nie. O p die gruw eld ad e w at in M u n ster plaasgevind het, gaan hy dan ook nie in nie, net so min as op die A m sterd am se n aak lo p ery w aartoe som m ige W e d e rd o p e rs in die middel van die b arre w in ter deur g eeste
like oorspanning en abnorm aliteit o o rg eg aan het. H y sp aar die mense en hy w aarsku alleen . H y bely dit voor G od en mens dat hy eers gemeen het om sy g eestelik e heil daar te soek.
D an beslu it hy hierdie aangryp end e B ek en ten isse deur te sê dat hy dit d aarb y sal laat en die oordeel o o rlaat aan H om w at behoort te oordeel. H y sal nie veroordeel nie. D ie w at vandag val, kan miskien more w eer o p staan , w ant d aar is tw a a lf uur in die dag w aarin 'n mens hom kan bekeer. E n w ie sal sê o f d aard ie m ense w at gedood is, nie in hulle laaste uur ingesien het dat hulle ged w aal het en berou gehad het nie. G od gee sy genad e en seen vroeg en laat. D ie H eer roep die arbei
ders nie alm al teg ely k in een uur vir die arbeid in sy w yn g aard nie. H y vind hulle oo k nie alm al tegely k ledig nie. H y g aan dikw els na die m ark en kry die een in die eerste uur en die ander op 'n and er uur, en H y gee hulle d ieselfd e loon.
O b b e het in 1540 die W ed e rd o p ers verlaat. H y w as diep teleu r
gesteld , w ant „een e o n b estra ffe lijck e gem eynte, die d aar is sonder rumpel ende sonder vlecke " het hy nie d aar gevind nie. In 1554 het M en n o Sim ons hom 'n D em as genoem w at sy „ a fs c h e y t" ontvang het, d.w .s. iem and w aaro o r hulle die ban uitgespreek het en w at nie meer tot hulle gereken w ord solank as w at hy hom nie bekeer nie/) W a a r - skynlik het hy toe vir die res van sy lew e buite alle k erkverband geleef.
H y het sy B ek en ten isse op skrif g estel en na sy dood, w at in 1568 plaasgevind het, het iemand w at w aarsk yn lik tot die H ervorm d e K erk behoort het, dit in hande gekry en in 1584 laat druk.
H ierdie B ek en ten isse is 'n belangrike bron vir die kennis van een van die geestesstrom in g e van vier honderd ja a r g eled e. D it laat ons 'n blik w erp in die sielelew e van iem and w at gew o rstel het om die ew ige dinge.
S . P . ENGELBRECHT.
D I E N E D E R L A N D S E G E L O O F S B E L Y D E N I S A S S I M B O L I E S E G E S K R I F .
I.
In n vorig e artik el oor O bbe P hilipsz het ons op die rew olusionêre strom ing gew ys w at d aar onder die ou sestiend e eeuse A nabaptism e of W e d e rd o p e rs w as. H ulle wou 'n suiw er K erk op aard e stig, „eene o n b e stra ffe lijc k e gem eynte, die d aar is sonder rum pel ende sonder
s) M e n n o S im o n s. O p e ra ( 1 6 8 t ) fo!. 3 ! 2 a .
vlecke. " M a a r in p laas dat hulle n volm aakte K erk opgerig het, w as dit 'n gruw el van v erw o estin g, ja n m oordenaarspelonk.
D it kom in die gesk ied en is van die christendom m eerm ale voor dat m ense hulle aan die dw aling skuldig gem aak het om te probeer om n volm aakte K erk op aard e te stig. O n s tre f dit reeds in die tw eede eeu van ons ja a rte llin g aan b y M o n tan u s, w at teen die einde van d aar- die eeu in K lein A sië o p g etree het. H y het gepreek dat die w ederkom s van C hristu s en die d u isen d jarig e ry k baie naby w as. D ie g eïn sti
tueerde K erk het hy verw erp en gem een dat die K erk alleen uit heiliges moes bestaan . D ie W o o r d G o d s w as vir hom nie alleen in die Sk rif nie, m aar ook in o p en barin g e w at hy en sy volgelinge sou ontvang het.
In die vierde eeu vind ons die D o n atiste w at ew eneens 'n volm aakte K erk voorgestaan het en 'n herdoop g eëis het van alle ch risten e w at tot hul gem eenskap o o rg e g a a n het.
D ie geskied enis van die christelike K erk laat m eerdere so o rtg elyk e bew egings sien. M a a r dit leer ook tew ens dat alle pogings om 'n vol
m aakte K erk op aard e te wil kry, noodw endig op separatism e uitloop, en dat die verw erping van die kinderdoop 'n konsekw ensie d aarvan is.
D it is duidelik, w ant as alleen n w ed ergeborene lid van die K erk kan w ees, dan kan ook alleen 'n w ed ergeborene gedoop word en deur die doop in die skoot van die K erk opgeneem word. A an g esien 'n kind nie kan glo nie, kan dit ook nie w ed ergebore wees nie en nie gedoop w ord nie. D ie hele v erbon d sg ed ag te w at aan die kinderdoop ten g rond slag lê, val w eg. O n s vind hierdie selfd e dw aling by dr. A . K uyper en die N eo -C alvin ism e. D ie ondergrond van sy hele kerkbeskouing is dat mens op aard e reed s n volm aakte K e rk moet probeer kry. D aarom vind ons by hom die beg insel van sep aratism e w at dan ook in 1886 op die D olean sie uitgeloop het. D r. K uyper het wel nie die kinderdoop verw erp nie, m aar hy het d aarvoor 'n an d er afw ykende beskouing in die plek gestel, naam lik die leer van die veronderstelde w ed ergeboorte.
V a n ieder ged oopte moet veronderstel w ord dat hy w ed ergebore is, al is dit ook m aar sleg s in beginsel.
'n So o rtg ely k e dw aling in verband met die doop vind ons by K arl B arth . H y stel G od so ver w eg buitekant die w éreld, dat daar van 'n aanrakin g van G od en die w éreld byna geen sprake kan w ees nie. D ie im m anensie van G od . die inw oning van G od in die w éreld, w ord feitlik lo sg elaat. D ie mens is nie meer 'n beeld d raer van God nie. en tu ssen G od en die mens is d aar ook geen kontak nie, ten sy dit 'n w ed ergebore m ens is. D ie K erk b estaan dan ook alleen uit w ed er
gebore o f herskape m ense. B a rth het dan ook 'n paar ja a r geled e die konsekw ensie hiervan g etrek deur die kinderdoop te verw erp.
H ierdie g ed agte van 'n volm aakte K erk op aard e en 'n strew e na 'n sigbare uitw endige verw esenliking van die K oninkryk G o d s op aard e, w as o n v erso en baar met die lew ensbeginsel van die sestiende
H 3
81
eeuse K erkhervorm ing, en daarom het die R efo rm ato re hulle so met krag verset teen die W ed e rd o p ers w at „een e o n b e stra ffe lijc k e ge- m eynte, die d aar is sonder rumpel ende sonder v leck e' w ou, en w at dus die kinderdoop noodw endig moes verw erp. In teenstellin g met die ou W e d e rd o p ers, het die R eform ato re ju is die verbond G o d s met die mense beklem toon. In d aard ie verbond het hulle die gronde van die kinder
doop gevind, soos ons in die doopsform ulier kan sien. D a a rd ie verbond van G od met al die b elo fte w at dit inhou, het aan die H ervorm ers gelo o fsek erh eid gegee.
