) (I \ Aft

z

h. u t in ~ _os y in di 0 ang

b n 1797 ⁱ i ou Gr aff-

·n t urv Id, da di uid-

oost li .. 0 1:' on er naturel1 -b o ri

I h t. it is 0 oontll 0 t r i s

'1

tt r i t 1 h t ni •

rt ^{010 n ri} li"ab th

0 ~t ui en ^ac:!' t f iIi

r t n

rn-ru in itsl

,

^{i a p}

t.

j....,.A-

rt i z di ..,i in rs:

r~itt r di Voor- t - ^{us n} C th rl.n

(1 t r t r 0 )t

th i , lo n riit

ti is op 1 ro d t

Olivi r ^it n ou

r a f- t der Corn li us

Olivi i

00, h

r v ^{Gr Johann s}

Ol _i rt ^~ ne ns Gr ff- in t. ^Hy

s rei p s n 0 t i k fel hoe

en ^{1 10} t 1 ⁰ ,in elk

gh id v

~t

¹

it Gert t g i a Olivier is s

2 -

Debar sanna ophi s J cobus, Johannes _t phanus en aria a dalen • 1 ^{. d r} t in Gr ff- ein t

le le ensli gesien. hulle kin rj

urgebring, totdat 11 t h 11 v der n o der, in

epte ber 1836 op di het. Die ou st , ala on Stephanus, as toe ~ op e _{un an} ftien jaar; die

rtjie van s e jaar. Te n jonQ:ste, ari gd 1 n ⁹

hierdie tyd as

r

aritz

by ho o inloon n h

oed r

o ie Tr k beg

het.

Sy va in vir y _t I ier op die Trek het Gert

t deu e aak. Onder d

eerst bl ende in ru _{v 1}

,

^{thys se ejarig 8 un}

in die uurveld op edoen het s

.

^,

van vers i i

,

Iun· - ring en voestOn deur

ai boer

ento bendes, aar eur

hull vev ricor e in 1 e s r h t.

ortui de e s ode _i le nso , h t

sy 0 rs in 1811 op i

hulle hullo

n

,

^r

e ander nie- 1 s besig ge ou he ⁹ t r r r ook a baas-p dmak r

In ie erkswink 1 v d r h t aritz di

ba eIe r. Y h t dit r nl. by i bag as 1 t

nie, aar 'n .raruakery op

r~c' ¹

t-

- &1-- :1\

net root, lo

"

1 _r) 0 t _Y et v rloo ve o~n te anne s.

raen

ee

^{0 soos o.} _•

soos arris verklaar,

orde y akery n bel n ri b ff- elnet n van di

~~ery h t die beste n ooist i

o d ur y eie s .~e spo eri

"1 ar e h egaan et : h 1 .. S i r nde te te an i g

...nt t at

y ^T ak ry, en ^b nam elf: pr si St n tjies

blou i

1t ⁰

-

ge...,e h t. ct v

e aens, !'las~ en deftige»

.

_eru't

.

_{s dit dui 1 t}

t kl·ers di

ritz~ an s as die oor- sy vormin styd ie op t ni ^t ra ar hoo s akli in die

m er ev,sti raaff- i t. y het el

ook grond in distr1 bat o. • di

aan oet v di OU e ti _!li die 0 en hy

self d ar g oon nie. ^e chou. as nl. n

agent ir an

ede s ⁰ die mop

oeili e

on ra r 1 ot

Op die dorp et ervarin 0 edoen. Vro beno

.

_t t ee jaar 1t r 0

waarne en e v Id ..ornet.

g hou dog hy het nooit ho veral ^{0 die be ig}

ni ar t 0 S

0 I 1 Ieent-

g d

.

_t in

i ...⁰⁰ t r _t

da 00"

1 d rtyd in pla sli e bestuursake

l. 1 25 i ^hy tot adJunk- eester ster, n kort da _na In l.crdi hoe ...i hed het hy sy

1827 h t Y s ^{I B}

n

.

, omdat los- I dar s

10 nd perde van die I dr 'n r ir . ng ^p ds· n le str te ord. h

•

_•

di' tyd. Y vo

pd di belan s Iling van s di' ie ewons an in

v...v

ien 0 AtJ

i h de

t • 0 sien it no aritz veel ver er

bo r, s ^seman, en

-

~bter lot P t in y b it had

et. Soo vir all

i

0 -f ^{n t}

II 1

r ^ti

t·

r ^'Or

rot. t 'n Voor sy v 1 ep kt ae

voel et 0 sul ^lA...

ui ^,_r-_- _.i t ne

,

^s

"" ...

