VAI TRO CUA VIET NAM TRONG HE THONG THLfdNG MAI BIEN DONG THdl CAN DAI
(THE KY XVI - XVIll)
NGUYEN VAN TAN*
HOANG THI A N H DAO*^
Tom t&t: Muc dich cda bdi viet ldm ro vai tro cua Viet Nam trong hi thdng thuang mgi Biin Dong the ky XVI - XVIII. Cdc cdng biin cua Viit Nam dugc sU dung ldm tram trung chuyin mgng ludi trong hogt dpng giao thuang buon bdn ddi vdi cdc nUdc trong khu vUc vd qudc te cung nhU Id nai xdy dUng cdc thuimg diim giUa the ky XVII din the ky XVIII. Bin cgnh do, Viit Nam con Id mpt mdt xich quan trgng trong hogt dpng thuang mgi tren Biin Ddng thdi can dgi.
Tix khoa: Viet Nam, vai tro, thUang mgi Biin Dong, tram trung chuyin, thucmg diim.
H
g thfi'ng thifcfng mai Bien Dong la m6t trong nhGng mang Ittdi giao thUcfng dong vai tro quan trpng doi vdi vi§c ket no'i cac n e n kinh te trong khu viJc va giOfa khu VLTC vdi cac nifcfc t r e n th6' gicfi.Ngay tii the ky thiJ XVI - the ky ciia cac cuoc phat kien dia ly mang lai bUdc dot pha cho nganh di bien, Bien Dong da diroc xem la diem mau chS't trong "mang lu6i thircfng mai npi A". Vigt Nam luc b^y gicf da dirpc cac midc phUcfng Tay nhin nh§n nhu la nU6c co vi tri dia kinh te, tij; do cac Cong ty Dong An phucfng Tay thcfi c^n dai da chpn Viet Nam vira la t r a m trung chuyin, vUa la ncfi xay dUng cac thUtfng diem.
1. H^ tho'ng thijofng m a i B i e n D o n g thcfi c^n dai
TrUdc the ky thU XV, khi giao thUcfng D6ng - Tay chUa dUcfc biet den nhU hg thong thUcfng mai chinh cua nen thUcfng mai toan cau, thi viec giao lUu buon ban trong khu vUc chau A da dUpc tie'n h a n h t r e n Bien D6ng. Bang chUng la cac thUcfng gia ngUcfi Hoa va ngUcfi Nhat da theo dudng bien vao budn ban d Viet Nam. Bien Dong da t h a m gia vao ddng hai thUdng ciia con dudng to lua trgn bien.
Theo n h a nghien cijfij Chiif Bich Thu trong bai viet Viet Nam trong hi thong thUffng mgi chdu A, con dUdng td lua tren bien c6 tU thdi nha Han. Chinh con dUdng
^ PGS.TS. Nguyen Van Tan, "* TS. Hoang Thi Anh Dao, TriJcfng Dai hoc Khoa hoc, Dai hoc Hue
Nghien cvtu Dong Nam A, sd 672012.
buon ban tren bien da tao cho Bien Dong mpt vi tri quan trpng trong ddng hai thUdng npi khu vUc. Trudc the' ky thd XV, cac tuyen hai thUcfng qud'e tg' noi Trung Quo'c va cac thi trudng phucfng Nam chu yeu di qua khu vUc vinh Bac Bp, vung duyen hai Ddng Bac Viet Nam. Trong ghi chep cua cac thuy thu va thucfng n h ^ d cac the' 1 ^ trUdc XV, viing b i i n phia ddng natn Trung Quoc qua Vinh Bac Bp vung bien Ddng nude ta xudng vimg bd bien Champa CO ten gpi la "Giao Chi DUdng", vting bien nay da tham gia tich cUc vao cac hoat dpng buon ban tren bien*^'.
