12 TAPCHi KHOA HOC XA HOI s 6 6(154)-2011 KINH TE HQC- XA HOI HOC
sy THPNG NHAT VAN HOA - CAU TRUC XA HOI
VA XA HOI HOC VAN HOA
MAI VAN HAI T 6 M TAT
Van hoa, nhw chung ta dSu biet, ia doi twang nghien cOv cua nhlSu bg mon khoa hoc CO ban khac nhau - nhw Dan too hoc, Nhan loai hoc, Van hoa hoc, Triet hoc van hoa, v.v. Nhimg ben canh cac bo mon da dinh hinh do, chung ta con co them mot mon hoc ve van hoa - do la Xa hoi hoc van hoa. Vay, logic xa hoi nao qui djnh sw ra doi va phat trien cua Xa hqi hoc van hoa?
De tra idi cau hoi niy, khong the khong bit dau tw chinh nhwng khai mem then chot nhat: xa hdi, cau true xa hoi, van hoa va cau true van hoa
1. xA HOI V A C A U T R O C X A H O I Khai niem "xg hpi" dupe ghep bai hai tir goc Hgn la "xa" va "hpi", trpng dd "xa" cc nghTa ia dam dong hoac bay dan, cdn "hOi"
la su tu hpp Igi vai nhau. Nhu t h i , hieu mpt each dan gian nhit, xa hdi la mpt tap hpp ngud'i tu hpp Igi thanh mpt quan t h i d i ciing sinh sing. Nhung tgp hap nguai sing Chung vd'i nhgu trong xg hpi khdng phgi thep kiiu nguai ngy xep sau ngudi kig hay ngud'i nay xep chong len ngud'i khao theo mpt phep cpng gian dan. Cao nha kinh diin cua chC nghTa Mac-Lenin ndi Mai van Hai. Phd Giao su tiin sT. Vi^n xa hpi hoc Vi$n Khoa hpc Xa hpi Vipt Nam.
rang xa hdi khong phai la mpt to hpp may mde, ma la mpt tap hpp "nhCrng con ngud'i trong cac m i i quan he eiia hp". Trpng cuoc sing hang ngay, de cd t h i thda man cac nhu eau ca ban nhu an, mgc, d, di lgi, hoc hanh, tam linh, vui chai giai tri... tgp hpp ngud'i i y phai t i chifc nhau Igi theo mpt phuang thifc hpp tao nao dd va chinh cac m i l quan he hap tac nay da tao ra trong Idng mdi xa hdi nhiiu nhdm ngud'i khac nhau, ma trong Xa hpi hpc ngud'i ta goi la cac cau triic xa hdi.
Vgy c i u true xa hpi la gi? Chung ta cd thi hinh dung, trcng tong s i dan s i ciia bat ky mpt cpng dong nap dp, ngpai nhu'ng diem giong nhau, cae thanh vi§n ciia no cdn mang theo nhCrng dau hieu, hay la nhtrng dgc trung rieng, vi du, hp ia nam hay nCr, gia hay tre, giau hay nghSp, hp la ngudi Kinh hay ngud'i dan tpc thieu s i , hp lam ndng nghiep, thii cdng hay budn ban...
Neu xem xet thee nhu'ng dau higu hay nhCrng dgc trung rieng biet dd thi xa hpi se la tap hpp eua nhiiu ngud'i cd su liSn kit Igi vd'i nhau thanh nhifng nhdm ngudi, doan t h i , nhtrng cpng dong khac nhau.
IVIoi tgp hpp ngud'i nhu the deu cd vgi tro nhu mdt yeu to tgo nen mpt cau true xa hii va keo thep dd la nhifng moi quan hp giira cac nhom ngud'i trong npi bp ciia no. Mii mpt c i u true nhu t h i deu phan anh mpt
MAI V A N HAI - SM" T H 6 N G N H A T V A N H O A - CAU TRUC XA HOl VA .
dac trung nao do eua xa hpi Ching han, nlu lay dac trung ve gidi tinh de xem xet, ta se cd e l u true xa hpi theo gidi tinh va mil quan h$ ca ban d day la quan hg giua gidi nam va gidi nu; lay dgc trung la muc dp trudng thanh cua ddi ngudi se co cau true xa hpi theo lua tuli va mli quan hp giD'a hp la quan he giua cae t h i h$; lay dgc trung v l tai san, thu nh^p se eo c i u trCie xa hoi theo muc sing va quan hp gi&a hp la quan he giua cae nhcm giau, nhom c6 muc sing trung binh va nhom ngheo.
