SEJARAH PERKEMBANGAN PELABURAN JEPUN
DI MALAYSIA 1957-1970
THE HISTORICAL DEVELOPMENT OF JAPANESE
INVESTMENT IN MALAYSIA 1957-1970
ABSTRAK
Kajian ini melihat faktor-faktor tolakan dan tarikan yang menyumbang kepada kemasukan pelaburan Jepun di Malaysia antara tahun 1957 hingga 1970. Tempoh ini dipilih kerana kajian ini bertujuan melihat sejarah perkembangan pelaburan Jepun di Malaysia semasa era pentadbiran Tunku Abdul Rahman. Kaedah kajian yang digunakan adalah berdasarkan kaedah penelitian terhadap sumber-sumber yang diperolehi di perpustakaan dan Arkib Negara Malaysia. Selepas berakhirnya Perang Dunia Kedua, peranan Jepun dalam bidang ekonomi di Semenanjung Tanah Melayu berakhir. Dalam tempoh lebih satu dekad selepas tahun 1945, tidak terdapat sebarang pelaburan Jepun di Semenanjung Tanah Melayu, Borneo Utara dan Sarawak. Untuk jangka masa yang lama selepas Perang Dunia Kedua, Jepun mengekalkan profil yang rendah dalam hal ehwal antarabangsa, lebih
suka berada di bawah naungan Amerika Syarikat selepas ia menerima Deklarasi Postdam
pada bulan Ogos 1945. Kebimbangan utamanya adalah dalam bidang aktiviti ekonomi untuk
memastikan bahawa terdapat bahan mentah dan bekalan yang mencukupi untuk menjana
Borneo Utara dan Sarawak dari tidak aktif kepada aktif. Pada masa ini juga Jepun memulakan polisi pelaburannya. Kajian ini akan menganalisis faktor-faktor tolakan dan tarikan yang menyumbang kepada kemasukan semula pelaburan Jepun di Malaysia sejurus negara mencapai kemerdekaan.
Katakunci: Faktor Tarikan, Faktor Tolakan, Jepun, Malaysia, Pelaburan
ABSTRACT
foreign policy towards Malaya, North Borneo and Sarawak from inactive to active. At this time Japan started its investment policy. This study will analyze the push and pull factors that contribute to the influx of Japanese investments in Malaysia shortly after its independence.
Keywords: Investment, Japan, Malaysia, Push Factor, Pull Factor
PENGENALAN
Kajian ini akan menganalisis sejarah perkembangan pelaburan Jepun di Malaysia antara
tahun 1957 hingga 1970. Tempoh ini dipilih kerana bab ini bertujuan melihat sejarah
perkembangan pelaburan Jepun di Malaysia semasa era pentadbiran Tunku Abdul Rahman.1
Dalam tempoh lebih satu dekad selepas tahun 1945, tidak terdapat sebarang pelaburan Jepun
di Semenanjung Tanah Melayu, Borneo Utara dan Sarawak. Menjelang akhir tahun 1950-an,
Jepun mula mengubah dasar luarnya terhadap Semenanjung Tanah Melayu, Borneo Utara
dan Sarawak dari tidak aktif kepada aktif.2 Pada masa ini juga Jepun memulakan polisi
pelaburannya.3 Bab ini akan menganalisis faktor-faktor tarikan dan tolakan yang
menyumbang kepada kemasukan semula pelaburan Jepun di Malaysia sejurus negara
mencapai kemerdekaan.
Japan-Malaysia Relations: The Impact of Japanese Investment on Japan-Malaysia,5 Ooi
Loy Mui dalam tesis Sejarah Ekonomi Malaysia-Jepun: Kecenderungan Dasar Pandang Ke Timur Sehingga Membawa Kepada Penerapan Sistem
Penglibatan Gaya Jepun di Malaysia Dari Tahun 1957-1980an, Ahmad Ali
Seman dalam artikel Hubungan Ekonomi Malaysia-Jepun: 1980-1990,6
Roszaima binti Rosdi dalam tesis Sejarah Perkembangan Kegiatan Pelaburan Jepun di Malaysia: Satu Penilaian,7 Sumanthy a/p Murugaiah
dalam tesis Perdagangan Dan Pelaburan Jepun Di Negeri Sembilan 1957-1990 dan Siow Yuen Tow dalam tesis Perdagangan dan Pelaburan Jepun Di Malaysia
Selepas Perang Dunia Kedua.