In die R oom se K erk bestaan die geloofsekerheid d aarin, dat mens 'n getroue en 'n onderdanige lid van die K erk is, gehoorsaam aan al die pouslike verordeninge. D ie pousdom g ee die g eloofsek erheid . D ie pousdom w aarb o rg die saligheid. V ir die H ervorm ers het die gelo o f
sekerheid in die belo fte van G od gelê. D ie E v a n g e lie en nie die Pous n ie ! D ie H ervorm ers wou dan ook met hulle bely d en issk rifte nie nuwe g elo o fsek erh ed e in die plek van dié van R om e stel nie. N ee, hulle geloofsekerh eid w as die belofte van G od soos hulle dit in die E v an g elie leer ken het, en in hulle belyd en issk rifte wou hulle net van hul geloof in die belo fte van G od getuig. D it kom treffe n d uit, to e L uth er in 1521 voor die R y k sd ag te W o rm s ged aag w as. H y moes d aar in persoon verskyn om voor die K eiser en die verteen w oord iger van die Pous en m agtiges van die aard e rekenskap van sy gevoelens a f te lê. T o e van hom geëis is dat hy moes herroep, het hy op baie besliste w yse g ean t
w oord dat hy alleen kon herroep as hy uit die H eilige S k r if oortuig kon w ord dat hy ged w aal het. M a a r teen o o r die S k rif het R om e die P o u s
dom gestel, teen o o r die belofte van G od die b elo fte van die P ou s, teen oor die verbond van G od die verbond van die P ou s. L uth er het hom vasgehou aan die onsienlike dinge van G od en het die sienlike dinge van die Pousdom verw erp. D ie gevolg w as dan ook dat hy veroordeel is net soos C hristu s voor die regbank van P ilatu s veroord eel is, om dat H y n koninkryk verkondig het w at nie van hierdie w éreld is nie. ín M ei 1521 is die E d ik van W o rm s u itgevaard ig, w aarin L uther tot ketter v erklaar is, en die ry ksban oor hom u itgesp reek is. N iem and mog hom herberg v ersk a f nie, en sy g eskrifte mog nie gekoop o f gelees w ord nie.
O p sy teru greis van W o rm s is Luther in die geheim deur n paar van sy vriende na die W a rtb u rg gevoer, w aar hy van M e i 1521 tot M a a rt 1522 g ebly het ,sonder dat sy vyan de en die m eeste van sy volgelinge gew eet het w at van hom gew ord het. T y d e n s hierdie ver- dw yning van Luther het daar in Z w ick au , 'n sta d jie om trent v ier-en - sestig myl ten suide van W itte n b e rg , n geesd ry w ery losg ebreek w at vir die H ervorm ing baie gevaarlik kon w ord. H ierd ie g eesd ryw ery het verband gehou met die godsdienstig kom m unistiese bew egings w at d aar sinds die ja a r 1476 ten gevolge van allerhan d e m aatskaplike node onder die D u itse boere en handw erkers w as. E en van die gecsd ryw ers,
N iko laas S to rch w at 'n w ew er in Z w ick au w as, het gem een dat die engel G abriel aan horn v erskyn het en hom allerhand e dinge geopen- b aar het, onder an d ere dat hy saam met die engel op 'n troon sou sit.
D a a r w as ook an d er ,,p ro fete ' w at die gem oedere opgesw eep het. M et 'n h artsto gtelik e y w er is teen die K erk opgetree. D ie y w e raars het hulle op inw endige o p en barin g s beroep, en gem een dat hulle n inw endige lig ontvang het. D ie bew eging het veld gew en, en eers toe L uth er die W a rtb u rg v erlaat het en in die op enbaar daarteen opgetree het, is d:t gestuit. M a a r dit het nie daarm ee opgehou nie. D it het bly voortw oeker en 'n paar ja a r later, toe die boereopstand uitgebreek het, het dit daarin n steun g ekry. D ie bo erestan d w as in d aardie dae baie onderdruk en het baie regm atige griew e gehad. L uther het dan ook aan van klik die boere in hul eise n w elw illende hart toegedra. M a a r toe hulle egter onder die invloed van die fan atieke g eesd ryw ers gekom het, kon dit nie an d ers nie dat h y hom met krag en felheid teen die boerebew eging gekeer het. H y het die vorste aan g eraai om dit met gew eld te on d er
druk, w at ook ind erd aad gebeur het. D it het egter vir die loop van die H ervorm ing in D u itsland verreikende gevolge gehad. D ie H e r
vorm ing het in D u itslan d opgehou om 'n volksbew eging te w ees. D it het nou 'n vorstebew egin g gew ord. D it w as nie meer L uther w at die leiding gehad het nie, m aar die E v a n g e lies gesinde vo rste. H ierdeur het d aar 'n trag iek in die lew e v an L uther gekom. D ie K erk in D uitsland het nie n volk skerk gew ord nie, m aar 'n vorstekerk. D ie pouslike gesag oor die K erk is deur die g esag van die vorste vervang. D ie H ervorm ing het dan ook in D u itsland nie die dem okratiese beg in sels in die lew e geroep as in die lande w aar die beginsels van die Sw itserse H ervorm ers deurgedring het n ie .')
D ie K eiser, K arel die V y fd e , het sy hande baie vol gehad met sy teen stan d er F ra n s die E e rste , van F ra n k ry k , en ook w as d aar nog verskillende an d er m oeilikhede w aard eu r hy verhinder is om die E d ik van W o rm s teen L uther uit te voer. In 1529 w as die g ro otste m oeilik
hede egter oorw in en hy het gem een dat hy nou teen die H ervorm ing kon gaan optree. O p die R y k sd ag w at in daardie ja a r te S p iers gehou is, het hy op n toep assin g van die E d ik en op n onderdrukking van die H ervorm ing aan g ed rin g . T o e die R y k sd ag in daard ie rigtin g besluit het, het die H ervorm in gsg esin de vo rste met krag daarteen gep rotesteer, en dit is hier w aar die naam A *o iesfa n i vand aan kom.
*) „ In D u itslan d en de N o o rd s c h e rijk en z e tte men oo k n a de H e rv o rm in g het staatk u n d ig le v e n d e r m idd eneeu w en een v ou d ig v o o rt, s le ch ts m et C a e s a r o - pap ism e in ste ë v a n H ie ra rch ie . d o o r v e rp la a ts in g v a n h e t g e e s te ly k g e z a g uit de R o o m sch e C u rie n a a r het v o rste lijk kab in et. H e t C a^ftnt'sm e d a a re n te g e n h eeft ge to o n d , te rd e g e de k ra c h t te b e zitten , die de L u th e rsch e re fo rm a tie m iste, en e v e n a ls R o m e uit een etpen b eginsel een etyen stelsel v o o r h e t s ta a ts le v e n afgeleid , d a t g e zelfs on d er m on arcA a/en v o rm , o n v e ra n d e rlijk h e rk e n t a a n zijn repuM;A;ein^c/! k a ra k te r. C a lv ijn h e e ft g e d a a n , w a t L u th e r n iet v e rm o ch t, hij heeft n a tio n a lite ite n g e s tic h t." — A ld u s D r. A . K u y p e r : H e t C a lv in ism e , o o r sp ro n g en w a a r b o rg o n z e r C o n stitu tio n e e le V ry h e d e n (1 8 7 4 ), bis. 11.
83
< D ie volgende ja a r, 1530, is d aar w eer 'n R y k sd ag gehou, hierdie keer in A u gsbu rg . D ie K eiser w as persoonlik aanw esig en hy wou beslis gehad het dat die geskille oor die godsdiens g ereël m oes word.
M et die oog hierop, het Luther saam met Philippus M elan ch th o n , Joh an n es B u g en h ag en en Justus Jon as toe 'n stuk op g estel w at bekend is as die T o rg a u s e A rtik els en w at oor die geskilpunt tu ssen die P ro te sta n te en die R oom se K erk gehandel het. O p grond van hierdie artik els het M e lan ch th o n toe w eer die A u gsbu rg se G eloo fsbelyd en is o p gestel, w at deur die P ro te stan tse vorste op die R y k sd ag voorgelees en aan die K eiser oorhandig is. D it w as n apologie — L uth er het dit self so genoem — vir die saak van H ervorm ing in D u itsland . A l het die K eiser gew eier om dit aan te neem , het dit tog hierdie gevolg gehad dat baie m ense n b eter insig gekry het in die beginsels van die K erk hervorm ing.