Co t h i noi, danh sach nhung d i u hipu hay dac trung gii>a cac nhom ngudi trong xa hpi la vo han djnh. Nhung tim hilu c i u true xa hpi la nham tra Idi cho cau hdi: xa hpi dupc sap dat nhu t h i nao, cho nen trong Xa hpi hpc, ngudi ta khong nghien cuu elu true xa hpi theo tat ca nhung d i u higu hay dgc trung co t h i ed giua cae nhom ngudi, ma chf uu tien cho nhung d i u higu hay dgc trung nao d6 co y nghTa nhit.
Chang han, d l i vdi mpt xa hpi, eon s l nh&ng ngudi co mai too xoan hay tdc re tre khong quan trpng bang trinh dp hpc v l n cua hp; s l ngudi co sd thich chung v l chai sinh vat canh hay chai cd tudng cung khdng dang quan tam tren phuang dign xa hpi bing sy khac bipt ve muc sing eua hp.
Dp dp, vigc lya ehpn cac d i u hipu hay dgc tnj-ng giua c^c nhom ngudi d l nghien cuu ve c i u true cua mpt xa hOi Igi khong phai la vo hgn. Oly la ehua k l , khi ehpn lya cac d i g higu hay dac torng rieng d l khu djnh gjya cac nhdm ngudi, thi thyc ra do chT mdi can cu vao trgng thai tTnh d hp, con trong thyc t l , do sy di dpng xa hpi, nen cau true nay cung luon biln d l i vdi thdi gian, vdi chllu hudng va vdi con ngydi trong c i u true l y .
Nhung tren day chi mdi la mOt each tiep can, gpi la tiip c$n nhan khIu hoc. Trong thyc t l , cac nha nghien cuu con co t h i lya chon nhilu each tiip can khac nua, vi dy, each tiip can dua tren chit luang cua quan hp san xult (Marx); each tiip can xult phat ti> quy mo va trinh dp phan cdng lao dpng (Spencer, Durkheim); each tiip cgn djnh hudng vao muc dp hyp ly hoa va sy t l chuc he thing quan lieu (Weber), v.v. Nhu vay, tuy theo mgc tieu nhgn thuc trong khi nghien cuu, cac hha xa hpi hpc cc the md ta va phan anh elu true cua mpt xa hpi theo nhu'ng each khac nhau. Nhung nhin chung, "nhung hgng xa hpi quan trpng deu la nhung hgng dup'c an dinh theo nhijng tieu chuan chinh cua vj t h i xa hpi. Nhu chung ta da bilt, nhifng tieu chuin nay dai dign che nhij'ng gia trj xa hpi va su phan phli nhung con ngudi theo nhu nhung tieu chuan do la mpt trpng nhung phuang ti0n hay nhit d l di sau vao sy tim hieu nhung eon ngudi xa h|i (Jpseph H. Fichter, 1973, tr. 50).
Ndi tom lai, trong ddi sing xi hpi, m i l nhom ngudi, cpng dong, doan t h i deu co mpt vi t h i rieng va m i l tap hp'p ngudi co vi t h i rieng nhu the d i u co vai tro nhu mpt y l u t l tao nen mpt elu true xa hpi. Cdn neu nhin mpt Ccich khai quat, ta thiy m l i xa hpi deu ton tgi nhu mpt c i u true ting t h i , trong do bao g I m mOt hg thing cac elu true con cua no, dudi cac c i u trCic con n^y Igi co cac cau trOc con nho han nija, CIP nhu t h i cho d i n c i u true nhd nhat la mpt nhdm ngudi vdi nhiing d i u higu hay dgc tnj-ng rieng bigt nao do Cac c i u true nay khong t i n tai mpt each dpc Igp va tach rdi nhau, ma luon dan xen, lien k i t vdi nhau tao thanh mang ludi cac quan hg
MAI VAN HAI - s y T H O N G NHAT VAN HOA - CAU TRUC XA HOI VA..
theo mdt trat tu cd phan c i p va giii' cho xa hoi thanh mdt chfnh t h i thing nhit. Mdi nha nghien ciru, tiiy theo yeu c i u cua cdng viec, cd the lua ehpn mdt each tiep can rieng, d i di sau tim hiiu va phan tieh hoac la ca xa hdi tdng t h i , hoac mpt s i c i u triic cu t h i nao dd, eung nhu mang ludi cac quan he xa hdi keo theo ciia chiing.
