®iÒu ®ã. Nh−ng c¸i cã tÝnh “b¾t buéc”

nμy h×nh nh− l¹i trë thμnh c¸i cã tÝnh

“tù nguyÖn” ®èi víi c¸c vÞ vua Lý - TrÇn. Nh÷ng c©u nãi “kinh ®iÓn” cña Lý Th¸nh T«ng cÇn chÐp l¹i ®· ®μnh mμ cã lÏ cÇn ph¶i kh¾c ch÷ vμng vμo sö s¸ch, bëi v× kh«ng ph¶i thêi nμo còng cã ®−îc

®iÒu “®¬n gi¶n” ®ã. Vμo dÞp th¸ng 10, trêi rÐt buèt, nhμ vua nãi víi c¸c quan t¶ h÷u:

“TrÉm ë trong cung, nμo lß s−ëi ngù, nμo ¸o lãt cÇu mμ cßn rÐt nh− thÕ nμy, nghÜ ®Õn ng−êi tï giam trong ngôc, khæ së vÒ g«ng cïm, ch−a biÕt râ ngay gian

®· ®μnh mμ ngay ®Õn ¨n còng kh«ng ®ñ no, mÆc còng kh«ng ®ñ Êm, ®ãi rÐt cùc khæ, cã khi kh«ng ®¸ng téi chÕt, TrÉm rÊt lÊy lμm th−¬ng xãt. BÌn h¹ lÖnh cho h÷u ti ph¸t ch¨n chiÕu vμ c¬m ¨n ngμy hai b÷a”⁽⁴⁾.

Cã lÇn nhμ vua xö kiÖn ë ®iÖn Thiªn Kh¸nh, chØ vμo c«ng chóa §éng Thiªn

®øng hÇu bªn c¹nh, b¶o víi ngôc l¹i:

“Ta yªu d©n còng nh− yªu con ta. Lμ cha mÑ cña d©n, ta rÊt th−¬ng xãt v×

d©n kh«ng biÕt mμ m¾c vμo h×nh ph¹t.

2. §¹i ViÖt sö kÝ toµn th−. Nxb Khoa häc X· héi. Hµ Néi 1972, tËp 2, tr. 116.

3. §¹i ViÖt sö kÝ toµn th−. Nxb Khoa häc X· héi. Hµ Néi 1972, tËp 1, tr. 214.

4. S®d, tr. 230.

(8)

Tõ nay vÒ sau, kh«ng cø g× téi nÆng hay nhÑ, ®Òu nhÊt luËt khoan gi¶m”⁽⁵⁾.

Víi tinh thÇn nh©n ¸i nh− vËy, H×nh th− cña nhμ Lý kh«ng ph¶i chØ cèt “giÕt kÎ v« ®¹o ®Ó cã ®¹o” mμ mét yªu cÇu kh«ng thÓ thiÕu ®èi víi luËt ph¸p ®ã lμ kh«ng “kh¾c nghiÖt”, kh«ng xö “oan uæng” vμ “tiÖn dông cho d©n”⁽⁶⁾.

Nh©n ¸i cña Tèng Nho cμng h−íng lªn trªn cμng quªn bªn d−íi. Nh©n ¸i thêi Lý - TrÇn ®−¬ng nhiªn ch¼ng bao giê “quªn” bªn trªn, nh−ng dÉu sao còng lμ nh©n ¸i kh«ng ®¸nh mÊt tÝnh hμi hoμ x· héi. Hμi hoμ lμ biÓu hiÖn quan hÖ x· héi, nh©n ¸i lμ néi dung ®Ó thùc hiÖn quan hÖ ®ã. Thêi b×nh “khoan søc cho d©n” th× thêi chiÕn míi cã søc m¹nh tæng hîp “s¸t Th¸t”. Tinh thÇn

®éc lËp d©n téc lμ ®éng lùc, lμ tiÒn ®Ò hμi hoμ gi¶i to¶ nh÷ng xung kh¾c bªn trong. NÕu kh«ng th× lμm sao mμ TrÇn H−ng §¹o l¹i chÞu t¾m cho TrÇn Quang Kh¶i ®Ó cho d©n téc ViÖt Nam m·i m·i ngÈng cao ®Çu tù hμo víi nh÷ng chiÕn c«ng hiÓm h¸ch:

