Vryheid en gesag in die opvoeding :histories en krities

(1)

VRYHEID E N G E SAG

IN DIE OPVOEDING HISTORIES EN KRITIES.

Deur

J.J. du TOIT; Drs.Phil. (V.U., Amsterdam).

Proefskrif ^ingelewe~vir die graad Dootor Eduoationis &an die

Potohefstroomse Un1versiteit Vir Ohristelike Hoar Onderwys.

1952.

(2)

YOORWOORD.

Die vraagstulc van vryheld en gesag vorm ongetwyfeld dle kernvraag van dle opvoedlng. Onder dle lnvloed van sekere radlkale moderne opvoedlngsrlgtlnge heers daar egter vandag groot verwarrlng. Dulsende onlngellgte ouers meen

dat hulle modern ls as hulle dle klnd In nlks teegaan nle.

Gesag word beskou as lets ult dle bose, des te moer sedert dle lat, watvlr bale ,die slmbool van dle gesag van dle on

derwyser was, so goed as In dle ban gedoen ls.

Selfs opvoedkundlges slen dle vraagstuk nle altyd ln sy volle omvang nle. Vryheld en gosag word meestal hoogstens as tn saak van die tug, dle metode en dle rol van dle ondcr

wyser geslen. Na my beskoul~g ls vryheld en gesag dle kern

vraag van dle hele opvoeding; ons beskoulng oor vryheld on gesag bepaal ook dle doel, dle lnhoud en dle organlsasl0 Van dle opvoedlng, en dlt word self bep$al deur ons beskoulng oor dle klnd en dle mensllke natuur, omdp.t dlt ten nouste saamhang met ons antwoord op dle vraag: Is dle mens van nature goed?_ Daarom het ek get rag om dle rol van vryheld en gesag 1n,al dle belangrlkste aspekte van dle opvoedlng

na te gaan - ultgesonderd slegs dle organlsasle, wat fn aparte ondersoek regverdlg.

Opvoedkundlge gesklodskrywers ls verder genelg om dle gcskledenls van d+e opvoedlng as dle geokledenls van dle vryheld te besl-r.ou; daarom neem flgure imt dle teosontriese opvoedlng verteonwoordlg In dle mecste boeke In ondergesklkte plekkle In. Selfs McCalllster, wat In hooga gebalanseerde ultkyk openbaar, en 1n sy slotsom ann dle gesag In ereplek

(3)

toeken, bepaal hom in.sydeeglike studie; The Growth of

\I

Freedom 1n Education^U; hoofsaaklik by die ondersoek na die ontw1kkeling van die vryheidsgedagte. My doel was

O!J1 deurgaan, die beskouinge oor beide vryheid en gesag, ua. te spoor; daa:rom het ek ook groter plEk 'vir die QP-, voeding van Jesus; Paulus; die Ke.rltvaders en die Hervor

mers 1ngeru1m, as wat gew.oonlik aan hulle tpegeken word.

Diest1,ld.1e streIt vanaf die opvoedlng van Jesus tot

by. Rousseau. Rousseau verteem""oordig myns insieps. di.e laagtcpunt ~n die ontwikkeling weS van die gcsag af; w~t

met die Renaissance begin het, en vorrn feitllk die teo

ppolvan die opvoeding yan Chr1stus. Hy vorrn dus <1.1e natuurlike afsluiting van In t~dvak. Die periode m!

Rousseau tot by die twintigsto-eeuse opvoeding ~c dus nog braa~ vir voortgesette ondersoek van ~ns vraagstu~.

As ek maar enigsins bygodra het tot I~boter begnlp van die aard van di9 gesag en die vryheid; en die verhouding tussen die twee; ag ek my rYklik beloon vir dte arbeid.

Di t sy my vergun om hier my innigo danle to botulg aan die N~sionale Raa~vir Sosialo Navorslng vir die toc

~enning van 'n peurs vap £100 ter bestrydlng v~n .~n deel van die koste wat dicnavor~ing meegebring. het; aan my vrou vir dle geweldige opofferlng wat sy haa.r gedurono.e dle jare van studle getroos het en vlr dle da~o.wer·ltlilte

steun en beslellng we.t van hafl,r u+tgcgaan het; aan m2~

moedor vlr ha~r stllle lnsplrasie; aan my kollcgas vir dl e oorne_e!!! van my un~v0rs," tore pligt0 tydens my studl e

verlof; aan my vr10..d; n.. I~r. W.~. l-ialan, wat aJ- c.le sorge i;n verband meji dle tik-; afrol- en blndwcrl;: van !ny skouers

w~ggeneem het; en aan ^{~l ~10}vrlende wat met dle lees van die procwe behulpsaam was.