D ertien dae later, op 8 Julie 1530, is op die R y k sd ag ook 'n belydenis w at deur die Sw itserse H ervorm er, U lrich Sw in g li, opgestel w as, ingehand ig. Sw in g li het in die avond m aalsleer nog verder van R om e g estaan dan L u ther, en daarom is hierdie belyd enis n aas die van M elan ch th o n ingedien. D it w as w aardig en kloek gestel. Sw in g li het ook ern stige besw aar daarin gem aak dat hulle met die W ed e rd o p ers vereenselw ig w ord.
D rie dae later is nog 'n belydenis oorhandig, op g estel deur B ucer, in oorleg met vier K eiserlike stede, w aard eu r dit ook genoem w ord die T e tra p o lita a n se K o n fessie. D it het meer met die beskouings van Sw in g li ooreen gestem dan met die van Luther.
H ier op A u gsbu rg is dus drie k onfessies op ap olog etiese w yse voor die ow erheid gelê, met die bedoeling om inligting te gee en m isverstande uit die w eg te ruim. O o k hierin het die H ervorm ers hulle van die W e d e rd o p e rs onderskei, deurdat hulle die g esag van die ow erheid erken h et, en nie rew olusionêr w as nie. O p hierd ie w eg is v o o rtg eg aan , en 'n ja a r later, Julie 1531, het Sw in g li opnuut sy geloof uitgespreek in 'n belyd enis w at hy opgestel het om aan koning F ra n s
! van F ra n k ry k te oorhandig. D it is 'n stuk vol g eloofsoortu igin g en hoop. ín 'n kort voorrede is die K oning gew aarsku teen die leuens en lasterin g e w at teen die P ro testan te rond gestrooi w ord. D it w as die sw anesang van Sw in g li, soos Bullinger dit genoem h e t : drie m aande later het Sw ing li die dood op die slagveld gevind, to e hy as kapelaan met die troepe saam g eg aan het.
D ie rew olusionêre w ederdoperse bew egings het in die tussentyd toegeneem en gev aarlik e afm etings begin aanneem . H u lle het gepreek dat die d u isen d jarig e ry k d aar w as. D it sou in die stad M u n ster ge- vestig w ord, w aar die W ed e rd o p ers met gew eld die gesag verow er het en 'n w are skrikbew ind ingevoer het. A lm al w at nie saam g eg aan het nie, moes om die lew e gebring w ord. 'n G em eenskap van goedere
is ingevoer en ook veelw y w ery en and er gruw ele w at hier nie genoëm kan w ord nie. D ie aa rd se ow erheid is verw erp as iets w at uit die bose is.
In 1535 is die m ag van die W e d e rd o p ers in M u n ster gebreek.
B aie van huHe is to e op die mees w red e w yse g estraf, en orde en rus is in die stad h erstel. D ie rew olusionêre w ederdoperse bew egings is tereg as staatsg ev aarlik beskou. D it het egter die vervolgings teen die H ervorm ers verskerp. D ie ow erheid kon nie altyd on derskei tussen huHe en die W e d e rd o p e rs nie, en het uit die aard van die saak m aar blindw eg vervolg. D ie d rang het dan ook groter gew ord by die H e r
vorm ers om hul gelo o f uit te spreek en hulle daardeur te verw eer teen die valse a a n ty g in g s van die R oom se K erk en teen die onkunde of voorgew ende onku nde van die w êreld like magte.
In 1536 het C a lv y n sy beroem de Institusie u itgegee, w aarm ee hy aan sy F ra n se g elo o fsg en o te in daard ie verw arde ty e leiding wou gee.
H y het die H ervorm d e kerkleer d aarin system aties u iteengesit en v er
dedig en voorin 'n b rief geplaas aan koning F ra n s I van F ra n k ry k , met die doel om aan hom duidelik te m aak hoedat dit die E v an g e liese geloof w as w at hy vervolg het. D it w as 'n v erw eersk rif sowe) teen die R oom se K erk as teen die w êreld like ow erheid. D ie invloed van die In stitu tsie w as verbasend groot. D it het meer dan enige ander boek uit die dae van die H ervorm ing rigtin g aan g eg ee. D it w as van grond leggen d e aard vir die verdere bou van die H ervorm de T eo lo g ie. H ieruit het die be- ly d en ssk rifte van die H ervorm de K erk e in Sw itserlan d , F ra n k ry k , N ed erland , Sk o tlan d en E n g elan d en gedeeltelik ook in D u itsland 'n gem eenskaplike teo lo g iese ag tergro n d gekry. D aar b estaan verskillende belyd en issk rifte, o ngeveer n d ertig tal, w aarvan die geestelik e stam boom op die S w itserse R efo rm ato re, en veral op C alv y n , teru ggevoer kan w ord, terw yl d aar eintlik m aar tw ee Lutherse b elyd en issk rifte is.
nl. die A u gsbu rg se K o n fessie (1 5 3 0 ) en die F orm ulier van E en d rag (1 5 7 7 ). E n to g , die groep w at ons op die Sw itserse R efo rm ato re kan terugvoer en w at verskillen d e lande en volkere verteenw oordig, verskil onderling m inder dan die tw ee genoem de Lutherse b ely d en issk rifte met m ekaar verskil. D it kom om dat C alv y n veel meer sistem atiese gees w as dan Luther, 'n B o ek soos die Institusie van C alvyn w ord onder die vete g esk rifte van L u th er nie gevind nie. D a a r is wel die Z,oci Com m unes ( 1 5 2 !) van M elan ch th o n , m aar dit om vat nie die hele kerkleer nie.
C alvyn het d ogm aties dan ook veel m eer invloed u itg eoefen as Luther.
D ie N ed erlan d se G eloo fsbelyd en is behoort ook tot die Sw itserse groep. W a a r ons iets w il sê oor die on tstaan d aarvan , laat ons a] die ander S w itserse b ely d en issk rifte w aar dit nou aan verw ant is, buite bespreking, beh alw e die Con/ess:'o G aM can a, die F ra n se G eio o fsb e-
&5
lydenis, w at by die opstelling van die N ed erlan d se G eloo fsbelyd en is as handleiding ged ien het.
T o t voor die ja a r 1870 is gem een dat hierdie F ra n se G elo o fsb e
lydenis in 1559 deur die H ervorm de Sy n o d e van P a ry s op g estel is, en dat die eerste ontw erp d aarvan die w erk is van C alv y n en sy leerling C hand ieu.*) M a a r ons is beter ingeligZ) R eed s in 1557 het die H e r
vormde gem eente van P a ry s n G eloo fsbelyd en is aan koning H endrik II van F ra n k ry k gestuur. C alvy n het dit bew erk en u itgebrei en as nuw e konsep w at uit v y f-en -d ertig artik els b estaan het, aan die Synode van P a ry s in 1559 gestuur. D ie Sy n o d e het dit baie min veran der, wel u itgebrei tot veertig artik els. Soos reeds gesê, hierdie F ra n se G e lo o fs
belydenis het tot model gedien by die opstelling van die N ed erlan d se G eloo fsbelyd en is deur G uido de B ra y .')