FAKTOR TOLAKAN DARI JEPUN
Pemulihan Ekonomi Jepun
Selepas berakhirnya Perang Dunia Kedua, peranan Jepun dalam bidang ekonomi di
Semenanjung Tanah Melayu berakhir. Selepas Jepun menyerah kalah pada bulan Ogos 1945,8
kerajaan British merampas ladang-ladang Jepun dan harta lain yang dimiliki Jepun9 semasa
zaman peperangan. Aset-aset Jepun dijual dalam lelongan dan wang tersebut telah
dimasukkan ke dalam Dana Pampasan Kerosakan Perang.10 Lihat Jadual 1 untuk data yang
terkandung dalam Dana Pampasan Kerosakan Perang:
JADUAL 1
Sept. 1948 July 1949 Dec. 1952
British tidak melepaskan hak untuk menuntut gantirugi dari Jepun12 walaupun Amerika
Syarikat mengambil keputusan untuk tidak menuntut gantirugi dari Jepun13 dalam Perjanjian
Keamanan San Francisco 195114 dan meminta negara-negara lain mengikuti jejaknya kerana
perlu menumpu kepada era Perang Dingin.15 Oleh kerana Jepun telah terikat kepada Artikel
14 Perjanjian Keamanan San Francisco, maka Jepun dikehendaki membayar ganti rugi
kepada negara-negara yang pernah didudukinya.16 Edwin P. Pauley telah dilantik sebagai duta
Amerika Syarikat ke Jepun dan beliau bertanggungjawab untuk membentuk Suruhanjaya
Pembayaran Gantirugi Pauley.17 Skim Pampasan Kerosakan Perang yang mendapat dana dari
penjualan harta milik Jepun18 telah memberikan manfaat yang besar kepada syarikat British.19
oleh kerajaan British20 dan akhirnya mendapat keuntungan daripada Perang Korea juga.21
Untuk jangka masa yang lama selepas Perang Dunia Kedua, Jepun mengekalkan profil yang
rendah dalam hal ehwal antarabangsa, lebih suka berada di bawah naungan Amerika
Syarikat22 selepas ia menerima Deklarasi Postdam pada bulan Ogos 1945. Kebimbangan
utamanya adalah dalam bidang aktiviti ekonomi23 untuk memastikan bahawa terdapat bahan
mentah dan bekalan yang mencukupi untuk menjana ekonomi serta pasaran bagi produknya.24
Menerusi Supreme Commander for the Allied Powers (SCAP),25 Amerika Syarikat telah
mentadbir Jepun dengan diketuai oleh Jeneral Douglas MacArthur sehingga 11 April 1952
dan kemudian diganti oleh Jeneral Matthew Ridgway sehingga 28 April 1952. Selain SCAP,
Jepun juga menerima dasar dari satu Suruhanjaya Timur Jauh (FEC) yang menentukan dasar
Kuasa-kuasa Bersekutu dan MacArthur bertanggungjawab menjalankan peranan FEC di
sampin SCAP. Namun peranan dan objektif pendudukan Amerika Syarikat di Jepun juga
terletak kepada United States Initial Port-Surrender Policy of Japan yang telah disiarkan pada
29 Ogos 1945. Matlamatnya ialah untuk memastikan Jepun tidak lagi menjadi ancaman
kepada keamanan dunia.26 Selepas Perang Dunia Kedua, kekangan Jepun untuk menjalankan
perdagangan dengan negara-negara koloni British akhirnya dapat diselesaikan apabila Jepun
yang diwakili oleh SCAP dan British mewakili koloninya menandatangani perjanjian
perdagangan yang membenarkan jumlah perdagangan yang minimum sebanyak US
55,000,000. Kesan perjanjian ini, jumlah perdagangan Jepun dengan negara-negara koloni
British meningkat 3 ½ kali ganda.27
Semasa tahun 1950-an dan 1960-an di bawah arahan kerajaan Jepun , banyak firma kecil
di Jepun telah bergabung untuk dimajukan, dan teknologi baru Amerika Syarikat dan teknik
mula mengatasi pesaing mereka di Barat, pihak pengurusan tertinggi percaya bahawa sistem
mereka28 adalah lebih baik dari Barat29 dan mereka mula menghasilkan satu bentuk
pengurusan yang baru.30 Istilah ‘Pensyarikatan Jepun’31 bukanlah satu konsep yang digubal
sendiri oleh Jepun. Sebaliknya, istilah itu dicipta oleh pihak Barat akibat kegelisahan mereka
terhadap serangan ekonomi Jepun32 pada lewat tahun 1960-an.33 Pihak Barat berpendapat
bahawa syarikat-syarikat dan pemerintah Jepun telah bekerjasama rapat dalam bidang
perusahaan dan perniagaan, seolah-oleh mereka berada dalam sebuah syarikat.34 Secara lebih
khususnya, mereka mendakwa kerajaan Jepun telah menolong syarikat-syarikat Jepun dalam