2. CAU TRIJC XA HOI VA CAU TRUC C O A MOT N E N V A N H O A
Trong ngdn ngti' ciia ddi song thudng ngay cung nhu tren cac phuang tipn truyin thdng dgi chiing, ngud'i ta hay ndi din van hda vdi tu each la n i n van hda quic gia-dan tpc, nhu van hda Viet Nam, van hog Nga, van hdg Phap... va coi dd nhu nhu'ng khudn m i u duy nhit cho t i t ca mpi cu dan sing trpng bien gidi cua cac quic gia-dan tpc dd. Tuy nhien, theo each nhin xa hpi hpc, ngud'i ta d i dang nhan thiy su vgn hanh ciia van hda trong ddi sing hien thuc Igi khdng diin ra mpt each gian dan va thuin nhit nhu vgy.
Niu xuit phat tir gdc nhin xa hpi hpc, chiing ta se thiy trong ddi song thud'ng nhat 6' bat cir quoc gia-dan tpc nao, m i i con nguai deu cd mpt vj the rieng va tgp hpp nhifng vj the rieng ngy tgo thanh cac nhdm ngud'i, cac cpng ding, cac dean the trpng su tuang tac qua lai vdi nhau, trcng dd mdi tap hpp ngud'i dupe gpi la mpt eiu true xa hpi. Trong qua trinh t i n tai va phat trien cua minh, ben cgnh viec hda dong vai nen van hda chung cua toan quic gia-dan tpc, mdi tgp hap ngudi trong ego c i u true xa hpi nhu t h i , qug thd'i gign, da d i n d i n hinh thanh nen nhirng net rieng dpc dao.
Niu van hog Ig ting the nhirng gia trj rieng cua mot tgp hpp ngud'i, cd vdi hp mpt y nghia ma cac cdng ding khac khdng chia
se, thi mdi tap hpp ngud'i nhu t h i deu tgo ra mdt thCr khudn m i u van hda cua rieng minh. CCr nhu vay, trong m i i quoc gia-dan tdc bao gid cung song song ton tai nhieu khudn m i u van hda, ehCr khdng phai chf cd mdt khudn m i u duy nhit cho t i t ca mpi nhdm nguai, cpng dong, doan the nhu mpt s i ngud'i da quan niem.
Tuy nhien, mpt v i n de duac dat ra d day la- Vay. nhifng khudn m i u van hda nay van hanh ra sao? Chiing cd k i t hap igi vdi nhau trong c i u triic Chung ciia ca nen van hda quoc gia-dan tde hay khdng? Va, iam t h i nao de cd t h i tiip cgn nghien cifu ve Chung'?
Trudc hit, can khang dinh rang, mgc diu cac khudn m i u van hda trong ddi sing x§
hpi la VP ciing dg dgng va phong phii, song ehiing deu lien ket vd'i nhau va ciing vgn hgnh trpng mpt chfnh the thing nhat la nin van hda chung cua quoc gia-dan tpc. Cd t h i hinh dung v i chfnh t h i nay nhu sau:
Mdi nen van hda deu bao chCra trong long nd nhieu khudn m i u van hda vdi cac cip dp va binh dien khae nhau. Tuang irng vdi eau true xa hpi tong t h i la binh dign van hda Chung cua toan quoc gia-din tpc;
tuang irng vai c i u true xa hpi cua cac cpng ding, dpan t h i (cac nhdm ldn) IS binh dien van hda ciia cae cpng ding, dean t h i ; tuang irng vdi cau triic xa hii cua cac tap hpp ngud'i song trong cac cpng dong, doan the i y (cac nhdm nhd) la binh dign van hda cua cac nhdm ngudi CM the. Cac c i u true van hda nay khdng phai t i n tgi va vSn hanh mpt each dan die, tSch roi nhau, ma ludn dan xen, liSn kit, tuang hd vdi nhau trong mgng lud'i chung cua nen vgn hda q u i c gia-dan tpc. Quan h$
giifa nen van hda q u i c gia-dan t i c vai cac
MAI VAN HAI - s y T H O N G N H A T V A N H O A - CAU TROC XA HOI VA..
mat xich van hoa nay la quan he giua cai chung, cai rieng va cai dac thu tren nguyen tie thing nhit trong da dang. Trong do, nin van hoa quoc gia-dan tpc vua van hanh thep logic cua chinh nd, vua dong vai trd nhu bp khung cho cae cau true van hoa con van hanh va phat triln; eon eac e l u true van hoa con, d i n lupl chung, lgi bo sung nhung net rieng dac thu va doe dao lam cho n i n van hoa quoc gia-dan tpc khong ngung dup'c b l sung them cac khuon m i u mdi va sue sing mdi.