G uid o de B ra y is in 1522 en 1523 in die sta d jie B erg en , in die Su i- delike N ed erlan d e gebore. S y moeder w as n vrom e vrou, en 'n w are d ogter van die R oom se K erk. V ó ó r sy g eboorte het sy onder die predi
king van 'n Italiaan se m onnik gebid dat die kind w at sy verw ag. eenm aa]
ook so n prediker mag w ord. G od het die gebed verhoor, m aar and ers as w at sy h aar dit toe voorgestel het. H y is in die R oom se kerkleer opgevoed, m aar deur gedurig in die B y b e l te lees, het hy lang sam er- hand van die Pousdom vervreem d g eraak en dit uiteindelik lo sg elaat, met die gevolg dat hy in 1548 na E n g elan d moes vlug, w aar koning E d u ard V I sedert 1547 vir die H ervorm de vlugtelinge 'n veilige skuil- plek gebied het/) D it kan as taam lik seker aangeneem w ord dat D e B ra y lid w as van d aard ie vlugtelinge gem eente, en d aar met groot persone uit die R efo rm ato riese w éreld soos Johannes a L asco , M a rte n de K leyne (M icro n ) Joh an n es U tenhove, P etru s D ath een e.a. in a a n raking w as. D ie v erb ly f in Londen w as in elk geval vir hom 'n leerskool en dit het later ry k vru gte afgew erp. H y het d aar 'n g ereëld e gem eente- lew e leer ken en 'n geordende kerkbestuur gesienZ)
-) P h . S c h a f f : A H is to r y o f the C reed s o f C h risten d om (1 8 7 7 ) p. 4 9 3 — 4 9 5 . 3) J o a C a lv in i O p e ra . T o m . I X . in C o rp . R e fo rm a to ru m T o m . X X X V I I (1 8 7 0 ).
S ien P r o f . D r. J. 1. D o e d e s : D e B e tre k k in g d e r N e d . G elo o fsb e ly d e n is to t E e n ig e O u d e re B e ly d e n is s e n : Stem m en V o o r W a a r h e id en V r e d e . 1 8 8 0 , deel I, bis. 7 1 5 — 7 2 2 . H o e m oeilik d a t dit is om 'n fou tiew e h istoriese b esk ouing uit te roei. blyk o o k hieru it d a t W illia m C u r t i s : A H is to ry o f C re e d s an d C o n fe ssio n s o f F a ith (1 9 1 1 ) p. 2 2 4 . en C h . A . B r i g g s : T h e o lo g ic a l S y m b o ls (1 9 1 4 ) p. 193.
n o g v a n m ening is d a t C h an d ieu in 1 5 5 9 die F r a n s e G e lo o fsb e ly d e n is o p g e ste l het.
') S ien o o r hom die u itv o e rig e en goed ged ok u m en teerd e d o k to ra le p ro e fsk rif v a n die H e rv o rm d e p re d ik a n t en h isto rie-k en n er L . A . v a n L a n g e r a a d : G u id o de B r a y . Z ijn L e v e n en W e r k e n (1 8 8 4 ). O p bis. 9 g ee V a n L a n g e n ra a d die redes op w a a r o m h y m een d a t D e B r a y die r e g te s k ry fw y s e is. en nie D e B re s nie.
P r o f . D r. F . L . R u t g e r s : C a lv y n s In v lo e d op de R e fo rm a tie in N e d e rla n d , tw e e d e druk. (1 9 0 1 ) bis. 1 3 9 . w il e g te r D e S r e s sk ry f. O n s m een e g te r d a t die sk ry fw y s e D e B r a y , so o s V a n L a n g e r a a d w il. die m ees v e rk ie slik e is.
") M . W o u d s t r a : D e H o lla n d sch e V re e m d e lin g e n -G e m e e n te te L o n d e n (1 9 0 8 ) bis. 10— 2 2 .
^') V a n L a n g e r a a d : G u id o de B r r y , p. 13— 14.
In 1552 w as hy w eer in die Su id elike N ed erlande en het as E v a n gelieprediker op g etree. R y sse l w as die hoofplaas van sy w erk saam - hede, vanw aar hy verskillen d e G em een tes onder die K ruis besoek het. ) In 1555 het hy sy eerste w erk g esk ry f, L e B a sio n de /a F o y C resiien n e ( S ta f van die G elo o f), w aarin hy die H ervorm de leer met n beroep op die S k rif teen o o r R om e verdedig, en aan die H ervorm des hulp v ersk af het in b estry d in g van die R oom se leer van die mis, die v a g e
vuur, die beeld everering, die heiligeaanbid d ing, die o nfeilbaarheid van die P ou s o f K onsilie ens.
D aarn a het h y 'n tyd lang in Sw itserland verto ef, w aar hy onderrig van C alv y n en B eza ontvang het.
In 1561 het hy die N ed erlan d se G eloofsbelyd en is uitgegee, op die o n tstaan w aarv an ons u itvoeriger sal ingaan. In 1565 het n and er g esk rif van hom die lig gesien, Z.a R a cin e , So u rce eí Foncfem eni á e s -Ana^apfisies, w aarv an die H olland se titel w a s : D e W o ríe í, cfen O o r - sproncA: ende Aei F o n Ja m e n f J e r tVecferciooperen. D it w as fel teen die W e d e rd o p ers g erig, aan wie hy 'n misbruik van die S k rif en lo s
bandigheid in lew ensw and el verw yt het.
D e B ra y het sy belydenis met sy bloed beseël. T o e n hew ige vervolging in D oo rn ik losgebars het, moes hy vlug. E e rs is hy na Sed an w aar hy as predikant w erksaam w as. In 1566 is hy na A n t
w erpen beroep, w aar hy kort g earbei het, toe hy gevra is deur die vurige predikant van V a le n cien n es, P eregrin de la G ran g e, om na d aard ie stad te g aan en die gem eente te help bou. D ie tw ee predikante het met yw er en krag gew erk. T w e e derdes van die bevolking het deur hul prediking H ervorm d gew ord. D ie houding van die O w erh eid , w at eers w elw illend w as. het veran der. D ie stad is aan g ev al en beleër en moes op 23 M a a rt 1567 oorgee. D e B ray en D e la G ran g e het nog kans gekry om te vlug. M a a r hulle is tog gevang en op 31 M ei aan die galg opgehang.
D e B ra y het die N ed erlan d se G eloo fsbelyd en is in sew e-en -d ertig artik els opgestel/) O o r die o n tstaan daarvan kan nou die volgende as vasstaan d e resu ltaat van noukeurige ond ersoek aangeneem w ord/)
') D ie H e rv o rm d e ge m e e n te s w a t in die d a e v a n die R e fo rm a sie in verd ru k k in g w a s en a a n a lle rh a n d e v e rv o lg in g s b lo o tg e ste l en geen re g geh ad h et om in die o p e n b a a r sa a m te kom nie. is G e m e e n te s o n d er die K ru is gen oem .
s) D r. V a n L a n g e r a a d h e t 'n held er lig la a t o p g a a n o o r die o n ts ta a n v a n die N e d . G eloofsb elyd en is. In die loop v a n die ja r e is d a a r baie h istories fou tiew e b e - skou in gs die w é re ld in g e stu u r en w a t m a a r v o o rtd u re n d n a g e s k ry f is. D it het al begin b y die H a r d e r w y k s e p ro fe s so r A n th o n iu s T h y s iu s : L e e re end e o rd e r (1 6 1 5 ), en M a r t. S c h o o c k : L ib e r D e B on is (1 6 5 1 ). E e n v a n die n u u tste w erk e o o r die B e ly d e n is is die v a n die A m ste rd a m se H e rv o rm d e p red ik an t D r.
F . J. L o s : T e k s t en T o e lich tin g v a n de G eloofsb elyd en is d er N e d e rla n d sch e H e rv o rm d e K e rk (1 9 2 9 ). D it is ja m m e r d a t op bis. 3 v a n hierd ie v o o rtre L ik e w e rk sek ere h isto rie s o n h o u b a re o p v a ttin g s h e rh a a l w o rd .
9) V a n L a n g e r a a d bis. 9 2 — 155.