⁰

a-o-rL

1 tA ^{h 1} t O-

t us Z

lomo an

,

^k

uy r _t n'n

h t ⁰ de ke

e r

b k. h t

vir 0 in _d ini- yb 1 oImisbar

logi s

r inu 'n itl g v v David

ij rt

r ts s

lit r ur v et, at y die

v ugo

ard 0

hoe t an

wil e nis van in~v

~

'i n'S t do n _t oef on ni t ₀ r~ ^t

ur y mede-T e

..

_{1 i rs o j;} ⁰ _{1 e}

:J ~

d t 1 t r ^VI!> 1 i r ti _n tuurlik k~ ^{"! idin}

sou

~. .

oL---..~~

s, t 1 M t ⁰

J .

.~ ~

tur 11e-

b i e on e 0

i r n i

li t 1 ri in.

V i n orl i

b 183 Ot _{t ap 0 0} e •

t o 1pr sd.e 1 orn t

c.

• r van ⁰ enh g ,

y t _n 18~'7 o. • ⁹⁸ to los r z ten

al hier is trij ^ig r reaanders.

,

r ....r het i

In die vi r oost li

i b 0 v ,1 sp 1.

Gr ff- in t't

,

nd 1^..".

5,?

0 , t n vol van i n bani ⁴⁾

1 v rr

ns - Iling

v ^di ₁

,

t t 'a If

o If h t

>.:ly U S

t.

i

h t

di

h d te Ot i

I-

c-rrrc...

t

I\.

in v

• ^{it o t}

.

_{ar tz}

in i- hull sIn

d

-

^{ox b}

-

g oien

v s aat id by n 0

en da i rdie ens ou be ou,

nvou i e n r i 0 dO loni t

v 1 t e.

Aan . ie va n die eo. gt _t en

di oor r idin n 1 4) t b 1 ri

~-

oe bv. ⁱ r-

b e e r

~-

di t 0 ^{. .1.}

~

t v rkry, or r 1 kla

e t op ie ₀ t ^v r r •

-6

s

r 1836 het

n

ritz et sy r ho vi d ons all r ers,

n sy oed r. V rder as

V~;;..u.I.,,<;;;IS t hanus , Salomon n rancois

T en d e midd 1 an

s

selskap Gra ff-. J.

~oos ons op nl rk h _t

daar d i v yb 0 r )~

Ign tius _~ et hull h S SU,;;;.ot

en haar man Er C!IDUS b ant er v r-

o dJ.e dolphs

*03

^{rt drie~J~}

ns taritzs tr 1 h t op

,

·ryd rd

It

OosthU1Z ns n Sch p r

tyd not b 1. gunst!

..

^{ta ryk, ans e li}

n in lo dryk", vlo d. n betekenis"

otgi ert "m ns in-

:r e ur osho; n 1 st 1 n talry ⁿ v rk aar 1enry Cloet ⁰

an Graaff- einet h itz n 0 oost like igt1ng

dan deur di ta li

trik van ger dor • 0

oos van di sam t ^b r ike

rivier aang druk, dan e hulle op 19 ovember 1836

id lb g en Ste sburg v rby, li elan die huidi e dis- Go ri r by S Cl rif - 'rt paar myl

S ⁰ bergspruit t Gr otrivier -

t hull noord aar s oor di Cal don-

f ns noordoos na T ba chu , aar

Van nou af is

grypende - ebcure ond rbr k opvolgende tydp rk van byn t

cur b I rik - so s an- dit het gedurende die daar- ar 0 eveer oos volg voort- gegaan: noordfa rts n no r 00 rts n Vetrivi r, ar ldra die dorp inburg sou ontst

rivier en Valsrivi

r;

d

na S ikerbosrand;

o di Dra nsberg b^T

bo-loop vo.n ie

~~

flaritz It.4~st

og v rd r noordoos., oor Sand-

00 gkop rby, oor alri"llir ns ¹ er oor Vaalr vier~ suid a ts,

rps oor te aan; v r r oor di

di Kl in-Tug la, aar to Dit as 'rt lang uit- gebreide tog lat die suidoost lik de lte v n Suid- trika eeur-

gi ter- en

n an hu 1

o n

h tit

d 1v rivi

ie

tiP -

ns ,

hull v e

I" .

^{og t di}

nd b rigt , Ht .... f"L~r

h t. i

kIe kri ni ; nd 1

dit h t -⁰ r r i kno -

lyd n te hel ns by :£: ab

r 1t s e rs

,

is geki s;

i s ur

Daarna h t

el

t :_t

e ⁰⁰ r kk r.-Jf s r 1 .?6 hul

R d v 1 d ⁹

d

r

t ^{Ol: •}

,

^a

g te n di t -

( 7

J n i

1837)

vr r ann ., rooi and 11

skri ~

St a

1837,

^tet!