§o¹t s¸o Ch−¬ng D−¬ng §é, CÇm Hå Hμm Tö Quan, Th¸i b×nh nghi nç lùc V¹n cæ thö giang san

Nh− vËy, thêi Lý - TrÇn tuy tiÕp thu Nho gi¸o H¸n - §−êng nh−ng Ýt nhÊt cã hai ®iÒu kh«ng theo. §ã lμ ®éc t«n Nho gi¸o vμ thiÕt chÕ c−¬ng th−êng qu¸ − chÆt chÏ cña H¸n Nho. Ng−îc l¹i, trong qu¸ tr×nh ®−a Nho gi¸o lªn hÖ t− t−ëng chÝnh thèng, NhËt B¶n vμ TriÒu Tiªn l¹i chó ý khai th¸c ®iÒu ®ã. “HiÕn ph¸p 17 ®iÒu” cña Th¸i tö Th¸nh §øc (Shokoku Taishi, 574 - 622), ngoμi §iÒu 2 vμ §iÒu 10 ra, hÇu nh− cßn l¹i ®Òu

dùa vμo tinh thÇn c−¬ng th−êng cña Nho gi¸o. Vμo thÕ kØ VII (675), v−¬ng triÒu T©n La thèng nhÊt ®Êt n−íc, Nho gi¸o ë TriÒu Tiªn b¾t ®Çu chiÕm vÞ trÝ

−u thÕ. NÕu Quèc Tö Gi¸m, tr−êng ®¹i häc ViÖt Nam cã tõ thÕ kØ XI (1075) th×

ë TriÒu Tiªn ®· b¾t ®Çu tõ thÕ kØ VII (682). NÕu khoa cö ViÖt Nam cã tõ thÕ kØ XI (1075) th× ë TriÒu Tiªn ®· b¾t ®Çu tõ thÕ kØ VIII (788)⁽⁷⁾. Tuy vÒ sau “Hoa Lang ®¹o” muèn “hμi hoμ” triÕt lÝ “v« vi”

cña §¹o gia, còng nh− tinh thÇn “tÝch thiÖn” cña PhËt gi¸o, nh−ng “trung - hiÕu”, “c−¬ng, th−êng” cña Nho gi¸o vÉn ë vÞ trÝ chñ ®¹o. Tuy nhiªn còng cÇn l−u ý NhËt B¶n vμ TriÒu Tiªn tuy

“khÐp kÝn” vÒ lÜnh vùc chÝnh trÞ nh−ng l¹i “më ra” vÒ lÜnh vùc häc thuËt, nhÊt lμ NhËt B¶n. §iÒu ®ã cã thÓ gi¶i thÝch cho nh÷ng thμnh tùu, cho nh÷ng b−íc ph¸t triÓn x· héi vÒ sau nμy cña NhËt B¶n vμ Ýt nhiÒu cña Hμn Quèc.

Còng nh− Nho gi¸o, PhËt gi¸o ¶nh h−ëng nhiÒu n−íc ë Ch©u ¸, nhÊt lμ thêi Lý - TrÇn ë ViÖt Nam. NÕu Suzuki nhËn xÐt r»ng v¨n ho¸ Ch©u ¸ ®i ra tõ d−íi nh÷ng m¸i chïa, th× ®iÒu ®ã hoμn toμn ®óng ë thêi Lý - TrÇn, lóc mμ ®Êt n−íc hÇu nh− ®−îc che phñ bëi nh÷ng m¸i chïa vμ s− s·i chiÕm qu¸ nöa d©n sè. Tuy nhiªn, träng t©m PhËt gi¸o thêi Lý - TrÇn kh«ng ph¶i lμ “tÝch thiÖn”.

“NhËp thÕ” vμ “xuÊt thÕ” lμ mét chñ ®Ò mμ PhËt gi¸o kh«ng thÓ kh«ng gi¶i quyÕt. H×nh nh− trªn thÕ giíi ch−a cã n¬i nμo PhËt gi¸o l¹i ®−îc thö th¸ch

5. §¹i ViÖt sö kÝ toµn th−. Nxb Khoa häc X· héi. Hµ Néi 1972, tËp 2 , tr. 232.