87
D e B ra y het die B elyd enis te D oo rn ik vervaard ig . H y het d aarby ver lan g s gebruik gem aak van die F ra n se B elyd en is, sond er om dit sla a fs te volg. S y doei met die vervaard iging w as om die volgelinge van C alv y n in die N ed erlan de teen die valse besku ld igings deur die R oom sgesind es te verdedig, en met nadruk te laat uitkom dat die H ervorm des n ie met die rew olusionêr gesinde W e d e rd o p e rs vereen - selw ig m oes w ord nie. T o e hy met die opstelling k laar w as, het hy dit aan 'n paar van sy mees bekende en vertrou de vriende laat lees, en w aarsk yn lik het hy dit deur die kerkraad van A n tw erp en laat goedkeur, en dit in 1561 laat d ru k.'") In die nag van 1 op 2 N ovem ber is dit met 'n b rief aan die K oning van S p a n je oor die muur van die kasteel by D oorn ik gew erp. H ierdie eienaard ige w yse van doen sp reek b o ek d ele!
D it getuig hoe gevaarvol die ty e w as vir diegene w at n a die H eilige S k rif wou leef. D it w as hulle nie eers vergun om hu lself sonder lew ens- gevaar teen hul beskuldigers te verdedig nie. D e B ra y het gem een dat die bevelhebber van die kasteel die belyd enis aan die land voogd es wat die koning van S p a n je verteenw oordig het, sou stuur, en dat sy dit w eer aan die K oning self sou laat toekom . D aarom het hy voorin die m erkw aard ige b rief aan die K oning laat v o o raf g aan , 'n stuk „w aar
dig om te staan n aast C alvyn s b rief aan F ra n s I vóór de Institutio en den A p ologeticu s van T e r tu llia n u s ." " )
D e B ra y begin die b rief met verskoning te m aak vir die vreem de w yse w aarop hierdie versoekskrif o f belydenis aan die K oning gerig w ord. M a a r hulle kan nie anders nie. H ulle is heeltem al regloos. H ulle w ord nie to eg elaat om voor die ov/erheid te verskyn en hulle teen die valse bew erings van hulle beskuldigers te verdedig nie. A l w at dus oo rgebly het, w as om hulle langs hierdie eien aard ige w eg te verw eer.
H ulle is oortuig van hul onskuld. H ulle is geen o p roerling e nie. D ie gesag van ow erheid w ord deur hulle eerbiedig. In hulle sam ekom ste bid hulle vir die K oning, w ant hulle bely dat die ow erheid d aarg estel is deur die in settin g e van G od. H ulle erken die re g sp raak van die ow erheid. N og nooit het hulle gew eier om belasting te b eta a l nie. Nog nooit het iem and ontdek dat hulle w apens w eg gesteek het om teen die w ettige gesag te gebruik nie. N ooit w as d aar sam esw erings onder hulle nie, selfs ook nie toe hulle op die mees w rede w yse in naam van die K oning vervolg is nie. A l die vreeslike dinge w at hulle m oet deur- m aak, bew ys dat hulle nie vleeslike dinge n a ja a g nie. Inteend eel, dit
t") D ie R o o m se in kw isisie het die u itg a w e so heftig v e r v o lg . d a t d a a r nie m eer een e k se m p ta a r v a n bek end w a s nie. D it w a s dan o o k 'n b lye v e r ra s s in g toe Jon k h e e r W . F . T r i p v a n Z o u tla n d t. d e sty d s H e rv o rm d e p re d ik a n t te U itw ijk , bij 'n a n tik w a rie se b o ek h an d et in D en H a a g 'n e k se m p ta a r a a n g e tr e f h e t en dit a a n die K on in k lijk e B ibliotheek in D en H a a g gesk en k het, n a d a t h y in 1 8 5 5 'n go ed b e so rg d e fac-sim ile u itg a w e in G e n é v e . die s ta d v a n C a lv y n , la a t druk hei. 'n E k s e m p la a r h ie rv a n is in m y besit.
i* ) A lu d u s p ro f. d r. L . K n a p p e r t: H e t O n ts ta a n en de V e s tig in g v a n h e t 'P r o te s ta n - tism e in de N e d e rla n d e n (1 9 2 4 ) p. 3 1 8 .
sou vir hulle m akliker w ees om hul gelo o f los te !aat. H u lle kan nie, w ant huHe volg die bevel van C hristus, en daarom is huHe bereid om gem artel te w ord, to t in die vuur toe. D it is laster w aar bew eer w ord d at hulle m aar net om dat hulle nog so w einig in g etal is, nog nie teen die K oning o p staan nie. N ee, hulle is nie so klein in g etal nie, d aar is m eer as hond erd duisend m anne w at die belydenis w at nou aan die K oning oorhandig w ord , toeged aan is. H ulle sm eek om v olgens hierdie belydenis beoord eel te w ord. D an sal dit blyk dat hulle alleen volgens die S k rif w il leef. D ie S k rif is vir hulle algenoegsaam .
E n dan eindig hierdie b rief w at gerig is aan die m an w at hulle met vuur en sw aard vervolg het, deur hom die H oëp riesterlike seënbede uit Num ri 6 vers 2 4 — 26 toe te w ens. D ie b rief in sy g eheel w ord aan die slot van hierdie artik el in A frik a a n se vertaling afged ru k.
R eed s in 1562 het 'n N ed erlan d se vertaling van hierdie G e lo o fs
belyd enis verskyn/ *) D it is reeds in 1563 en 1564 herdruk, terw yl die F ra n se tek s eers in 1566 herdruk is, w at daarop w ys dat d aar 'n veel g ro ter b eh o efte aan die N ed erland se uitgaw e w as as aan die F ra n se.
G ew oonlik w ord G o d fried van W in g e n genoem as die persoon w at die N ed erlan d se vertalin g gem aak het. N aas hom w ord ook H erm anus M od ed en D e B ra y self as die v ertalers genoem . V o lg e n s my per- soonlike opvatting is d aar teen die nam e van al drie hierdie genoem de persone as v ertalers, besw are, en w eet ons nie wie die eintlike vertaler is n ie .'3)
So o s reed s opgem erk is, het D e B ra y by die vervaard iging van die N ed erlan dse G elo o fsb ely d en is die F ra n s e G eloo fsbelyd en is as model gebruik. H y het dit nie sla a fs n agevolg nie, soos soms bew eer w ord.
H y het selfstan d ig te w erk g eg aan en die F ra n se gew ysig en aangevul.
O n s volstaan met 'n paar voorbeeld e te noem.
In artik el veertien van die F ra n se B elyd en is word die ,,d iaboliese inbeeldinge van S e rv e t" genoem , terw yl dit in die N ed erlan d se versw yg w ord, w ant die socinianism e w at die leerstuk van die D rieëenh eid verw erp, w as to e nog nie in die N ed erlan d e bekend nie. A an die ander kant word in verskillen d e artik els van die N ed erlan dse G elo o fsb ely d enis, in on d erskeid met die F ra n se , teen w ederdoperse dw alinge gepolem iseer. S o w ord in artik el ag tien die leer van die w aarag tig e m ensheid van C h ristu s beklem toon teenoor die volgelinge van M elch io r H o ffm an, w at g eleer het d at Jesu s sy m ensheid nie uit M a ria ontvang
*2) D ie e e rste N e d e rla n d s e druk h e t. n et so o s die e erste F r a n s e h e eltem al v e rd w y n , to td a t dr. A . v a n d e r L in d e 'n e k se m p la a r o p g e s p o o r h et w a t in 1 8 6 4 in letterlik e druk en in o o rsp ro n k lik e f o rm a a t en le tte rtie p e deu r die tip o g ra fie s b eroem d e druk kers Joh . E n s c h e d e en Z o n e n in 1 8 6 4 u itgeg ee is. O o k h ie rv a n is 'n e k se m p la a r in m y besit. D ie titelb lad is op bis. 5 v a n die E e u fe e s -A lb u m a fged ru k . D ie o o rsp ro n k lik e e k s e m p la a r v a n d r. V a n d er L in d e b eru s o o k tn die K on in klijke B ib lioth eek in D e n H a a g .