Den thg' ky thU XV, dky dUdc xem la thg' ky k h a m pha cua hai quoc gia Tay Ban Nha va Bo Dao Nha, trong dd B& Dao Nha la nhijfng ngUdi da ve ban do dau tien ciia chau P h i va con dUdng di bang thUdng thuyen xud'ng vimg bien phia Nam chau Phi. Nam 1498, Vasco de Gama vdng qua mui Hao Vpng va da den dUcfc An Dp. Sau khi con dudng nay dUdc khai thdng, cac tau be ldn c6 kha nang di td chau Au dd'n chau A, ncfi ma trong hieu biet cua nhiing thUcfng gia phUcfng Tay, dd la xU sd cua nhieu hUcfng lieu. Trong khi do, ngudi Hoi giao da dpc chiem con dUdng buon ban d Iran qua Dia Trung Hai, nen de ehie'm dUpc hUdng lieu, ngudi B 6 Dao Nha phai mua lai qua tay cac lai buon ngUdi A Rap. Chinh vi dilu do ma nhOtng hUcfng lieu dUdc mang ve chau Au vdi gia qua cao. Dd cung la nguygn nhan thiic day ngUdi Tay Ban Nha va ngUdi Bo Dao Nha dg'n chau A de mua hUdng lieu true tiep. Theo sU phan chia ciia giao hoang La Ma vdi Hidp Udc Tordesilas nam 1494, Tay Ban Nha chinh phuc ve phia Tay ban
cau, cdn Bo Dao Nha chinh phuc ve phia Ddng ban c^u. Theo do. Bo Dao Nha da t a n cdng, danh chid'm cac vung d Viln Dong de thiet lap cac thUcfng dig'm. Bien Ddng ddng vai tro quan trpng cho ngUdi B l Dao Nha trong viec thie't lap "mang lUdi thUcfng mai npi A" (Inter- Asia) '•'^K no'i lien cac can cU diem trong ye'u ma ngUdi Bo Dao Nha da thiet lap vdi phUcfng Ddng.
Cu the la vao n a m 1550, ngUdi B l D^o N h a da thig't lap qua trinh budn ban phon thinh b An Dd, Trung Qudc, Nhat Ban, Malaya va Indonesia. Vdi mang lUdi trdn, Bo Dao Nha mud'n trao dii thdng thucfng gifla cac can cU cua minh tM Biin Ddng Ik con dudng quan trpng ma hp chpn lUa d l di lai budn ban. ThUdng xuyen nhat la cac chuyg'n tau di ttf Malacca de'n Macao, ttf Hpi An di Macao, ttf Hdi An di Malaya, vi h a n h trinh nay nit ngan dUdc khoang each, dcfn CLf nhU tau di tijf Hdi An den Macao chi mat 9 ngay, tU Hdi An di Malacca mat 20 ngay. Ngoai cac chuyg'n tau thudng xuygn trgn, phdn ldn ckc chuyen tau buon cua Bo Dao Nha tU An DS di Nhat Ban, di Trung Qudc diu di qua Bien Ddng, bdi le cac thUtfng gia cho rkng, di qua Biin Ddng lang gid va an toan. Vi ly do do, Bien Ddng trd thanh con dUdng di chinh yg'u trong mang Ixxbi thucfng mai ciia cac thUdng gia B l Dao Nha d phUPng Ddng tu sau cac cupc phat kig'n dia ly cho den the ky thU XVII.
De'n nLfa sau the' ky thU XVII, khi cac thUcfng thuyln Bo Dao Nha khdng cdn chiem vi tri ddc quyen b phUcfng Ddng, Cling vdi su manh len cua Cdng ty Ddng An
Nguyin Vdn Tdn, Hodng Thi Anh Ddo - Vai tro cua Viet Nam trong he thdng..
Ha Lan, Cdng ty Ddng An Anh da gdp phan gia tang tuye'n hang thUtftig mai b Bien Ddng. Viec van chuyin cac lulng hang tu N h a t Ban di Hpi An, tU Hpi An di Trung Qudc d l budn ban thdng thUcfng hai mat hang quan trpng la bac nen va tu lua.
Cong ty Ddng An H a Lan da nhieu lan cho phep tau cap b i n Viet Nam de budn ban.
Tiep sau Anh va H a Lan, den cud'i the ky XVII, ngudi Phap cung co' gang thiet lap anh hudng cua minh b phUdng Ddng.