Phan tieh tren khong chi nham dua ra mpt each nhin nhan v l e l u true cua mpt n i n van hoa, ma quan trpng han edn eho thay sy thing nhat gii>a van hoa va c i u true xa hpi. Theo each tiep can nay, ehung ta hoan tOcin CO the di sau tim hieu va mo ta v l m l i quan he giua van hda v^ c i u true xa hpi d bat k^f mpt d p dp hay binh dign n^o.
Chang hgn, n l u dya vao eac cau true xa hpi theo vung lanh t h i , tpc ngudi, ton giao, chCing ta se bilt dup'c s y tuang ding va khac bigt v l vin hoa giua vung miln nay va vung miln kia, gii>a tpc ngudi nay vdi tpc ngudi no, giiJa ton giao nay vdi cae ton giao khae. Cung tuang t y nhu vay, nhung d mde phan cap nho han, neu dua vao c^c cau true xi hpi theo gidi tinh, dp tuli va mde thg nhap, chung ta cung bilt dup-c sy tuang dong va khae bigt v l van hoa giua nhom nam va nhom nu, nhdm gia va nhom tre, nhom giau va nhom ngheo...
sing trong vCing lanh t h i , trong cae tpc ngudi ho|ic ton giao l y .
Tren day cung chi mdi la mpt each tiip can nghien cuu eau true cua van hoa, ma neu can djnh danh, thi d l y la each tllp cgn van hoa theo c i u true xa hpi. Ben cgnh each tiip cgn nay, cac nha khoa hpc con su
dung nhieu each tllp can khae nua, ching hgn, each tllp can dua tren ban t h i cua van hoa (cac gia trj, cac chuin mue, cae hinh thue bilu hign eua chung); each tiip cgn dya tren eac logi hinh van hoa (van hoa vgt chit, van hda xa hpi, van hoa tinh than), each tllp can dya tren cac dan vj van hoa co t h i quan sat duac (cac khuon m i u , cac vai tro, cae thilt e h i xa hpi), v.v Nhung day lai la mpt van de khac, khong thupc phgm vi cua bai vilt nay, vi vay Chung toi se d l cgp ve chung d nhung bai vilt tllp theo.
3. VAN H 6 A V A XA HOI - HAI THU'C TH^
K H O N G O O N G NHAT
Cac nha nghien cuu da noi nhilu d i n moi quan h§ g i n bd khdng tach rdi giua van hoa va cau true xa hpi. Ring khong co mpt x3 hpi nao Igi khdng c6 n i n van hda cua rieng minh; ngup-c lai, cung khong eo n i n van hoa nao Igi khong duac hinh thanh nen t u mpt xa hpi eg t h i nao do. Sy gan bp nay chat ehe d i n mue n l u dem n i n van hda eua xa hpi nay hoan d l i sang cho mpt xa hpi khac thi khong ehi cae n i n van hoa d6 se mit dl, ma ca nhdng xa hpi da bi hpan dpi van hoa cung khong con ton tai nhu cu dugc nua. Chinh vi cam nhgn mpt e^ch s^u sac s y gan be khong tach rdi giiia van hoa va c i g true xa hpi, nen khi nghien cuu v l moi trudng sing cua eon ngudi, khong chT eac nha nhan hpe, ma ca cac nha xa hpi hpc cung thudng bo qua m i l quan he giua van hoa va cau true xa hpi, hay chinh xac han la hp thudng dong nhat van hda vao vdi c i u true xa hpi.
Nhin Igi Ijch s u phat triln cua b6 mon Xa hpi hpc, chung ta se ggp vo sc nhung vi dg nhu t h i . Ching hgn, trpng cac cong trinh cua cac tac gia theo thuylt cau true
MAI VAN HAI - SV THiiNG NHAT VAN HOA - CAU T R O C XA HOI VA. .