(4)

Ten slotte. ^ln woord v~n waardering teenoor Prof~Dr,

J ~ C~. Coetzee; wat as my geagte promotor opgetree het.

, "'")

Hy was In k08te~ike vooroee1d v~n die idea1e opvoeder

~at met gesag kan epree~; maar verkies om gedu1dig en vp1ende1ik te wees, en aan ~y dissipe1 sov~e1 vryhe1d te laat as waarvoo~ hy ryp is. - s9ms nog meerl

In a1le geva110 waar aanha11nge uit ander tale;

h~tsy oorspronkl1ke; he~sy vertaa1de bronne; tusson aa~

:i¥l.11ngstekeps in Afrikaans woergegce word_l is die Afri

kaanse verta11ng dour my.

J.J. du Toit.

Un1vors1te1t v~n die Oranje-Vrystaat, BLOEMFONTEIN.

15 Februar1e 1952~

(5)

• • •

• • • • ••

• ••

• • • INHOUT'.

HOOFSTUK I : DIE VROE~ CHRISTENDOM _•_••

· .. · ..

^bls.1

1. Botsing tussen die Christendom en die

Grieks-Romeinse Heidendom ••• • •• 1 a. Ourwinning van die Christendom 1

b. Redes vir die spoedige oorwinning 3 2. Grondgedagtes van die Christendom

· . .

⁵

a. Met betrekking tot die Doel van die

Opvoeding ••• ' 0 '

· ..

⁵

b. Met betrekking tot die Opvoedeling

·..

⁷

c. Implikasies vir Vryheid en Gesag 9 )(

3. Vryheid en Gesag in die optrede van Jesus

Christus •.•

·..

10

a. Die Persoonlikheid van Jesus

· . . · ..

¹⁰

b. Sy Metode'

·.. · . . · ..

¹¹

c. Sy Tug

· .. · . . · ..

¹³

d. Samevatting

· ..

^•^••

· ..

¹⁶

4. Gesag en Vryheid by Paulus as tipe van die

Apostoliese optrede •••

· ..

17

a. In sy leer ^•^••

· .. · . .

¹⁷

b. In sy praktyk

· .. · . . · ..

²⁰

5. Gesag en Vryheid by die Kerkvaders _•_•_• _•_•• 23 a. Clemens van Alexandri~

· . . · .. · . .

²³

b. Origenes 24

c. Aurelius Augustinus

,4 · .. · ..

²⁶

i. Die Doel '" ^o ^• ^• 26 i1. Die Opvoedeling

· .. · . . · ..

²⁶

iii. Die Opvoeder en sy Metode 27 iv. Die Tug

· . . ·.. ·..

30

v. Die Leerstof

· . . · ..

^{• •}^• ³²

d. Samevatting

· . . · ..

^• ^• ⁰ ³⁵

6. Vryheid en Gesag in die Praktyk van die

vroe~ Christelike Onderwys •.•

· .. · ..

³⁶

(6)

HOOFSTUK II : DIE MIDDELEEUE

· ..

39

1. Gesag en Vryheid in die Middeleeue 39

a. Inleiding

· ..

³⁹

b. Gesag

· . .

³⁹

c. Vryheid

· . . 42

d. Samevatting

· .. · .. · . .

⁴⁷

2. Die Middeleeue se Bydrae tot die Beskawing 48

a. Algemeen

· ..

⁴⁸

b. Die Kerk as Opvoeder 49

c. Die Kloosterwese 52

d. Die Skolastiek

· . . · ..

⁵⁶

3. Gesag en Vryheid in die SkoolopvoGding 57

a. Die Doel

· .. · .. · ..

⁵⁸

b. Die Tug

· . . · ..

⁵⁹

c. Die Metode

· . .

⁶⁵

d. Die Leerstof

·.. · . .

68

e. Die Opvoedeling

· . . · . . · ..

⁶⁹

4. Samevatting

· .. · . .

⁷²

HOOFSTUK III: DIE RENAISSANCE-HUMA 1"ISME

· . .

⁷⁴

1. 00rsprong _•_•_•

·. .

⁷⁴

2. Grondgedagtes

· .. · . .

⁷⁷

3. Vryheid en Gesag in die Opvoeding 84 A. In die Suide _{• • •}

· .. · . .

⁸⁴

a. Die Doel

· . . · .. · ..

⁸⁴

b. Die Metode

· ..

⁸⁷

c. Die Leerstof

· ..

⁸⁹

d. Die Tug

· ..