Qua cac con tau dam dUcfc khai quat trong thdi gian gan day, cac n h a khoa hpc xac dinh B i i n Ddng la con dudng giao thuong chu yeu trong cac the ky XVI - XVIII. Dcfn CLf n h u viec tim thgy cac con tau dam b Cu Lao Cham, tau dam Hdn Ddm nien dai cud'i the ky XV, tau dam Binh Thuan (1573 - 1620), tau dam Hdn Cau (1690), tau dfim Ca Mau (1723 1735)... vdi nhieu loai hang hda, cho thay Biin Ddng da t h a m gia vao ddng chay thUcfng mai thdi can dai.
Cd t h i khang dinh rang, the ky thU XVI - XVIII, thUtfng mai Bien Ddng trd t h a n h con dudng chinh ndi l i l n cac trung tam thUcfng mai ldn ma cac thUcfng gia phUcfng Tay da thig't lap b phucfng Ddng. Chinh trong bdi canh dd, Viet Nam da ddng vai tro vfla la t r a m trung chuyen cho cac chuyg'n hai thUcfng, vifa la cU diem dtftig chan xay dung cac thUcfng diem ma C5ng ty Ddng An da chpn lUa. Cac thuung n h a n phUdng Tay tren hanh trinh tim de'n phUcfng Ddng huyen bi vd gidu co, ngay tU the ky thU XVI, hp da n h a n dien Viet Nam la mpt cU diem trpng yg'u, la mdt trung tSm
thUctog mai chau A, tU day co the xac lap nhijlig budc tien trong viee xam nhap chau A luc dia.
2. V a i t r o c u a Vi$t N a m trong h? t h o n g thxttfng m a i B i e n D o n g thM c a n d a i
2.1. Vai tro tram trung chuyen tren cac dong hdi thicang khu r?ifc va qudc te
Trong nhUng n a m d i u the' ky XVI, khi ngUdi Bo Dao Nha dd'n va xam nhap vao An Dd, cu t h i tai Goa (1510), dg'n Malacca (1511), sau dd tim dg'n Trung Qudc va Nhat Ban, thi ca'u true hai thUcfng qud'e te' khu vUc Bien Ddng da cd nhieu thay doi. Thay vi trUdc day, gdm sU Viet Nam la mat hang chinh trong cac chuye'n di biin, thi viec Cdng ty Hoang gia Bo Dao Nha (Estado da Inda) xay dUng mang ludi thucfng mai h e n Ddng A da ldi keo sU thu hut thuong mai t u Viet Nam den Goa, Macao va Malacca, tu day Viet Nam la tram trung chuyin, hay la tram diftig chan cua cae chuyg'n hang di biin. Con dUdng hai thUdng ttf Malacca dd'n Trung Qudc va Nhat Ban cd Id trinh sat bd bien Viet Nam^^^ Khi di qua vung bien Viet Nam, cdc thuong n h a n thudng chpn hai dia diem dUng chan la Cdn Dao va Cu Lao Cham de lay thgm nudc ngot va nghi ngui mdt vai ngay. Qua nhieu tU lieu cua ngudi B l Dao Nha dUpc viet trong sach Les Portugais sur les cotes du Viet'Nam et du Champa (NgUdi Bo Ddo Nha thdm nhgp Viet Nam vd Champa cua Pierre-Yves Manguin), ngUdi Bo Dao Nha den Cu Lao Cham khoang n a m 1516.
Pierre-Yves Manguin cd ghi: Sau ldn tiep xuc ddu tien vdi ngUcfi Chdm vd ngUdi Viet
Nghien cUu Dong Nam A, sd6720l9^
vdo ndm 1516, mgt « su khdm phd » chinh thUc vdi Ddng Trong dd dUgc tiin hdnh vdo ndm 1523^*\ Hp di chuyin theo h a n h trinh cua gid mua, tU thang 3 dg'n thang 9 la sau t h a n g gid t h i i tU Nam len Bac, tU thang 9 den t h a n g 12 la ba thang gid thoi tu Bac xudng Nam, dd chinh la hai trinh ciia cac doan thuyen budn.