'" ) D it sou te lan k v a t e n te v e r a f v o e r om o p die hele v r a a g v a n w ie die N e d e r lan dse v e r ta le r is, h ier in te g a a n . D it sou 'n afso n d erlik e a rtik e l v o rd e r.
89
het nie. In artik el v ier-en -d ertig w ord getuig teen die herhalin g van die doop deur die W e d e rd o p ers en teen die verw erping van die kinder
doop, w at die F ra n s e B elyd en is nie met soveel w oorde doen nie. In artik el ses-e n -d ertig w ord die mag van die ow erheid en die verpligting van iedereen om onderw orpe d aaraan te w ees, veel sterk er dan in die F ra n se beklem toon, om dat die W ed e rd o p ers juis d aar niks van wou w eet nie. In die la a ste artik el word oor die w ederkom s van die H eer en die laaste oord eel geh and el, w at by die F ra n se on tbreek . O o k dit het betrekking gehad op die W ed e rd o p ers, w at 'n aard se ry k van C hristu s wou oprig.
D ie N ed erlan d se G eloofsbelyd enis het in die Su idelike N ed erlan d e spoedig al Form ulier van E nigh eid gew ord. In die sinode w at in A pril 1563 te A rm en tières gehou is, is bepaal dat die p red ikante met die ouderlinge en diakens die ,.belydenis van die gelo o f soos onder ons vasg estel is m oet o n d e rte k e n .") In 1565 het die sinode van A ntw erp e besluit dat b y die begin van elke sinode die G eloo fsbelyd en is gelees sal w ord om daarm ee getuienis van die eenheid te bew ys, as ook om te sien o f daarin nie iets te verander o f te verbeter val n ie.*')
O o k in die N oord elike N ederlande is dit as Form ulier van E n ig heid aangeneem . O p 3 N ovem ber 1568, die ja a r van die uitbreek van die T a g tig ja rig e O o rlo g , het 'n v eertig tal gevlugte N ed erlan d se pre
dikante en aan sien lik e gem eentelede te W e s e l, bu itekant die grense van N ed erlan d, saam gekom en die g rondreëls n eerg elê, w aarvolgens die N ed erlan d s H ervorm d e K erk georgan iseer moes w ord, w ant hulle wou gereed w ees, „w anneer G odt de H eere sal in N ed erlan t geopent hebben de deure to t verkondiginge synes w oorts, en ,,G o d t door onsen H eere Jesum C hristum in N ederlandt overvloediger sy n e genad e t'een ig er ty d t sal believen uyt te storten. " H ierdie W e s e ls e sam ekom s w as n g elo o fsd aad van onse vadere, w aarm ee hulle volgehou het
„soos een w at die onsienlike sien " ( H ebr. 11 :2 7 ). O p hierd ie sam e
koms is bepaal dat elke predikant moes verklaar dat hy instem met die leer ,,w elke inde k erk open baarlyk w ordt onderhouden, end e vervat is in de B ely d en isse, ' nl. die F ra n se en N ed erlandse, as ook in die K ateg ism u s.^ ) H ierd ie bepaling is drie ja a r later te E m d en in 1571 op die eerste algem ene sinode geh an d h aaf. D ie afson d erlike sinodes van die verskillen d e provinsies het dit benadruk en daarop vo o rtg ebo u .'*)
H ierm ee is glad nie ligvaardiglik te w erk geg aan nie. S o het byvoorbeeld in 1572 die sinode van E d am , die eerste p rovinsiale sinode
' ' ) C . H o o ije r : O u d e K erk ord en in gen d e r N e d e rl. H e rv o rm d e G em e e n te n (1 8 6 5 ) bis. 12.
*^) C . H o o ije r, a .w . bis. 16.
*6) C . H o o ije r, a .w . bis. 3 7 .
'* ) O r. J. R e itsm a en D r . S . D . v a n V e e n : A c ta d e r P r o v in c ia le en P a rticu lie re S y n o d e n geh ou d en in de N o o rd e lijk e N e d e rla n d e n ged u ren d e de ja re n 1 5 7 2 —
1 6 2 0 . A g t dele ( 1 8 9 2 — 1 899).
w at in die N o o rd elik e N ed erlan d e gehou is, aan die besluit dat die predikante die B ely d e n is m oes onderteken, toegevoeg dat daarvoor ,,een au ten tycken en co rrect exem p laer" aangehou sou w ord, en dat ieder predikant dit voor die ondertekening eers ,,v ersta n d e!y ck " moes deurlees en dit d aarn a ,,m et rypen verstand e' moes o n d ersk ry f.'") T o e die bekende Jo h an n es U y te n b o g a ert in die ja re na die D o rd tse Sinod e die ondertekening van die B elyd enis wou verkleineer deur te sk ry f dat h y nie w eet o f dit geskied het ,,nae voorgaend e nieu o n d ersoeck der selver C o n fessie ged aen in de selve vergad eringe, om te w eten o f de selve in alien d eelen G o d s w oort conform w as en o f die p red ikante dit m aar ,,ter goed er trouw en, ende op t goet g elo o f" gedoen het,'*') moes dit veron tw aard ig in g opw ek. Jaco b u s T rig lan d het dan ook nie sonder skerpte hierop geantw oord : ,,M ee n t den H isto ri-sch rijv e r dat die alle d agen g aen in 't peryckel van haer leven, ende dat om hares gelooves w ille, h aer soo souden laten blin t-h o ck en of so los over hare b elijd en isse henen loopen, ende haer g elo o f, na de P aep sch e w ijse, op 't goet cred ijt van and eren aennem en? W a t is dit voor eene bed eckte viley n ye? V ro m e P red ik an ten w eten im m ers w at sy gelooven ende le e re n ." *")
D ie B elyd en is het vir die vad ere geleef. H ulle wou daarm ee uitdrukking gee van hul geloof w aarm ee hulle vuur en sw aard g etrotseer het, en w at m enigeen, ja ook die op steller self, met sy bloed beseël het. N ooit wou hulle dit ook m aar in die m inste met die S k rif op een lyn plaas nie. H erh aald elik is w ysigin gs aangebring, soos m ens kan sien in die uitm untende tek s-u itg aw e van dr. J. J. van T o o rn en b e rg e n .*')
D ie N ed erlan d se G eloo fsb ely d en is het nie alleen op die kerklike lew e sy stem pel g ep laas nie, m aar het ook die staatku nd ige opvattings van hulle w at d aarin die uitdrukking van hul geloof gevind het, sterk beïnvloed. M et nam e kan op artik els 30, 31, 32 en 3 6 g ew ys word w at handel oor die regering van die kerk deur kerklike am pte, oor die dienare, ouderlinge en d iakens, oor die orde en dissipline van die K erk, en oor die amp van die ow erheid. In die kerkregering het dit in H olland en daarm ee ook in S u id -A frik a die presbiteriaan se b eg in sels in die lew e geroep en b esten d ig, en op staatku ndig gebied die dem okratiese o f republikeinse beg in sels.
D r. J. J. van T o o rn en b e rg e n sê in die voorberig van sy genoem de boek „ D e Sy m bo lisch e S ch rifte n der N ed erlan d sch e H ervorm de K e rk "
*s) R e itsm a en V a n V e e n , A c ta , deel I. p. 7.
'" ) Jo a n n e s U y t e n b o g a e r t: K e rc k e ly c k e H isto rie (1 6 4 7 ), p. 175, ko !. 2.
^°) Ja co b i T rig la n d ii K e rc k e ly c k e G e sch e d e n isse n (1 6 5 0 ), p. 162. kol. 2.