6. §¹i ViÖt sö kÝ toµn th−. Nxb Khoa häc X· héi. Hµ Néi 1972, tËp 1, tr. 207.

7. Theo: D−¬ng Ho¸n Anh. Khæng Tö t− t−ëng t¹i quèc ngo¹i ®Ých truyÒn b¸ d÷ ¶nh h−ëng. Gi¸o dôc Khoa häc xuÊt b¶n x·, 1987.

(9)

trong quan hÖ gi÷a “®¹o” vμ “®êi” nh−

PhËt gi¸o thêi Lý - TrÇn. Thùc ra, “xuÊt thÕ” vμ “nhËp thÕ” kh«ng ph¶i chØ lμ vÊn

®Ò cña riªng PhËt gi¸o mμ c¶ Nho gi¸o vμ

§¹o gi¸o ®Òu quan t©m. Nh−ng nh÷ng dÞ biÖt cña ba gi¸o l¹i cã xu h−íng hμi hoμ tr−íc vÊn ®Ò träng ®¹i bËc nhÊt cña d©n téc, ®ã lμ vÊn ®Ò dùng n−íc vμ gi÷ n−íc.

LÞch sö ViÖt Nam ch¼ng bao giê quªn cèng hiÕn cña PhËt gi¸o thêi Lý - TrÇn

®èi víi vÊn ®Ò nμy. Khai sinh ra c¶ hai triÒu ®¹i Lý - TrÇn lÏ nμo l¹i kh«ng cã c«ng lao cña PhËt gi¸o? Ch¼ng ph¶i Lý C«ng UÈn ®· lín lªn tõ nhμ chïa vμ cã lÏ nÕu kh«ng cã Quèc s− V¹n H¹nh th× e r»ng còng ch¼ng cã nhμ Lý trong lÞch sö ViÖt Nam. NÕu kh«ng cã Quèc s− Phï V©n Yªn Tö hÕt lßng khuyªn can vua TrÇn Th¸i T«ng “PhËt t¹i t©m chø kh«ng ph¶i ë trong nói” th× TrÇn Thñ §é còng khã lßng chÌo chèng cho c¬ ®å nhμ TrÇn.

H×nh nh− ®ã còng lμ mét trong nh÷ng lÝ do ®Ó sö s¸ch ®Æc sÖt ý thøc hÖ Tèng Nho sau nμy “xem xÐt” c¸i gäi lμ tÝnh “hîp ph¸p”, tÝnh “ch©n chÝnh” cña c¶ hai triÒu

®¹i Lý - TrÇn. Kh©m ®Þnh ViÖt sö th«ng gi¸m c−¬ng môc phª: “Nhμ Lý, nhμ TrÇn lÊy ®−îc n−íc, ®Òu kh«ng theo chÝnh nghÜa”⁽⁸⁾. Gi¸ nh− kh«ng cã c¸i gäi lμ chÝnh nghÜa kh«ng biÕt ë ®©u tõ trªn trêi r¬i xuèng ®ã th× ®ì bÊt h¹nh cho ng−êi d©n ViÖt Nam biÕt bao nhiªu! Còng may mμ t− t−ëng hμi hoμ sèng ®éng míi lμ ý thøc x· héi thêi Lý - TrÇn chø kh«ng ph¶i lμ c¸i khung “chÝnh nghÜa” lçi thêi mμ chõng nμo cßn nã th× lÞch sö ViÖt Nam cßn dÉm ch©n t¹i chç.

PhËt gi¸o kh«ng cã c¸i “khung” gi¸o

®iÒu, chuÈn mùc cho mäi n¬i, mäi lóc, PhËt tö “h·y tù th¾p ®uèc lªn mμ ®i”.

TrÇn Anh T«ng tr−íc khi qua ®êi ®em

®èt hÕt mäi thø ®· ®−îc viÕt ra, kÓ c¶

tËp th¬ Thñy v©n tuú bót, ch¾c còng v×

kh«ng muèn cho con ch¸u ®êi sau ph¶i cè chÊp, kh«ng biÕt tïy thêi biÕn ®æi.