:r

ho

h rt 1

il 8

7,

y

t 1 r op ^I

s d

. rit

t "^, d^it hoo o at

1 t r t ti

r

na t ,aritz, Potgi r

- 8 -

Uys eers noordwaarts sou gaan, om ~ ti ed ekspedisie teen Silkaats en sy Matebeles te onderneem. Aan hierdie veldtog het Uys lat r eweweL ni delgeneem nie, en die taak h t dus op die skouers van Maritz en Potg2eter se anne geval. Toe Maritz die groot teleurstellin ondervind het dat hy te n die end van Oktob r 1837, d.i. kort vóór die begin van die veldtog, siek ge-

ford het, het sy ne f Gert Rudolph as sy plaasvervanger gegaan, ter\~l Maritz self agtergebly om in die laer by Suik rbosrand te herst 1. Binn ~ maand het die eerste kommand nse

aa~ by Suikerbosrand t ruggekeer , n aan Maritz die verblydend nuus gebring dat die veldtog met groot welslae volbring was.

Maritz wat van di begin af ten gunste van Natal as bestem- ming van die .Lrek^J voel het, het nou definitief besluit om ook na Natal t ;;;

';11

hom daar by Retief aan·t sluit. Sy roete het hom, soos opgemerk is, by De Beerspas oor die Drakensberge geneem. In oord-Natal het hy en Retief planne beraam vir die finale sending na die Zo loekoning Dinga n, waaroor daar teen die middel van Januarie 1838 ernstige mening~verskil tussen hulle ont- staan het: Retief wou m t ~ redelike groot kommando ga~ , om ~ indruk op Dingaan te aak, terlzylharitz verraad gevrees het n ernstig - dog tevergeefs - gepleit het dat Retief slegs ~ paar man mo s neem. Die tragedie van Retief se sandin R. Dingaan is

fVJ"-

bekend! Op Dinsdag, 6 Februarie 1838, is Retief sy anne deur Dingaan vermoor, en in die vnoeë oggend van Saterdag, 27 Februari het die voortstormende Zoelo -impi's die Groot Moord onder di verspreide Voortrekkers by Bloukransrivier en Moordspruit aangeri

Dank sy Maritz se behoedsame, akkere optrede het hy sy eie trek- geselskap bym kaar gehou, en ~ Zoeloe-aanval op sy laer met groot sukses afgeslaan.

In hierd! donkerste uur van die Trekgeskiedenis het Maritz vir sy mede-Trekkers ~ war-e bron van krag geword. Hy het nood- lydendes gehelp, hy het mismo diges eer moed ingepraat, hy het noodsaaklike administratie. en bestuurlike funksies uitgeoefen,

en hy

1 r af t sl an^o

Zo o - anv 10 V

i Voo tr s i i 001 ~

0 lo r s het in hi r

do n t r o rb r di

, t r s lo do

b ro ^p~ ns ⁱⁿ

ss Andri 0-

i d r r kk ra t

bru i 1838, het by

1 rnsti

a hy hier oorl d , di t r

.

_{sPr orius het rs}

t 00 er uI verI

suks sv 11 erst d t di tyd ok re ds di

v ^{ri ~} et ri

SOU sea ...,'

di oloni ⁹ 00 • sy ou ruis n Jacobus

k aansl it. to ⁹ in sy ¹ r a dl.e oevre ....'"

sie or

a

ando hy ni

~ na sy dood g ar i ..ró-"u",.

Of koon J. itz s r on

vrddiin sy 1 r

et

h t ni nl

Goot 0 rd" Os dit to

n

^f t i r ot Tr n° i~ li r

r an ^.£. t hy in

v rband t b tuur n spra o n h t.

On

lik

t si n ho ^by t er nu b t!lur-

ur dl. etr f ~ord; 0 s si n ho loop v die

rgno ,~~

.~~&~

rooI. ^{Jo l; ,} Á -

~= ...s

di

(YTf1l- in d

van vo ^d r

uito

t v r-

a n n ok re spra n.

y 1

00 i ie j

o •

b list o ^i: Potgi t r ots -

,ov-Jrs r t kin~ di v ld as

a dl. is sap n r eioona as

- 1 -

~ ls 00 verstaanba tuss n ~aritz en Uys

80 "ing rge h t

sou ui i ard van di et ys 'n din ~~:J

i oe s gav 19 h t

...t di oortuigin . v

vers ille van nin 1ry

i at v di b in

itz

ss n llarOtz da r 0 r die . h rt!. k

ar _~ i s

g ko het. h .folt er

i o ling ^(,

t-kO

_.1\

,

ⁿⁿⁱ

li 0 ⁰ .>v. die v r- e ann ⁰⁰ .J.Jr us Ot

h t. In sy Y't r 0 i

00 t rs 0 eson" o t dat smua

dl. reis nd ge ente t • v ^{1 t} en or ni 0

an,It klik I!l t wcuoc

h t ~ het d t u t aad il11 1

a ill s t &UJl/JI? t nd n

gods b rb 1._

t?(A..~

te s h t ti_A

tot, tti Hi rok n

b 1r

ni , bIg s si

ni anva r ni

.

on ho s ttig 1ra n-vyftigjari^a sar

pr ik t opg 1 i n

3 eons

ord n as ni. "\" ver-oanc

r hoe eti':"~ Zoelo

d

indruk op ho- 0

van g a d* Zo

~ oot a tal anne

itz, vlug r n sI rpsinnig r

ins tro h t n ie

all r ootst g va r

~ ou blo tst

h d. Y a 'Il an

h t hy egt r ⁰ s ^b r i a...