* ') D r. J. J. v a n T o o r n e n b e r g e n : D e S y m b o lisch e S ch riften d e r N e d e rl. H e r v o rm d e K e rk in Z u iv e re n K ritisch b e w e rk te n T e k s t. T w e e d e H e rz ie n e U itg a v e , 19 0 6 .
91
dat dit sy bed oeling w as om „lan g s h istorischen w eg aan te toonen dat het C red o ^") der K erk door hen, die het in sch rift b rach ten en w enschten te bew aren , niet eenzelvig g each t is met de letter van het Form u lier, en dat dit C red o daaruit te vo o rsch ijn treed t to t een voort
durend tvefíig en eyan#e/:'sc/! gebruik, zoodra men die gedenkw aard ige oorkonden, in p laats van ze als p artij vlag te m isbruiken, in het licht der g eschied enis ten licht stelt voor alien , die in het huis zijn . " V erd e r gee h y vóór in die uitgaw e op bis V U — X X X I X 'n mooi en 'n voor- treflik e opstel oor ,,D e C on fessio n eele P ra k tijk in de N ed erland sch e H ervorm de K erk 1561— 1 6 1 9 ." W a t dr. V a n T o o rn en b e rg e n daarin sk ry f, kan ook nog alty d die „C o n fessio n eele P ra k tijk " van die N ed er- duitsch H ervorm de K erk van A frik a genoem w ord, soos dit m eerm ale deur die hoë K erk verg ad erin gs en by m onde en in g e sch rifte van ver
skillend e evan g elied ienaars uitgespreek is. B y nam e noem ons hier die boekie w at w yle ds. M . J. G o d d efro y in 1890 u itg eg ee het, onder die titel ,,D e K erk kw estie niet een L ee r- m aar een L evenskw estie, a s- ook die voorw oord w at hy in 1897 in sy uitgaw e van „ D e B elijd e n is
sch riften van de N ed erd uitsch H ervorm de K e rk " g ep laas h et.*') D ie stigting van die H ervorm de K erk in N ed erlan d — aldus dr.
van T o o rn en b e rg e n — val saam met die o n tstaan van sy Sim bole of B ely d en issk rifte, w aarin in v erstaan b are ta a l die gem eenskaplike gelo o f uitgedruk w ord. M a a r dit moet onthou w ord dat die eerste en laaste artik el van die geestelike lew ensw et van C h ristu s w at in sy K erk heerskappy moet voer, bepaal dat die dissipels van die H eer hulle nie mag laat stel onder die heerskappy van die letter van F orm u lier of R eg lem ent nie. D ie B ely d en issk rifte is geen w etboek w aarn a die g e- lo o fsreg ter volg ens die letter moet oordeel nie. D ie B ely d e n issk rifte is nie met so n oogm erk opgestel nie.
In die L u th erse K erk is die vernaam ste Sim bole die A u gsbu rg se G eloo fsbelyd en is en die Form ulier van E en d rag . D it is op vorstelike bevel deur god geleerd es vervaard ig, w aarop die L an d h eer as die opperste biskop dit ingevoer het en as kerkw et g eh an d h aaf het. In die H ervorm de K erk het dit anders to eg eg aan . So het in S w itserlan d die H ervorm de K erk in 'n republikeinse staatsin rig tin g o n tstaan en kon dit sy geloof deur 'n vryw illige volkskeuse bely. In F ra n k ry k en in N ed er
land w as dit nie die m aghebbers van die eeu w at die belyd en is aan die K erk opgelê het nie, inteendeel, hulle het dit met die sw aard van vervolging aan die K erk ontpers, w aard eu r die belyd en isse oorspronk- lik persoonlike v erklarin g s w as van die g eloofsoortu iging van die belyd ers.
V a n w e ë die in nerlike ooreenkom s tussen die F ra n se en die N ed er
lan d se G eloo fsb ely d en isse, kon die ou H ervorm des van d aard ie tw ee
- Di e C re d o v a n die K e rk w i! sê die g e lo o fso o rtu ig in g v a n die K e rk . -3) U itg e g e e d eu r J. H . de B u s s y , P re to ria .
land e daarop m ekaar die hand reik, soos dit in W e s e l geskied het.
D it het by hulle nie g eg aan om die uitw erking van dogm atiese stellings nie, m aar om die C red o , om die su bstan sie van die leer w at in o oreen - stem m ing met die H eilig e S k rif bely is, soos T rig la n d g e sk ry f het ,,H oew el w y de N e d erlan d tsch e B elyd en isse des G h eloo fs houden den W o o rd e G o d ts con form , n o ch tan s, om d atse een m en sch elijck sch rift is, en houden w y die niet voor den R eg h el van ons G h eloo f, m aer alleen de H . P ro p h etisch e ende A p o sto lisch e schriften , aende w elck e w y de selve C o n fessie houden a ltijd t te zijn exam inabel. K an yem and t ons overtuyghen d atse in eenich poinct a fw ijck t van G odes W o o r d , w y sullen dat poinct laten v a r e n : meer en mach men ons niet afey sch en . D a t w y die, sond er reden uyt G odts W o o r t gehoort te hebben, souden m oeten laten v aren om eenen L ijb e rtijn sch en loskop, houden w y on- b illijck te w esen. "
H ierby kan ook g elu ister word na die stem van U rsin u s, w at so nou betrokk e w as b y die sam estelling van die H eid elbergse K ategism u s en hom in verban d met die Sim boliese S k rifte as volg u itg elaat h e t " ° ) : ,,Z o o d a n ig e sch riften zijn te houden, niet als sch riften , die geloof m eriteeren uit h aar zelven, g elijk de heilige S ch riften , noch als s c h r if
ten , die een onbew eg elyk e en algem eene regel des g elo o fs en der w aarheid zijn , g elijk de Sym bola der algem eene K erk; m aar zij zijn alleen een norm a, reg el, uit w elke men v erstaan kan w at met het gevoe
len van de K erk overeenkom t, die zoodanige C on fessie h eeft u itgegeven.
D och zij zijn geen norm a o f regel, n a a r w elken men behoort te oo r- deelen, o f te von nissen , w at men moet gelooven en to e staan , w at verw erpen en cond em neeren, w at w aarh eid o f leugen, w at rechtzin nig of k ettersch is; n aard ien het niet altijd w aarach tig is, dat met de C o n fessie van eene K erk a cco rd ee rt; ook is het niet a ltijd onw aar, dat juist daarm ede niet overeenkom t. Z o o behoort men dan niet alleen niet te b eg eeren, dat alle K erk en het form ulier van eene particu liere K erk zouden o n d ersch rijv en , m aar d aar is zelfs niet ééne K erk , ja niet één particulier persoon, die aan zoodanige Form ulieren verbonden, o f d a a r
bij te blijven gehouden is, an d ers dan met deze conditie : voor zooveel zij met de H . S ch rift en de algem eene Sy m bolen overeenkom en. E n d a a r
om zijn dezelve F orm u lieren onderw orpen aan het oordeel en de censure niet alleen van an d ere K erken, m aar ook van die K erk en , die de Form ulieren h ebben u itgegeven, m itsgaders van d iegenen , die in dezelve K erken leven en leeren; om, indien in dezelve eenige foute m ocht bevonden w ord en, die te hooren, kennis d aarvan te nem en en te exam ineeren. E n indien iets verbetering van doen te hebben be
K e rck e ly c k e G e sch ie d e n isse n p. 1 6 8 kol. b— 1 6 9 kol. a.
2^) U it die O p e ra v a n U rsin u s d eu r V a n T o o rn e n b e rg e n in N e d e rla n d s v e r ta a l op bis. X X V — X X V I v a n D e C o n fe ssio n e e l p ra k ty k in de N e d . H e rv o rm d e K erk
1 5 6 1 — 1 6 1 9 , en d e u r d s. M . J. G o d d e fro y op bis. 14 v a n „ D e K e rk k w e stie niet een L e e r - m a a r een L e v e n s k w e stie ' a a n g e h a a l.