BiÖn chøng lμ vËn ®éng, biÕn ®æi.

Mét trong Tam ph¸p Ên cña PhËt gi¸o lμ “v« th−êng” (anitya), nghÜa lμ lu«n lu«n biÕn ®æi (impermanent)⁽⁹⁾. Nh−

trªn ®· ®Ò cËp, kh«ng ph¶i chØ cã m©u thuÉn míi lμ ®éng lùc, thèng nhÊt hoÆc

®óng h¬n, hμi hoμ còng lμ ®éng lùc cña vËn ®éng biÕn ®æi. HÇu hÕt c¸c thiÒn s−

thêi Lý - TrÇn ®Òu lÜnh héi s©u s¾c vÊn

®Ò nμy. Trong c¸i “sai biÖt” cã c¸i “v«

sai biÖt”, cã c¸i hμi hoμ cña nh÷ng mÆt

®èi lËp. Hμi hoμ gi÷a “cã” vμ “kh«ng”

tøc lμ hμi hoμ vÒ b¶n thÓ luËn lμ c¬ së

®Ó gi¶i to¶ nh÷ng khóc m¾c kh¸c.

ThiÒn s− Cøu ChØ cho r»ng PhËt gi¸o kh«ng bÞ bã buéc gi÷a “cã” vμ “kh«ng”, cho nªn ®· “liÔu ngé” ®−îc lÏ sèng- chÕt (Duy h÷u PhËt gi¸o bÊt høa h÷u v«, kh¶ liÔu sinh tö, TruyÒn ®¨ng tËp lôc).

ThiÒn s− TrÝ ThiÒn còng qu¶ quyÕt chØ cã PhËt gi¸o míi ®o¹n tuyÖt ®−îc víi “cã”,

“kh«ng”, míi tho¸t khái vßng sèng chÕt khæ së (nhiªn xuÊt sinh tö khæ, ®o¹n h÷u v« kÕ, phi ThÝch t¾c bÊt n¨ng d·. TruyÒn

®¨ng tËp lôc). “Trung ®¹o” (Madhyama- pratipada) cña Nagarjuna (Long Thä), nãi kh«ng víi c¸i “cã” vμ nãi kh«ng víi c¶

c¸i “kh«ng”, hay lμ “b×nh ®¼ng quan”

(Samata), “bÊt nhÞ ph¸p m«n”... cña PhËt gi¸o nãi chung ®Òu hiÖn diÖn ë PhËt gi¸o Lý - TrÇn.

“Hμi hoμ” ®−îc diÔn ®¹t theo thÓ phñ

Thiªn Thai T«ng cã gi¸o lÝ Th−êng trô ph¸p tÝnh, Th−êng trô ph¸p th©n (Xem: PhËt gi¸o ®¹i tõ ®iÓn, Th−¬ng vô Ên th− qu¸n Quèc tÕ h÷u h¹n c«ng ti, B¾c Kinh, 1994).

(10)

®Þnh, bëi v× nÕu “mäi sù quy ®Þnh lμ phñ

®Þnh” (Omnis determinatio est negatio) th× phñ ®Þnh còng lμ quy ®Þnh. Nãi c¸ch kh¸c lμ lu«n nhËn thøc ®èi t−îng trong qu¸ tr×nh biÕn ®æi. “Hμi hoμ” b¾t ®Çu tõ tån t¹i, phi tån t¹i. PhËt gi¸o Lý - TrÇn còng vËy, còng cÇn gi¶i quyÕt viÖc träng

®¹i sèng - chÕt cña con ng−êi. “LiÔu ngé” sèng - chÕt l¹i g¾n liÒn víi tån t¹i hay kh«ng tån t¹i cña d©n téc. Cøu mét m¹ng ng−êi b»ng x©y b¶y ng«i chïa, cøu c¶ d©n téc th× c«ng ®øc v« biªn.