• • 0

· . . 90

e. Samevatting

· . .

⁹⁴

B. In die Noorde

· . . · .. · ..

⁹⁵

a. Erasmus: i. Prosce c.-_~ Doe1 95

ii. Metode 96

iii. Leerstof 98

iv. Tug ••• 99

v. Samevatting en Kritiek 102

..

(7)

• • •

• ••

• • •

• •• • • • • ••

• • •

• ••

• •• • •• • • •

• •• • • •

• • • • • •

• • • • ••

• •• • • •

• • • • •• • • •

(Vives vervolg) i. Doel

· .. • •• · .. 104

ii.

4. Samevatting en Kritiek 120

a. Die Doel

· . . · .. · . .

¹²⁰

b. Die Leerstof

· . . · ..

¹²³

c. Die Metode

· .. · . . · . .

¹²⁵

d. Die Opvoedeling

· . .

¹²⁷

e. Die Tug

·. . · . .

^{• ••}

· . .

¹²⁸

f. Slot

· . . · .. ·.. · ..

¹³¹

HOOFSTUK IV ^:DIE HERVORMING EN DIE KONTRA-HERVORMING 132

· ..

^{• •}^• ¹¹⁷

Natuur van iii. Metode

iv. Leerstof

die Opvoedeling

· . . · . . ·

^{• ••}

..

¹⁰⁷¹⁰⁵

v. Tug

· ..

vi. Vives en die humanistiese

· . . · · . .. . · · . . ..

¹¹⁰¹¹¹

opvoeding van die meisie

vii. Samevatting

·.. · ..

¹¹⁵¹¹⁷

1 • Grondgedagtes van die Hervorming

· ..

¹³²

2. Vryheid en Gesag in die Opvoeding 142 A. By die Leiers van die Hervorming

· ..

¹⁴²

1 • Martin Luther 142

2. Johannes Calvyn

· . . • • • 150

B. By die Onderwysmanne van die- Hervorming 155 1 • Philip Melanchthon

· ..

^•^•• ¹⁵⁵

2. Maturin Cordier 156

b. Die Opvoedeling

· . . · ..

^{• •}^• ¹⁶⁴

c. Teorie en Praktyk

· . .

¹⁶⁵

ii.

iv. Die Tug ¹⁷¹

4. Die Kontra-Hervorming

(1 ) Grondgedagtes

· .. · . .

^•^{• •} ¹⁷⁴

· .

^,,", ¹⁶³

i.

· . . · .. • • • 174

(2) Die Jesu:i!tiese Opvocding a. Die Doel

· ..

b.

c. Elyot en Ascham

3. Samevatting en Kritiek

a. Die Doel

· . . ·. . · . .

¹⁶³

Skoolstigting

· ..

^•^•^•

· . .

¹⁶⁵

• ••

· . .

¹⁶⁸

Die Leerstof

iii. Die Metode

· .. 170

· . . · .

¹⁷⁶

• • • • ••

::..

176 Die Inhoud

· . . · .. • • • 178

c. Die Metode 180

. . .

(8)

( Kontra-Hervorming vervolg)

(3) Francois Fenelon

· . . · . .

189

(4) Slot

· ..

^•^•• ¹⁹¹

HOOFSTUK V: REALISME EN PI~TISME

· . .

¹⁹⁴

1. Inleiding

. . . · . .

^•^•• ¹⁹⁴

2. Francois Rabelais

· .. 195

3. Michel de Montaigne

· . . · . .

¹⁹⁷

a. Grondbeginsels _•_•_• 197

b. Die doel

· . .

²⁰²

c. Die inhoud

· . . 203

d. Die Metode en die Opvoedingsproses 204

e. Die Tug

...

²⁰⁹

f. Samevatting

· . . 213

4. Richard Mulcaster

· ..

^•^•^• ²¹⁴

5. Francis Bacon

· . .

²¹⁸

6. Johan Amos Comenius

·. .

²²²

a. Die doel

· . .

²²²

b. Die metode

· ..

²²⁴

c. Die tug

· . .

^{eo- •} ²³²

d. Samevatting 236

7. John Milton

·..

²³⁷

8, Samevatting van die Realisme 243 9. Pi~tisme : August Herman Francke

· ..

²⁴⁵

a. Die doel

· . . · . .

²⁴⁵

b. Die tug: Vorming van die wil

tot godsaligheid ••• ••• 246 c. Die metode : Vorming van die verstand

tot Christelike wysheid ••• 250

d. Samevatting

· . .

²⁵²

HOOFSTUK VI : DIE RASIONALISME

·. . · . .