TU vai tro la ddng chay chinh cua hoat dpng thUcfng mai bien khu vUc Ddng Nara A den viec la t r a m diftig chan de trung chuyin hang hda, dieu nay cd the ly giai bdi mdt sd ly do sau. ThU nhdt, mat hang chinh trong viec budn ban gifla cac thUcfng gia nude ngoai vdi Viet Nam, ngoai t r a m hUcfng va nga voi dUdc ghi trong Phii Bien tap luc, thi m a t h a n g ma cac thUcfng n h a n r a t quan t a m dd la gom sU. NhUng tU sau the ky thfl XV, m a t hang go'm sU cua Viet N a m da c6 nhijttig suy giam, "mau dich gdm sU qudc te da cd sU thay doi manh tU giUa the ky XVI va tac ddng khdng nho den Dai Viet. Ne'u nhu chinh sach Hai cam ciia n h a Minh trong cac the ky XIV va XV da tao dieu kign rat ldn cho gdm sU Ddng Nam A (gdm hoa nau va Chu Dau ciia Dai Viet, gdm Gd Sanh ciia Champa, gdm Sawankhalok cua Siam...) phat trien va chi phdi ludng gd'm sU thUcfng mai khu vUc qudc t l , viec bai bd chinh sach dong ccfa ciia nha Minh vao nam 1567 dong thdi dat da'u cham h i t cho ky nguyen gd'm sU thUcfng mai Ddng Nam A sau khi gdm sU Trung Quoc chiem linh thi trUdng"'^l
ThU hai, Bd Dao Nha vao phUdng Ddng cung vdi viec xac lap he thdng thUdng mai Bac - Nam d khu vUc Bien Ddng va bien
Hoa Ddng, viec Tay Ban Nha xam nhap Philippines dinh cU budn ban cf day, va viec thuong nhan Trung Quo'c, diln hinh la thucfng nhan Phuc Kiln, khai md va phat trien raanh me tuyln hai thUUng n a m Trung Qudc - Philippines - Ddng Nam A da lam thay doi ca'u true ddng hai thUcfng khu vUc. Do do, Viet Nam giai doan nay trcf t h a n h t r a m trung chuyen trong cac chuyen h a n h trinh di bien Bac - Nam va ngUdc lai.
ThU ba, xuat phat ttf nguyen n h a n ndi tai cua Viet Nam, chinh quyen phong k i l n khong cdn viJng m a n h d l bao hp cho cac hoat dpng budn ban, viec nha Mac ldn nam quyen thay n h a Le, vdi nhOtng lung ciing ndi bp, t i l p theo la chinh quyin Lg - Trinh da lara cho Vidt Nam giam dan vai tro trong dong hai thUcfng Biin Ddng vao the ky XV - XVI.
2.2. Vai tro Id ndi xay ditng cdc thuang diem, tit giita the ky XVII den XVIII
N l u nhu cac the ky XV - XVI, Viet Nam la t r a m trung chuyen cho cac doan thuyen budn ngang qua Bien Dong thi d i n the' ky XVII, Viet Nam da la ncfi xay diftig cac thUcfng dilra sdm ua't ciia nhUng thuong gia nUdc ngoai, ciia ca phucfng Tay (Cdng ty Ddng An Anh va Ha Lan, mudn hon la Phap) va phuong Ddng (ngudi Hoa va ngudi Nhat).
Mpt sd thUcfng dilm tigu bieu ma cac thucfng nhan da xay dUng d Viet Nam vao t h i ky XVII, nhu thUdng dilm Thang Long - Ke Chp cua thUcfng n h a n Ha Lan, Phd Hien va Domea cua Anh, ve sau Phap ke' thUa; thUcfng cang Faifo (Hdi An) ciia ngudi
Nguyen Vdn Tgn, Hodng Thi Anh Ddo - Vai trd cua Viet Nam trong he thdng...
Hoa va ngUdi Nhat..
Thang Long - Ke Chd la trung tam thUcfng mai cua Ha Lan va Anh b Dang Ngoai, khi Cdng ty Ddng An Ha Lan (1601) va Cdng ty Dong An Anh (1600) t h a n h lap, hp da d i n Dang Ngoai va budn ban tai day. Ke Chef la cac phd d kinh t h a n h Thang Long, day la thUcfng d i l m sam uat bac nha't luc bay gid. NgUdi Ha Lan va ngUdi Anh da lay ncfi nay Ikm trung t a m giao thuong vdi chua Trinh.