®êi l¹i võa vui víi ®¹o mét c¸ch th¶n nhiªn nh− ®ãi th× ¨n buån ngñ th× ®i ngñ vËy (C− trÇn l¹c ®¹o th¶ tïy duyªn, c¬ t¾c xan hÒ khèn t¾c miªn). §óng lμ

“®¹o” còng lμ “®êi” mμ “®êi” còng lμ

“®¹o”. Ai d¸m b¶o TrÇn Nh©n T«ng, vÞ tæ thø nhÊt cña ThiÒn ph¸i Tróc L©m Yªn Tö lμ kh«ng ®¾c ®¹o? Ai d¸m b¶o TrÇn Nh©n T«ng, ngän cê cña d©n téc hai lÇn ®¸nh tan qu©n Nguyªn - M«ng lμ kh«ng nhËp ®êi? Hμi hoμ gi÷a ®¹o vμ

®êi hay t¹m gäi lμ hμi hoμ gi÷a ®êi sèng tinh thÇn vμ ®êi sèng vËt chÊt lμm cho søc m¹nh cña mét con ng−êi, cña mét d©n téc t¨ng gÊp ®«i. ChØ nh÷ng ai cã

®êi sèng hμi hoμ míi th−ëng thøc ®−îc nh÷ng c¸i ®Ñp mμ nh÷ng kÎ bÞ cuèn hót vμo vßng xo¸y trôc vËt kh«ng thÓ nμo cã

®−îc. Mét bøc tranh ®ång quª hay lμ c¶

Th«n tr−íc th«n sau mê mê nh− khãi phñ, C¶nh vËt trong bãng chiÒu nöa cã nöa kh«ng.

®ång.

(Th«n hËu th«n tiÒn ®¹m tù yªn, B¸n v« b¸n h÷u tÞch d−¬ng biªn.

Môc ®ång ®Þch lÝ quy ng−u tËn, B¹ch lé song song phi h¹ ®iÒn)

ThËt ra, trªn ®êi ch¼ng cã ai l¹i quyÕt t©m b¶o vÖ c¸i hay, c¸i ®Ñp mμ m×nh kh«ng nhËn ra. Gi¸ trÞ cña triÕt lÝ hμi hoμ cã lÏ chÝnh lμ ë ®ã.

Ph.¨ngghen nhËn xÐt:

“T− t−ëng lÝ luËn cña thêi ®¹i ®Òu lμ s¶n phÈm cña mét thêi k× lÞch sö. Trong nh÷ng thêi ®¹i kh¸c nhau nã cã nh÷ng h×nh thøc hoμn toμn kh¸c nhau. Do ®ã nã còng cã néi dung hoμn toμn kh¸c nhau”⁽¹⁰⁾.

VËy néi dung t− duy lÝ luËn bèn tr¨m n¨m cña thêi ®¹i Lý - TrÇn, quèc gia

“tinh hoa tinh thÇn”⁽¹¹⁾ cña thêi ®¹i Lý - TrÇn.

“Tinh hoa tinh thÇn” cña thêi ®¹i t¹o ra nh÷ng gi¸ trÞ bÊt hñ cho thêi ®¹i.

NguyÔn Tr·i hoμn toμn kh¸ch quan khi so s¸nh vÞ thÕ ngang ngöa gi÷a triÒu

®¹i Lý - TrÇn vμ triÒu ®¹i Tèng - Nguyªn ë Trung Quèc. Mçi bªn ®Òu

“lμm chñ mét ph−¬ng”, kh¸c vÒ “bê câi nói s«ng”, kh¸c vÒ “phong tôc”, nh−ng

“hμo kiÖt kh«ng bao giê thiÕu” (B×nh

10. Ph.¨ngghen. BiÖn chøng cña tù nhiªn. Nxb Sù thËt, Hµ Néi 1976, tr.51.

11. C.M¸c, Ph.¨ngghen. Toµn tËp. Nxb Sù thËt, Hµ Néi, 1978, tËp 1, tr.145.

(11)

Ng« ®¹i c¸o). Cã lÏ nªn bæ sung thªm mét ®iÒu, ®ã lμ tÝnh th«ng tho¸ng mμ Huúnh Thóc Kh¸ng gäi lμ “kh«ng khÝ tù do” ë thêi Lý - TrÇn kh¸c xa víi thÓ chÕ chuyªn quyÒn ®éc ®o¸n cña triÒu

®¹i Tèng - Nguyªn.