(structuralism) thud'ng khdng ed su phan biet giifa cae cau triic xa hdi vd'i van hda, tire la vdi eac he thong rang budc va chi phoi hanh vi ca nhan eiia con ngud'i. Khdng it ngudi cei van hog dong nghTg vdi "he thing cac quan he xa hpi" hay vdi "lupc d i xa hdi" Khi E Tylor dinh nghTa van hda la tat ca nhifng yeu t i tri thirc, tin ngu&ng, nghe thuat, dao dire, luat phap, tap quan, ngng luc, thdi quen... ma cae ca nhgn ed duac vpi tu each la thanh vien ciia mdt xa hpi thi cung cd nghTa la dng da dong nhat giifa van hda vd'i c i u true xa hpi.
Nhung, tir d i u nhifng nam 70 cug t h i ky XX, vdi nhifng qugn diim ly lugn md'i cug cac ly thuyet hgu hign dgi va ky hieu hpc, trong gidi xa hpi hpc da bat dau cd su phan bigt giifa cau true xa hdi va van hda, nghTg la bdc tach phan van hda ra khdi phin ciu triic xa hdi d i xem xet. Ngud'i ta nhgn thiy can phai danh gia Igi cae ly thuyit giai thich v i su hinh thanh ciia van hda, nhifng tac dpng xa hpi cua nd, cung nhu c i n phai ed nhu'ng each tiep cgn md'i dii vdi viec nghien cifu van hda va xa hpi.
Chinh su thay doi v i the gid'i quan do buOc ngudi ta phai dat lai v i n de da ton tai ngay tif dau trong t u duy xa hpi hpc: dd la quan hp giifa van hda va c i u true xg hpi cac nha xg hpi hoc va nhan hpe My thudc cac trud'ng phai tuang tac bieu trung, phuang phap lugn dan too hpc, trpng thuc te, da chuan bj che viec tiip cgn nghien cifu theo huang nay. Chang hgn, Joseph Fichter, trong cong tnnh Xa hot hqc, da viit rang:"... van hda khdng phai la doan t h i , cung khdng phai la xa hpi. Diing l l n Ipn nhifng danh tir nay cd the gay si/ iam lan vi chiing ta da khdng chu y tdi su phan biet rd rang giifa con ngud'i va nhu'ng
khudn m i u tac phong. Nhifng con ngud'i song thanh doan t h i deu cd mpt hg thing tac phong; hp dung nhifng dinh c h i ; hp co mdt n i n van hda. Su thue la cen ngucyi vira la ke sang tgo ra xa hdi va vira la vat sang tgo ciia xa hOi trong dd con ngudi smh sing. Nhung ngud'i ta khdng t h i dong hda ngud'i sd hifu vai vgt sd' hifu. Chiing ta se khdng phgn tich dupc che rd rang n i u khdng nhgn xet rieng bigt vgn hdg vdi xg hpi" (J. H. Fichter, 1973, tr. 160).
Mdt nha nghien cCru ngud'i My khac la M.
Herskovits, trong khi theo doi cac truyin thing nhan hpc, da tach khai ni$m van hoa ra khoi khai nigm xa hOi, Theo dng, "vSn hda la phuang thCfc ciia ddi sing con ngud'i; trong khi dd xa hpi la t i hpp tie dpng l l n nhau trong cac ca t h i tgo ra lii sing dd. Trong cac thugt ngii' dan gian han - xa hpi bao gom con ngudi, cdn phuang thCre hanh vi do con ngud'i tgo ra thi dd la van hda". CDng vdi each nhin dd, nha nhan hpe tSm iy G. Stein cung cho ring "van hda vira bao ham cac phuong thirc quan he vai t h i gidi, vira tu nd, trong phin idn tn/ang hpp, la mpt thiit chi thif cap, dupc xay dung, dupc san sinh ra tir cae thiit c h i hii'u thirc ca nhan do kinh nghigm trud'c dd qui dinh" (A. A. Belik, 2000, tr. 114,279).
Vgy la, van hda va xa hpi la hai thyc the rieng bigt. Nhung su khSo bigt giifa hai thuc the nay dupc biiu hign eg t h i nhtf t h i nac? Ndi mpt cSch ngin gpn, xa hgi IS mOt khai nigm de chi mOf t j p hpp ngud'i oCing nhau sinh sing trong phgm vi bi6n giai cua mpt quic gia-dSn t i c nao dd.