Chua T r m h da tao dieu kien thuan loi d l cac thuong n h a n dUcfc hoat ddng tai khu vuc nay. Nhd sU phat trien ciaa Ke Chp - Dang Ngoai ma nen san xuat hang hda cua Dai Vidt ciia chiia Trinh trd nen da dang, phong phii. Nhflng mat hang vUa xuat khau d l cac thUcfng nhan nUdc ngoai mang v l theo cac thuyen budn. Ngupc lai, cac chua Trinh cung mua dUpc cac m a t hang tU thuong diem nay.
Phd Hien la noi cac thuong n h a n Trung Qudc, N h a t Ban, Siam va phUOng Tay thdng qua cac Cong ty Dong An Ha Lan, Cdng ty Ddng An Anh, Cdng ty Ddng An Phap,... den de tien h a n h cac boat ddng buon ban, thiet lap co sd thuong mai.
Cung vdi he thd'ng cang bien va cang ciia sdng, vide hinh t h a n h he thd'ng cang sdng n a m sau trong dat lien khdng chi cho thay nhflng chuyin b i i n manh me cua nen kinh t l trong nUdc ma con the hien chinh sach kinh tg' t u chu, tUcfng doi khoang dat cua chinh quyin Le - Trinh Dang Ngoai.
Su phat trien cua hd thdng cang sdng da dan dg'n sU chuyin dich radt bp phan ciaa trung t a m mau dich Dang Ngoai tfl cac
cang bien vao sau trong dat lien, gan k l vdi kinh do Thang Long, cac vimg kinh te va lang nghe'^',
Do cd vi tri tUdng ddi thuan lpi, lai chi each t h a n h Thang Long (Ke Chp) khoang 50km, Phd Hien da hinh thanh va quan he mat thiet vdi kinh do Thang Long va mdt sd cang bien, trung tam kinh te khae eua khu vflc. Trong nhflng ngay phat trien cung vdi Thang Long, Phd Hie'n ed phd phudng, c6 chg, CO ben, ed thUdng diem, cd ca tru scf Hien ty vdi quan lai va don binh. O dd, cd san xuat thii cdng nghiep va su trdi bat ciia cac hoat dpng thUdng nghiep. Mdt tu diem cU dan nhu vay cf Pho' Hie'n cho phep chiing ta coi do la mdt thUcfng cang ven sdng hay theo each noi d l cha'p nhan hcfn la mdt cang thi, thupc loai hinh do thi cang.
Nam d khu vUc nga ba sdng Thai Binh, sdng LuSc, vting Domea la mot trong nhtftig cifa ngd chinh de don n h a n trUc tie'p san pham det, to lua tU Kinh Bac va gd'm sU cua he thdng Id n i i t i i n g nhU Chu Dau, Hpp Lg, Mi Xa, Cay, Ngoi, Lao Domea da tflng ddng vai trd quan trpng la mpt cang tie'p nhan va luan chuyen hang hda chinh ye'u ciia he tho'ng thUUng mai Dang Ngoai.
TU khu vUc nay, hang tU tau budn phuung Tay (trong dd co ca vu khi, t i l n dong va bae..) va mdt sd quo^c gia chau A da dUdc chuyen len P h i Hig'n, Thang Long... d l dii lay va n h a n v l nhflng san pham noi tieng cua cac lang buon, hang thii cong, nguon lam tho san phia Bftc.
Cung gidng nhU Phd Hien, Domea la mdt cang thi md, khong cd t h a n h quach, hao luy bao bpc nhU nhCfng cang thi khac.