Còng kh«ng ph¶i ngÉu nhiªn mμ Lª Quý §«n l¹i so s¸nh nh÷ng ®iÓm ®ång - dÞ cña mçi n¬i:

“N−íc ta, hai triÒu nhμ Lý, nhμ TrÇn vμo kho¶ng triÒu nhμ Tèng, nhμ Nguyªn ë Trung Quèc. Lóc Êy tinh anh, nh©n tμi, phong c¸ch v¨n ch−¬ng kh«ng kh¸c g× ë Trung Quèc” (KiÕn v¨n tiÓu lôc, Thiªn ch−¬ng).

Lª Quý §«n cßn tù hμo vÒ søc m¹nh qu©n sù thêi nhμ Lý. ¤ng cho r»ng chÝnh sö s¸ch nhμ Tèng ®· ghi chÐp viÖc Tèng ThÇn T«ng nghe theo Tèng Duyªn Kh¸nh, tri ch©u ®Êt Ho¹t, häc tËp binh ph¸p cña triÒu nhμ Lý:

“Êy, binh ph¸p cña nhμ Lý n−íc ta

“Tinh hoa tinh thÇn” thêi ®¹i Lý - TrÇn ®Æc s¾c nh− vËy, nh−ng t¹i sao khi chÕ ®é phong kiÕn trung −¬ng tËp quyÒn cμng ®−îc cñng cè bao nhiªu th×

nã cμng trë nªn “vang bãng mét thêi”

bÊy nhiªu?

VÊn ®Ò ®ã cã liªn quan ®Õn tiÕn tr×nh lÞch sö cña c¶ nh©n lo¹i. M. Weber cho r»ng thùc ra ®iÒu kiÖn vËt chÊt, kinh tÕ ë Ph−¬ng T©y vμ Ph−¬ng §«ng ch¼ng cã g× kh¸c nhau bao nhiªu tr−íc khi xuÊt hiÖn chñ nghÜa t− b¶n. ThËm chÝ, ë mét sè lÜnh vùc nμo ®ã, Ph−¬ng §«ng cßn tréi h¬n Ph−¬ng T©y. Ch¼ng h¹n nh− nhiÒu thÕ kØ qua, sù ph¸t triÓn ®«

thÞ ë Ên §é vÒ nhiÒu mÆt, t−¬ng ®−¬ng

®Òu kh«ng kÐm Ph−¬ng T©y. Trung Quèc vμ c¸c n−íc kh¸c ë Ph−¬ng §«ng còng vËy. Hä kh«ng ph¶i lμ ng−êi vèn sinh ra kh«ng biÕt lμm kinh tÕ. Nh−ng t¹i sao chØ cã Ph−¬ng T©y míi lμm cho chñ nghÜa t− b¶n trë thμnh “®éng lùc ngang däc thiªn h¹” (force overwhelm world)? (§¹o ®øc Tin Lμnh vμ tinh thÇn chñ nghÜa t− b¶n). Theo M. Weber, cã hai ®iÒu kiÖn tiªn quyÕt, ®ã lμ: tÝnh quy ph¹m, cßn gäi lμ ®iÒu kiÖn tinh thÇn vμ tÝnh chÕ ®é, cßn gäi lμ ®iÒu kiÖn vËt chÊt. ChØ khi nμo hai ®iÒu kiÖn ®ã thèng nhÊt víi nhau th× chñ nghÜa t−

b¶n míi ph¸t triÓn. Ên §é thiÕu h¼n

®iÒu kiÖn tinh thÇn, ®óng h¬n lμ

“kh«ng cã t− duy siªu h×nh bæ trî vÒ mÆt tinh thÇn”. Cßn ë Trung Quèc th×

mμ Chóa ®· göi g¾m, nh− tinh thÇn kh¾c khæ, tiÕt kiÖm... M.Weber cho r»ng

b¶n”. Tinh thÇn nμy b¾t nguån tõ “tinh thÇn cÊm dôc cña C¬ §èc gi¸o”⁽¹²⁾.