93
vonden w ierd, dat het met gem eene toestem m ing en met dezelve au toriteit der K erk , w aarm ede het gesteld is, verbeterd o f verklaard w o rd e."
H ieraan voeg V a n T o o rn en b erg en die volgend e opm erking to e : ,,N ooit hebben de oudste G ereform eerd en aan eene o n bew eg elijk e letter van de B elijd en is ged ach t. D it is eerst opgekom en in later tijd . Het ond erscheid tu sschen de nieuw e en de oude p rak tijk is groot; gene riekt n aar de h o flu ch t, deze n aar den m u tsa a rd ! H ieraan kennen w ij de w are rech tzin n ig h eid ." *")
H ierdie ,,co n fessio n eele p ra k tijk " van die N ed. H ervorm de K erk is dan ook h eeltem aal juis w eergegee deur ds. M . J. G o d d efro y , toe hy die volgende w oorde n eerg esk ry f h e t * ') : „ O o k is het niet de hoogste lof, die men een volk kan geven dat het door en door C alv in istisch i s : C/irisiianus mi/:i nom en; /?e^ormafHs C ognom en (C h riste n is m ijn naam ; H ervorm d is bijnaam ) is een spreuk uit den b esten tijd der H ervorm ing. N iet L uther en C alv ijn , m aar C h ristu s Jezus is de eenige N aam die onder den hemel gegeven is w aard oor zondaren zalig w orden.
Z e lfs w as de naam van C alvinisten of C alv inistisch e K erk in de dagen onzen vad eren /tafe/i/Ar. O ok is het hooger lof van eenig persoon of van eenig volk te m ogen g e tu ig e n : dat het door en door ch ristelijk en
G odvreezende is.
N o chtan s scham en w ij ons niet onze vaderen in het g eloof. Z ij zijn ons de d rag ers van de schoonste erfen is op a a r d e : onze H e r
vorm de G o d sd ie n st! O o k w ij meenen door en door C alv inistisch en D ord tschg ezin d te w ezen; en toch, — neen ju ist daarom is ons het w oord zoo uit het hart gegerepen, dat door den K eurvorst F red erik de V ro m e, den g eestelijk en vader van de H eid elb erg sch e C atechism u s, in 1563 (h et g eb o o rte ja a r van ons leerboek) w erd u itg esp ro k e n : tvi?' erkennen G o d /o/ d a í tvi/ cArMfenen ri/'n. in C Arisius, en nief in Z tv in g - /i's. Ca/vyn s o^ L u fh er s naam g ed oop í. W i; houden d eze m annen en anderen voor m enseden en werAiuigen G o d s; door wie /Vi/, n aar hei on s ioesc/n/ni, vee/ g oed s in de tvere/d io i sfan d ge&rac/ii Aee/f; tfi/
houden hei er voor d a i zi; vee/ g oed s g esch reven he/?i?en, m aar ooA vee/
hebben gedwaa/d; zood ai wi; dan oo/c de geschri/fen van deze en an d ere m enseden in zooverre aannem en, a/s zi/ mei G o d s W o o rd o vereen
26) M u ts a a rd is 'n h o u tsta p e l o f b ra n d sta p e l om k e tte rs o p te v e rb ra n d . W a a r V a n T o o r n e n b e r g e n sê d a t die ou p ra k ty k n a die b ra n d sta p e l ruik en die latere n a die a tm o s fe e r v a n die g e re g sh o f. bed oel h y d a t die ou H e r v o r m e rs op g e v a a r a f d a t hulle op die b ra n d sta p e l sou kom . hulle k o n fessies o p g e s te l h et om d a a r m ee hulle E v a n g e lie s e g e loof te b e ly ( = E v a n g e lie s k o n fessio n eel); te rw y l in la te r ty e d a a rd ie konfessies teen die bed oeling v a n die o u H e rv o rm d e s a s 'n on b ew eeg lik e le tte r b esk ou is. a s 'n w e tb o e k w a t in 'n g e re g s h o f geb ru ik m oet w o rd om o o r die g e lo o f te v o n n is (= ju r i d ie s k o n fessio n eel). D ie E v a n g e lie s ko n fessio n ele sta n d p u n t is die ken m erk v a n die w a r e re g sin n ig h e id .
- ' ) D e K e rk k w e stie n iet een L e e r - m a a r een L e v e n sk w e stie , p . 10.
stem m en, e.n /:ef o rer:'g e Jafen tfi; ra re n , zi/ ooÁ; zef^en w:7/en d af er mee geAande/d za/ w orden. '
H ierd ie selfd e gees spreek ook uit die brief van D e B ra y aan die koning van S p a n je . O n s hoop om dit in die eersvolgend e aflew erin g in A frik a a n se o o rsettin g w eer te gee.
S . P . EN GELBRECH T.
P E R S O N A L I A .
.Pro/. D r. C/arence -Sianfey EisAer.
G ed u ren de die o o rlo g sja re het verskillende v o o raan staan d e per- soonlikhede op die gebied van die studie van die B y b e l en sy a g te r- grond, die land P a le stin a , aan die w etenskap ontval. E e n van hulle w ie se naam vir altyd verbonde sal b ly aan die geskied enis van die o pgraw ings w as D r. F ish er, van w ie deur 'n m ede-argeoloog g esk ry f i s : sy groot bekw aam heid as oudheidkundige, sy lang en gevarieerd e ervarin g , sy g loeiend e geesd rif vir oudheidkundige o nd ersoek en sy belan grik e g esk rifte het hom tot een van die reuse g em aak w at so groteliks by gedra het tot die bevord ering van die oudheidkunde in die N ab y e O o ste (ald u s D r. N elson G lu eck in sy In M em oriam in die
„B u lletin o f th e A m erican S ch oo ls o f O rien tal R esearch ' van O k to b e r 1941). D r. F ish e r is in 1876 g ebore te Philadelphia in die staat P e n n sylvania en is aan die U n iversiteit ald aar gegradueer to t arg itek . S y hele verdere loop baan w as gew y aan die argeologie, g ed eeltelik in die vorm van m useum -w erk, m aar m eestal op die opgraw ingsveld e. Sow el in B abilonië as in E g ip te (op ses plekke), in Sirië as in P alestin a het hy opgraw ingsarbeid gedoen, d itsy as assistent of as raad g ew er o f as direkteur van op g raw in ge. In P a le stin a (w at ons hier die meesre interesseer) het hy 'n baie b elan grik e aandeel gehad aan die grootse A m erik aan se o p g raw in g s van Sam aria, B e t-S e a n (d ie teensw oord ige B eisan ) en M eg id d o , w at ald rie so p rag tige resultate opgelew er het, terw yl in die O o rjo rd a a n se D je r a s j (d ie B ybelse G erasa) en C hirbet T a n n ü r mede deur hem op g eg raw e is. D r. F ish er w as ja re lank P ro fe sso r in A rg eo lo g ie aan die „A m erican School o f O rie n ta l R e search " te Jeru salem , en b y sy dood in Julie 1941 ag eren d e direkteur van die skool. B eh alw e opgraw ingsp ublikasies soos „ T h e E x ca v a tio n s o f A rm ag g ed d o n ," C h icag o 1929 en (saam met G . A . R eisn e r en D . G . L yón) „H arv ard E x ca v a tio n s at S am aria ( 1 9 0 8 -1 9 1 0 )," C am brid ge (M a s s .) 1924 e.a. het hy 'n m onum entale arbeid n ag elaat in sy v er- sam elw erk oor die êrdew erk van ou P a le s tin a : „C orp us o f P alestin ian P o tte ry ," w aarvan drie dele b y sy dood gereed en die vierde en laaste nog onder bew erking w as.
95