²⁵⁴

1. Grondgedagtes van die Rasionalisme 254

a. Inleiding

· ..

²⁵⁴

(9)

• • •

• •• • •• • • •

(Rasionalisme vervolg)

b. Wese van die Rasionalisme

· . .

²⁵⁶

c. Kritiese Samevatting

· . . ·..

²⁶²

2. John Locke

· . . · . . · ..

²⁶⁴

a. Vryheid en Gesag in sy Filosofie

· . .

²⁶⁴

b. Vryheid en Gesag in die Doel

· . .

271 c. Die Metode

· .. · . .

^{• • •} 276

d. Die Inhoud

· .. · ..

289

e. Die Tug

· . . .

^..

. . ·..

²⁹¹

f. Kritiese Samevatting

· . . 302 HOOFSTUK VII: DIE NATURALISME .••• · . . • • • 307

1. Vryheid en Gesag in die Naturalistiese

Filosofie • • . • • . . • . 307

a.

^Inleiding _•_{• •} _•_•_• _•_•_• _•_•• 307 b. Oorsprong van die Naturalisme

· ..

308

c. Filosofie van die Naturalisme i. Maatskappyleer '"

·

_•

.

_••

.

³¹³314 ii. Staatsleer •.. • •. 316 iii. Mensbeskouing •••

· . .

317

d • Kr iti e k . • • • • • • • • . • • . 31 9 i. Valse antropologiese beginsel 319 ii. Valse sosiologiese beginsel 320 iii. Valse staatkundige beginsel 321

e. Slot

. . .

³²⁴

2. Jean Jacques Rousseau

· . . · . .

325 a. Inleiding

· . .

^•^••

· . .

³²⁵

b. Vryheid en Gesag in sy Beskouing oor

die Kind en die Onderwysproses •.• 326 c.\In die Doel iii. Kinderjare vi. Die jongman ii. Kleinkinderjare (0-5' iv. Leerjare v. Adolessensie i. Algemeen ^{' 0 '}•.• ••• ( 5-1 •.• (12-15 " (15-20" )

·

^{2 "}

·

j~arl

. . .. · · · · . · · .

^{• ••}

. .. .. .. . . . 333 328 328 332 334 335 337

d.~In iii. Kinderjare ii. Kleinkinderjare die Tug i. Algemeen ••• ••• •••

· · · · . .. .. .. . ·

^{• ••}

. .

³⁴⁰340341343 iv. Leerjare v. Adolessensie ••.

· · .. .. • •• • • • 348346

vi. Die jongman 354

(10)

• • • (Rousseau vervolg)

e • In die Metode 355

i. Algemeen

· ..

³⁵⁵

ii. Kleinkinderjare

· . .

355 iii. Kinderjare iVa Leerjare

· · . .. . ·

^•

..

^•• ³⁵⁶³⁶⁰

v. Adolessensie

· .. · . .

³⁶⁴

f. Kritiese Samevatting

· .. · . .

³⁶⁶

HOOFSTUK VIII

.

_• GEVOLGTREKKINGE _•_{• •}

· . .

³⁷⁴

a. Gesag en Vryheid in die Geskiedenis van die Onderwys _•_•_• _•_•_•

· . .

374 b. Gesag en Vryheid in die Beskouing oor

die Mens

· . . · . . · ..

³⁷⁶

c. Gesag en Vryheid in die Doel van die _"

Opvoeding

· . . · . . · .. · ..

³⁷⁷

d. Gesag'en Vryheid in die Inhoud van die

Opvoeding _{• •}_• _•_••

· .. · . . 379

e. Gesag en Vryheid in die Metode van die

Opvoeding

· ..

^•^••

· . .

^{• ••}

.

³⁸¹

f. Gesag en Vryheid in die Tug

· . . · . .

³⁸⁴

g. Gesag en Vryheid in die Rol van die

Onderwyser

·. .

^•^•• ^{• ••} ^•^•^• ³⁹⁰

h. Slot

· . . · .. · . . · ..

³⁹⁴

AAN1E.KE. N IN GE. 397 A.

BIB'LIOGRAFIE _•_•_•

· . . · . .

³⁹⁸

Vryheid en gesag in die opvoeding :histories en krities

IN DIE OPVOEDING ­ HISTORIES EN KRITIES.

YOORWOORD.

HOOFSTUK II : DIE MIDDELEEUE

HOOFSTUK III: DIE RENAISSANCE-HUMA 1"ISME

HOOFSTUK VI : DIE RASIONALISME

HOOFSTUK VIII

IN DIE OPVOEDING HISTORIES EN KRITIES.