LËp luËn cña M. Weber ®· bÞ kh«ng Ýt nhμ nghiªn cøu chØ trÝch. Hä cho r»ng 12. DÉn theo: D− Hoµi Nhan. §èi tho¹i gi÷a Nho gia hiÖn ®¹i vµ häc thuyÕt cña M. Weber. (Modern Confucian & Weberism), trong: Khæng häc luËn v¨n tËp, Malaysia, 2004.

(12)

sai lÇm chñ yÕu cña M. Weber lμ ®ång nhÊt Nho gi¸o ë c¸c thêi k× kh¸c nhau vμ lÉn lén gi÷a “ph¸t sinh häc”

(Genetic) vμ “kÕt cÊu” (Structure).

Cã lÏ M. Weber còng kh«ng hoμn toμn lμm cho mäi ng−êi ph¶i thÊt väng, dÉu sao «ng còng ®· chØ ra c¸i gäi lμ nh÷ng h¹n chÕ chung cña x· héi Ph−¬ng §«ng, trong ®ã cã lÏ cã c¶ x·

héi thêi Lý - TrÇn. M. Weber cho r»ng chñ nghÜa t− b¶n h×nh thμnh tr−íc tiªn ë thμnh thÞ, nh−ng thμnh thÞ Ph−¬ng

§«ng lu«n n»m d−íi quyÒn ®iÒu hμnh cña chÕ ®é trung −¬ng tËp quyÒn hay qu©n ®éi, kh«ng ®−îc ph¸p luËt, chÝnh trÞ trao cho quyÒn tù chñ nh− ë Ph−¬ng T©y. Do ®ã, Ph−¬ng §«ng ch−a tõng xuÊt hiÖn giai tÇng tù do ho¸. Ngoμi ra, quyÒn së h÷u, quyÒn tù do c«ng d©n...

®Òu ch−a ®−îc thõa nhËn. VÒ t− ph¸p th× cùc k× “phi lÝ tÝnh” bëi v× ph¸p luËt

X· héi thêi Lý - TrÇn ®−¬ng nhiªn ch−a ph¶i lμ chñ nghÜa t− b¶n, vμ còng ch−a cã ®ñ ®iÒu kiÖn ®Ó chuyÓn sang

nh− biÓu hiÖn ë Héi nghÞ Diªn Hång, nh− cã ng−êi ®· nhËn ®Þnh, thùc ra còng míi chØ lμ ph−¬ng tiÖn ®Ó “chñ d©n” chø ch−a ph¶i lμ “d©n chñ”. Cßn nh÷ng h¹n chÕ kh¸c mμ M. Weber nãi tíi ®©u ph¶i chØ lμ “lçi” cña riªng thêi

®¹i Lý - TrÇn.

Gi¸ nh− lÞch sö tiÕp tôc ph¸t triÓn,

®æi míi t− duy triÕt häc hμi hoμ cña chÝnh m×nh, gi¸ nh− lÞch sö sím h−íng vÒ nh÷ng nh©n tè hîp lÝ cña kinh tÕ thÞ tr−êng ë Ph−¬ng T©y nh− NhËt B¶n ch¼ng h¹n. Gi¸ nh− lÞch sö kh«ng tù

®ãng khung b»ng nh÷ng tÝn ®iÒu cña Tèng Nho (Huúnh Thóc Kh¸ng cßn gäi lμ cÆn b· cña Tèng Nho), th× cã lÏ x· héi phong kiÕn chuyªn chÕ ë ViÖt Nam sÏ

®−îc rót ng¾n h¬n nhiÒu, chø kh«ng kÐo dμi lª thª hμng ngh×n n¨m nh− vËy.

LÞch sö lμ thêi gian, thêi gian ®· qua th× ch¼ng bao gií trë l¹i, nh−ng lÞch sö th−êng hay lÆp l¹i, lÆp l¹i c¶ c¸i hay lÉn c¸i dë, bëi lÞch sö kh«ng chØ lμ thêi gian./.

13. D− Hoµi Nhan. S®d.