.~

r. p r oonlikh id, ar, s Á

els di geval i , as e...,. ⁰⁰ ni ^'rt an v

1 0 n r 1s in

aas aritz s

mind r bui saam van ni ~ s hy h rheal

of wat vir hom reg n behoorlik as, kon hy opvlie-nd ord en sy selfbeheersing verloor. Dit het reds vóór die Groot Tr k in Graaff-Reinet gebeur, n dit het ook in die loop van die Trek ~ hele paar keer voorg kom. Dit is sulke swakhede wat verhinder het dat Maritz' lei r van erklike groot formaat

geword h t. Hy staan wel op die peil van ~ Piet Retief en ~ endrik Fotgiet r, a r ni op die peil van ~ Andries Pr torius,

~ Paul~ n ~ Marthinus Theunis St yn nie.

Hoe dit sy, in di geskiedenis van ie Groot Tr k, daardie magtig geb ure van ons volksverled , staan Gert M ritz vir ons uit as ontwikkelde man van sy tyd, as si bool van et norde.

Hy het sy dagtaak goed gedo n, al as dit ook dat hy,

~~dlp5d1e 4:li •• ~ np omring d ur sy vrou, mo der en kind rs, aan die ⁰ ers van die Kl in-ïugela hom t n slotte

ster end di versugting laa ontval h t: "Dit is my g gaan soos ~oses, k het die beloofd land gesi~, aar boon sal

k dit nOe".

H.B. Th.

BIRD, J. ~

BIBLIOGRAFIE

Annals of Natal. ~,ee dele. Pietermaritzburg 18880 CHASE, J.C., Natal Papers

CLOETE, H.,

fee del. Grahamstad 1843.

The History of the Great Bo r Trek. Londen 1899.

DU PLESSIS, A.J., Die Republiek Natalia. Argief-Jaarboek vir Suid- frikaanse Geskiedenis. Vyfde Jaargang, II, Kaapstad 1942.

GRAY, M •• Tyler, Stories of th Early American Missionaries in South Africa. Plek en jaartalonvermeld.

HARRIS,

.C.,

MOODIE, D.C.F.,

MULLER, C.F.J.,

NEL, L.J.,

PHILI , J.,

ild Sports of Southern Africa.

Londen 1844.

The History of the Battles and Adventures of the British, the Boers, and the Zulus etc.

in Southern Africa. Twee dele. Kaapstad 1888.

Die Britse Olerheid en die Groot Trek.

Tweede d~uk. Johannesburg 1963.

Uit die Voortrekkertyd; Herinneringe van L.J. el. Uitgegee deur E.G. Jansen.

Pretoria 1939.

M moir of Mrs. Matilda Smith. Londen 1824.

POTGIETER, C., e~

i

mmandant-Generaal Hendrik Potgi t r.

THEUNISSEN, N.

0

Johannesburg 1938.

PRELLER, .G.S., PRELLER, G.S.,

PRELLER, G.S.,

Andries Pretorius. Johannesburg 1937.

Piet R tier. Tiende druk.

Blo mfontein ens. 1920.

Kaapstad,

Voortrekkermense. Ses dele. Kaapstad 1920-1938.

Voortr kk r etgewing. otu1e van die

ata1s Volksraad, 1839-1845. Pretoria 1924.

PRETORIUS, H.S., I en

v.ets,

^C.,

-V~ rekk r-Argiefstukke, 1829-1849.

PRE~, G •• ,

Pretoria 1937.

Die Le e van Gert Maritz. Tw ede druk.

Kaapstad 1965.

VAN JAARSVELD, F .A., Die Ont.aking van die Afrikaanse

_. siona1e Betru.ssyn. Johann sburg 1957.

VAN JAARSVELD, F.A., Die Tydg nootlike Beoordeling van di Groot ~r kt 1836 - 1842. Meded lings

an die Universiteit van Suid-Afrika, C 36 Pretoria 1962.

WALKER, E.A. ^t The Great Trek. ~ ede uitgawe. Londen 1938.

~a..~ 'n groot aantal argiefstukke

in di Staatsargie e in Kaapstad, Piet r- mari tzbur en Pr toria; en ook tal van artik 1s n ander kort studies deur v r- sk i s 'rY'- ers⁰