Chang hgn, xa h i i Vipt Nam chf t i n tgi trong bidn gid'i q u i c gia-dan tpc Vipt Nam, xa hpi My chf t i n tgi trong bien gidi quic
MAI VAN HAI - Sif T H O N G NHAT VAN HOA - CAU TRUC XA HOI VA
gia-dan tdc My, chir khdng t h i cd xa hdi Vigt Nam ton tai trong bien gidi quie gia- dan tpc My va ngupe lai.
Trong khi dd, van hda - mac dii la mdt san phim dupc hinh thanh va gan bd mat thiit VPI mdi quic gia-dan tdc, seng nd khong chi ton tai va gay tac dpng trpng bien gid'i ciia mdt q u i c gia-dan tpc, ma cd t h i tran vupt tir quoc gia-dan too nay d i n nhifng quic gia-dan tdc khac. Mdt cdng dong ngudi Vipt Nam sang sinh song tgi My t i t yiu se mang theo van hda Viet Nam vao My. Mdt cpng ding ngudi My khi ri/\ bd que huang ban quan d i n lam an tai Trung Quic ciing mang theo van hda My vao xa hpi Trung Qudc. CCr nhu vgy, mpt xa hpi cd t h i la xa hpi da van hda (nhu My, Brazil, Mexicp, Venezuela...); cdn Ceic y i u t i cua mpt n i n van hda eung khdng nhat thiit tu gid'i hgn trong mdt xg hdi nhit djnh, ma cd t h i khuich tan va tham nhgp vao nhiiu xa hpi, nhiiu q u i c gia-dan tpc Nhu vay, van hda va e l u true xa hdi la hai thuc t h i khdng t h i ddc lap, mac dau cd su gan bd chgt ehe vd'i nhau, song dem dong nhit vai nhau iam m^t. Co t h i npi, c i u triic xa hdi va keo theo dd la mgng ludi cac quan hg xa hpi la "co' t h i " xa hpi cua mdt xa hpi; con van hda, vd'i nhifng gia trj, chuin muc, khuon m i u , niem tin - dd la phin "tinh than" eua xa hoi dd. Khdng t h i ding nhat, nhung "ca t h i " va "tinh than" lai thing nhit vd'i nhau trong su van hanh Chung eua toan xa hpi.
4. SLJ' T H O N G N H A T V A N H O A - c A u TRUC XA HOI VA LY DO RA D O I ClJA XA HOl HOC VAN H O A
Cho d i n nay, chCing ta da bdc tach ra va phan tich cac yeu t i tgo thanh xa hpi va
van hda, hay chinh xac han la da iam rd c i u triic eiia xa hpi va cau true cua mdt nen van hda. Tuy nhien, xa hdi va van hoa, nhu da ndi, lai ludn ludn cd su thing nhit khdng t h i tach rdi trong mdt he thing Chung duy nhat la xa hdi-van hda mang tinh t i n g t h i . Vay diiu gi da tao nen su thong nhit i y ?
Ban v i diiu nay, eac nha nghien ciru deu cho rang, xa hdi vdi cae eiu true ben trong ciia nd chinh la mdi truirng va la dieu kien eho su hinh thanh, ton tai va phat triin cua van hda, dd la nai ma cac gia trj van hda cd the bpc Id y nghTa eiia chiing. Ndi cu t h i han la, trong ddi song xa hpi, nhtrng con nguai lien k i t vai nhau thanh nhifng nhdm ngud'i, cdng ding, doan t h i va chinh nhirng con ngud'i dd da sang tgo ra cac khudn m i u hanh vi, eao vai trd, cac thiit c h i , eung nhu hg thing gia tri ndi chung cua van hda. N i u dgt ra bdn ngoai eac cau triic xa hpi thi van hda khdng chf trd thanh vd nghTa. ma cdn khdng t h i cd dupc. Tren y nghTa i y , cd t h i ndi, xa hdi chinh la cai ndi cho su ra ddi, ding thdi cung la bp khung, la gia dP' chp su ton tgi va phat triln cua van hda.
Nhung quan he giifa xa hpi va van hda khdng chi diin ra mpt chiiu tir xa hpi den van hda, ma cdn ca chiiu tir van hda d i n xa hpi. Bupc ra ddi, ton tai va phat trien trong Idng cua xa hpi, d i n luat minh, van hda cung cd tao ddng tra iai d i i vdi xa hdi.