Nghien cvtu Dong Nam A, sd 6/20^2- Cupc sdng cua cU dan vting cang sdng gan
bd vdi nhfliig big'n doi tU nhign va hoat dpng kinh te d i l n r a trong mang lUdi giao thuong da chieu. Vao nhflng the ky XVI - XVII, Phd Hie'n va Domea la nhflng tien cang cua Thang Long, cd sU phan chia rd ret chUc nang trong giao lUu qudc t l va hoat dpng cua Dang Ngoai. Pho H i l n khdng cd quy md ldn nhu Thang Long nhiftig cung la ndi ed nhieu ngUdi dan va tho thu cdng sinh song. "NgUdi Dang Ngoai big't nhieu nghe thu cong budn ban, vi t h i cd r a t nhieu thUcfng nhan va thp thii cdng nhU: thp ren, thp mpc, xe, tien, ddt, gd'm, thp ve, ngUdi doi tiln, thg lam giay, lam scfn mai, due chudng. Doi t i l n la m6t nganh kinh doanh t h a t sU d day, viec nay do phu nU dara nhan, hp ra't kheo leo va t h a n h thao n g h i nghiep"*''^. Domea dUdc xem la t i l n cang cua Phd Hig'n vdi chUe nang dieu t i l t hang hda va dam dfldng Idem soat vung ciia sdng. Nhfltig hoat dpng giao dich da dUpc thUc hien ngay cf khu vuc trudc CLfa sdng, trUdc khi tau thuyen vao sau trong cac ndi dia.
Hpi An (Faifo) la mdt dd thi, thfldng cang hinh thanh vao cud'i t h i ky XVI - XVII. Nam ben bd sdng Thu Bdn, Hoi An CO vi tri giao thUcfng thuan tien gifla mien thupng du va d i n g bang Quang Nam. Hdi An rdt gan vdi cifa bien Dai Chiem va khdng xa dinh t r a n Quang Nam, thii phii thU hai ciia Dang Trong. Theo nhflng ghi chep ciia giao si Christophoro Borri sd'ng tai Hdi An thi trong khu vUc quan ly cua chiia Nguyin cd den khoang 60 cang. Hdi An khi dd thupc Quang Nam, Christiphoro n h a n xet rSng: "Day la cang dep nhat eo
nhieu san vat quy hiem ma t a t ca nhfltig ngfldi ngoai qudc deu ghe tham". Ve boat ddng ngoai thucttig, C.Borri cung ghi lai-
"NgUdi Trung Qud'e va ngUdi Nhat Ban la nhflng ngUdi lam thUcfng mai chinh yeu d xU Dang Trong tai mot phidn chp hop hang nam b mdt hai cang va keo dai chifng khoang bdn thang. NgUdi Nhat chd t r e n thuyln ciia hp gia tri bang bdn den n a m trigu bac, cdn ngfldi Trung Qud'e chd trong thuyln cua hp rdt nhieu thfl lua min va nhilu thfl hang hda khac ciia xfl hp"'^'.
Ngoai viec den day budn ban, ngUdi N h a t cdn la mdi gidi, phien dich cho cac lai buon nudc khac trong dich vu thUdng mai ngudi Viet. Tuy nhien, tU gifla t h i ky XVII, do chinh sach "tda qudc" cua chinh quyin Mac Phu, vai trd cua thUOng n h a n Nhat Ban d Hpi An giam ddn, nhudng chd cho thucfng nhan ngUdi Hoa.
Sfl thinh dat cua thUdng cang Hpi An khdng chi la do cd vi tri dia ly thuan lgi ma con la sfl phong phu ciia cac nguon tai nguygn khoang san nhU kim loai va trfl lugng lam san. Ngoai ra, vung nui edn la ndi sinh sd'ng cua voi, te giac. Nga voi va sUng td giac la nhflng san pham quy h i l m b day. Khu vUc phu can Hdi An cung cd nhflng san pham nhfl dfldng phen, ho tieu dac biet la yen sao. Hdi An t h a t sU la noi tap trung cac dac san quy hiem duge thuong n h a n nhilu nUdc them mud'n'^l
Ngoai nhflng thUcfng dilm tidu bieu ma thUdng nhan nUdc ngoai xay dUng d Viet Nam vao nhCfng t h i ky XVII - XVIII, dpc cac cang b i i n keo dai tU Bac vao Nam deu d i l n r a eac hoat ddng budn ban gifla Viet
Nguyin Vdn Tdn, Hodng Thi Anh Ddo - Vai trd cda Viet Nam trong he thdng...
N a m vdi cac nfldc trong khu vuc va quoc te thdng qua con dudng budn ban tren Bien Dong. Nhd dd, Viet Nam da hinh t h a n h mdt he thd'ng cang b i i n dpc tU Bac vao Nam de hda n h a p vao qua trinh bung no thUcfng mai thdi can dai, trong sU nhip n h a n g va m a n h me cua qua trinh giao lUU Ddng - Tay.
Cd the k h a n g dinh, thdi ky can dai, da hinh t h a n h mpt he thd'ng thuong mai toan cau nd'i l i l n Ddng - Tay, va Bien Ddng la ddng chay khong t h i thieu trong cac chuyen hai thuong. B i i n Ddng ddng vai tro ndi lien cac trung tam thUcfng mai Bac - Nam ma cac thUcfng gia trong khu vUc cung nhu qudc t l da xay dtftig d Trung Qudc, N h a t Ban va Ddng Nam A.
K e t l u l i n
Qua nhCftig phan tich tren cd t h i thay viec giao lUU thUOng mai tren B i i n Ddng da dien r a tU thdi co trung dai va Viet Nam da t h a m gia vao boat dpng nay nhu mdt m a t xich khdng the thieu trong mang ludi thUcfng mai chau A.
De'n the ky thfl XV - XVI, Viet Nam m a t dan vi tri chien lUpc sang vi tri la t r a m trung chuyen do nhieu nguyen n h a n khach quan va ehu quan. Nhiftig bUdc sang ddu t h i ky XVII, vdi "vi tri cua Viet Nam cang ndi rd nhU mdt diem t i l p tuye'n tren con dudng giao thdng qudc te' huyet mach tfl Viln Tay sang Viln Ddng, theo dUdng bien lien dai duong, gdn nhU con dfldng dai n h a t va CO ban nhdt vdng quanh dia cau (tu Dai Tay Duong qua Dia Trung Hai, An Dd Duong sang Thai Binh Duong) ndi lien
cac khd'i n h a n loai ddng due nhat va nang ddng nhat^'*^'", Viet Nam da lay lai vi tri cua minh, va trd t h a n h noi xay dUng cac trung tam thUOng mai ven biin, ddng gdp vao su sdi dpng cua thuong mai Bien Dong thdi can dai./.
C H U T H I C H
1. Nguyen Van Kim (chii bien), NgUdi Viet vdi biin, Tr.l44
2. Chfl dung cua Hoang Anh Tudn, trong Tu lieu Cong ty D6ng An Anh va Ha Lan.
3. Chu thich bang Ban do hai thUcfng: Trong Manguin, Pierre-Yves, Les Portugais sur les cotes du Viet-Nam et du Champa, L'ecole Frangaise d'Extreme-Orient, Paris, 1972. Phan phu luc so 2, ten gpi Carte com- parative des routes de F. Rodrigues et de
Wou pel iche.
4. Manguin, Pierre-Yves (1972), Les Portugais sur les cotes du Viet-Nam et du Champa, L'ecole Fran^aise d'Extrgme-Orient, Paris, Tr. 3. « Apres des premiers contacts for- tuits avec les cotes cam et vietnamiennes en 1516, la « decouverte » officielle de la Cochinchine se fera en 1523. » 5. Hoang Anh Tuan, trong NgUdi Viet vdi
biin, Tr.151, NXB Ha Noi, 2011.
6. Nguyen Van Kim (2007), "Vi tri cua Pho Hien va Domea trong he thdng thucfng mai Dang Ngoai", Tgp chi Nghien cUu Lich s^, (4), Tr. 21-34.
7. Nguyen Van Kim (2007), 'Vi tri ciia P h i Hien va Domea trong he thong thUtmg mai Dang Ngoai", Tgp chi Nghiin cihi Lich sU, (4), Tr. 21-34.
8. Kikuchi Seiichi (2010), Nghien cUu Bd thi CO Hdi An, Nxb T h i gidi, Ha Ngi.
9. Kikuchi Seiichi (2010), tldd.
10. Tran Dinh Gian, Dia ly Viet Nam.