Theo quan diim eua Joseph Fichter, trw&c het, van hda cung cap nhifng m i u hinh Chung ve nep sing cho bat cCf xa hpi nao, ma nhd' dd nhifng Id'p ngud'i ke tiip nhau tham gia vao xa hpi khong phai lien tgc sang tgo Igi nhifng khudn m i u irng xii' ay.
ThCr hai, van hda chCra dung va giai thich
MAI VAN HAI - SU' T H O N G N H A T V A N H 6 A - CAU TRUC XA HOl VA...
nhung gia tri eua mpt xa hoi khien cho moi ngudi cd the nhan djnh va phan doan dilu hay dd Nhd co van hda ma eon ngudi tim thay y nghTa va mue dich cua nip sing vua cua ca nhan vua cua xa hoi. ThCr ba, van hoa tu no la mpt nen mong cho sy lien kit va duy tri sy thing nhit xa hpi, no giup cho cac elu true xa hoi van hanh trong mot chinh the, khdng cho phep nd phan chia ra thanh cac nhom hoac cae ca nhan mpt each rdi rge, khdng co sy gan bo vdi nhau.
ThCr tu, van hda lam cho m l i ca nhan khong nhi>ng tha thilt vdi truyin thing cua minh, ma edn doan k i t vdi nhiJng ngudi khac cung chia se truyin thing do Chinh vi vay, d nai nao van hoa bat d i u tan ra thi tgi nai do sy lien kit va hap tac xa hpi cung suy giam. Thi} nam, tren quan dilm doi ehilu, van hoa dup'c dung nhu mpt
"nhan higu" ph^n biet xa hpi nay vdi cac xa hpi khae. Nd lam chp tap hp'p ngudi sing trpng mpt lanh t h i "ed sy dpc lap tuang dli vdi nhiJng ngudi song ben ngoai lanh t h i dd" (Joseph Fichter, 1973, tr. 165-166).
Cung can noi rang, khdng phai mai d i n bay gid, ma ngay tu bull ban d i u , cae nha khai sang cua bo mon Xa hpi hpc da thay duac sy thing nhit giua van hoa va elu true xa hpi. Mlnh chung cho dieu nay, Wolfgang Lipp vilt rang: "Bang khai nipm
"hilu" ve mat phuang phap lugn, M.
Weber da dua Xa hpi hpc ma ong da khai sinh nhu la "khoa hpe van hoa xa hOi", tdi nhiing budc ed t h i dy bae dup'c cho xi hpi hien dgi. Trpng cae nghien cuu xa hpi hpc ton giao, nhu cong trinh nil tiing Dao dux: Tin Lanh va tinh than cua chu nghTa tw ban. dng eung trinh bay bang each nao eac y l u to van hoa (d day: nilm tin tdn giao) va xa hpi (d day: kinh te) tham nhap vao
nhau. Cull cung dng cung chi ra nhung mat n i l nhu vgy ket hap nhu the nao ve mgt c i u true va d nhung hinh thuc dac biet cua Idi song - nhu "dac tinh nghi nghiep", "sy k h i hgnh ben trong", dng da ehi ra ring van hda - nhu da biet tu thdi co dai - ro rang gan liin vdi "tinh each", "nhan each", "dac thu nhan each". Viec Xa hgi hpc, du la theo phuang hudng nao, ngay nay ndi chung nhan manh tdi nhung hien tuang nhu "ban sac", "ty xem xet", "dgo died' va dat ra cau hoi v l sy ton tgi cCia nhung lien he vdi cac "he thing", "tuang tac", "ehi dp xa hpi" vdi nhiing ly do nhu' vgy la hoan toan dung din" (G. Endruweit va cpng su, 2002, tr. 85).
Nhung su thing nhat giua van hoa va xa hpi chi la tuang doi va tam thdi, bdi neu sy thing nhat nay la tuyet d l i va vTnh hang thi cung co nghTa la nhung mau thuan, xung dot vdi t u each la ddng lue cua SM- phat triln se khong bao gid co, va nlu nhu- vay thi khdng chi xa hpi ma ea van hoa se khong con su biln ehuyin va tiln bO nua.
Kinh nghiem lich su cho thay, cung c6 nhung thdi dilm hay thdi dogn nao do giua van hoa va e l u true xa hpi khong hoan toan hoa nhap vao nhau Su tan ra cua cac q u i c gia-dan tpc d Ddng Au (Lien X6, Tiep Khac, Ba Lan...) da chung minh rang van hca co t h i mang Igi tinh co kit, su hoa nhap cho cac cpng dong xa hOi o' mpt thdi dilm nao dd, song den m^t thd'i dilm khac, no cung co t h i tgo ra sy tranh chip, xung dot lam bang hogi cac cau true xa hpi da dugc dinh hinh tryde d6 hang nhilu thap ky.
Theo mpt nha van hoa hpe thi quan hg giua van hoa va cau true xa hpi cd t h i diin ra ba tinh hulng ca ban sau. ThCi' nhk,
MAI VAN HAI - sy T H O N G NHAT VAN H 6 A - cAu T R O C X A HOI VA
trong su van hanh ehung, n l u xa hpi khong nang dong va edi md bang van hda, lap tuc van hoa se de ra nhung gia trj cd tinh chit doi Igp, trong khi xa hpi ra sue ggt bd nhung gia trj ay. Khi do, sy phat triln tiln bp cua van hda bj kim ham, con xa hpi thi biln nhung gia tri hien eo thanh giao dilu va ndi ehung se xult hign nhung dilu kien b i t lyi cho sy phat triln cua eon ngudi trong t i t ca cae c i u trOe xa hO'- ThCr hai, cQng cd t h i eo tinh hulng nguae lai, do la khi xa hpi cd sy thay d l i manh me tren t i t ca cac phuang dien trong c i u true cua nd, song van hda lai ehua theo kjp bing each ehuyin d l i eac chuin myc va gia tri cu. Trong hoan eanh l y , khong ehi cac ea nhan, ma t i t ca cac nhdm ngydi, cpng dong, doan the deu khd eo dieu kign de phat triln. Va thir ba, la trudng hp'p ma ca xa hpi l l n van hoa d i u van hanh d trang thai cSn bang. Day \i dilu kien rat thuan Ip'i d l m i l ca nhan, nhdm ngudi, cpng dong, doan t h i d i u cd t h i phat triln mpt c^ch hai hda, luc nay gida ly tudng ea nhan va ly tudng xa hpi d i u mang tinh xay dyng va noi ehung khong ed sy mau thuin
(A. Radughin, 2004, tr. 136-137).
Nhin Chung Igi, van hda khdng phai la cai gi do thg dpng, "di kem" vdi cac elu true xa hOI. Van hda va elu true xa hOi - do la hai mgt cua ddi song con ngudi, chiing khdng tach rdi nhau, song cung khdng dong nhit vdi nhau lam mpt, giua chung ed moi quan hg bien chung, cd t h i tac dpng qua lai l l n nhau d l eung phat trien.
Moi quan hg day phue tgp n^y ludn doi hoi phai duac phat hipn va phan tich t u gdc dp khoa hpe va d l y cung chinh la mpt ly do quan trong eua sy ra ddi, ton tgi va phat triln cua chuyen nganh Xa hpi hpc van hoa noi rieng, cung nhu eua bp mon Xa hpi hpe ndi ehung. •
T A I L I $ U T H A M K H A O
1. Belik, A.A. 2000. Van hoa hpc - nhung 1^
thuyet nhin hoc vin hda. Tap chi Van hda nghe thuat. H^ Npi.
2. Endruw/eit, G. va cpng su. 2002. TCr diin xa h^ihoc Ha Npi: Nxb. T h i gidi.
3. Fichter, H. Joseph. 1973. Xa hgi hpc (Ban djch cua Trln Van DTnh). Hipn dai.
4. Radughin, A.A. 2004. Van hda hgc - nhung bai giang. Vi0n Vin hda-Thdng tin. H^ NOI.
{Tiep theo trang 23)
2. http//wvwVCCI.vn, ngSy 28/4/2010.
3. Nien giam Thing ke xuat ban hang nam.
4. Nguyen Hdng Nhung, Vd Thj Minh L§.
2009. Ca cau ngo^i thuong Trung Quoc sau ba thip k^. Tgp chi Nhung vln d l Kinh t l va ChinhtriThlgidi. So 11(163).
5. Tran Huu San. 2008. Con du&ng budn ban qua bien gidi vai sir hinh thanh do thi vi nhung vin di dp bich d$t ra. Tgp ehi Nghien cuu Kinh t l . S l 357, thang 2/2008.
6. Thdi bao Kinh t l Sai Gon, ngay 29/7/2010.
7. Thdi bao Kinh t l Sal Gon, ngay 18/2/2011.