persaingannya dengan syarikat-syarikat asing ataupun dalam menentukan supaya daya
pengeluaran syarikat Jepun meningkat.35
Menjelang pertengahan tahun 1960, Jepun walaupun masih kekurangan kuasa
ketenteraan dan masih dikenakan sekatan dalam menyuarakan pendapatnya dalam hal ehwal
dunia, telah menghasilkan satu set statistik luar biasa untuk membawa kenaikannya pada
tahun 1968 sebagai kuasa ekonomi kedua terbesar dunia di kalangan kuasa-kuasa
perindustrian dunia.36 Dengan jumlah penduduknya melebihi 100 juta orang, jangka hayat 65
tahun bagi lelaki dan 70 tahun bagi wanita, pendapatan per kapita lebih $600 menjelang
tahun 1965, dan hanya 25 peratus tenaga buruhnya terlibat dalam sektor pertanian, Jepun
telah memenuhi ciri-ciri demografi masyarakat moden yang maju.37 Pada tahun 1961 Jepun
telah mengatasi Britain dalam pengeluaran keluli.38 Menjelang tahun-tahun 1960-an, Jepun
muncul sebagai pengeluar kedua dunia selepas Amerika Syarikat dalam pembuatan radio dan
set televisyen. Dalam tempoh yang sama Jepun mengatasi Jerman Barat39 untuk menjadi
pengeluar ketiga dunia dalam pembuatan auto. Jepun juga menduduki tangga kelima dunia
projek-projek ekonomi di India dan Pakistan sehingga kepada pelancaran Bank Pembangunan
Asia.41
Pada tahun 1964 Jepun menjadi pengeluar keluli terbesar ketiga dunia selepas Amerika
Syarikat dan Kesatuan Soviet. Kejayaan besarnya juga dilihat dari saiz kapal-kapal yang telah
dibina dalam tahun 1967. Jepun juga mendahului negara-negara lain dengan kepantasannya
membin kapal. Misalnya sebuah kapal tangki minyak, yang lunasnya dipasang dalam bulan
Februari, boleh dilancarkan di laut dalam bulan Disember pada tahun yang sama. Pada tahun
1964 semasa Sukan Olimpik Tokyo, satu jalan baru keretapi secara keseluruhannya telah
dibina antara Tokyo dengan Osaka, dan keretapi-keretapi yang dibina khas boleh mengambil
masa selama tiga jam sepuluh minit bagi perjalanan sejauh 320 batu. Sebanyak 50 perjalanan
dengan kelajuan lebih 100 batu sejam yakni rekod dunia, boleh dilakukan setiap hari di atas
jalan keretapi baru ini, yang mana sedang dipanjangkan ke arah barat melalui Hiroshima ke
selat Shimonoseki.42 Pengeksportan keluaran Jepun pada tahun 1950-an dan 1960-an
terutama dari segi industri pembuatan telah bertambah mencapai antara 94 hingga 96 peratus
selepas Perang Dunia Kedua.43 Beberapa keperluan terutama bagi sektor pembuatan seperti
bahan mentah, tenaga kerja dan perkhidmatan-perkhidmatan lain merupakan faktor yang
mendorong pelabur-pelabur Jepun untuk ke luar negara.44
Boleh dilihat bahawa Jepun telah mengalami pertumbuhan ekonomi yang pesat mulai
tahun 1950. Keadaan ini berlaku kerana Jepun dan Amerika Syarikat telah menjalin
kerjasama ekonomi di mana Amerika Syarikat telah menjadi rakan dagangan bagi penyediaan
pasaran dan bahan mentah yang penting untuk Jepun.45 Kesan pertumbuhan tersebut, Jepun
telah mengambil inisiatif untuk melebarkan sayapnya dengan menjadi anggota Pertubuhan
(FAO)47 dan Tabung Kewangan Antarabangsa (IMF)48 pada tahun 1954 dan General Agreement on Tariffs and Trade (GATT)49 pada tahun 1955.50
Jepun di Peringkat Antarabangsa
Kedudukan dan keadaan Jepun sekitar tahun 1950-an dan 1960-an banyak mempengaruhi
perjalanan perdagangan serta perhubungan negara ini dengan Malaysia dan juga
negara-negara di Asia Tenggara. Faktor geografi Jepun seringkali mempengaruhi pembentukan dasar
luarnya.51 Jepun dikelilingi oleh tiga buah kuasa tentera iaitu Amerika Syarikat, China dan
Soviet Union. Keadaan Jepun yang mengalami kekurangan sumber bahan mentah
memerlukan ia mengadakan hubungan baik dengan hampir semua negara-negara di dunia.
Pada waktu yang sama, selepas kekalahan Jepun dalam Perang Dunia Kedua, perlembagaan
Jepun melarang negara itu menjadi kuasa tentera kerana ia harus menumpukan usaha untuk
membangunkan semula ekonomi negaranya. Perlembagaan Jepun yang dibentuk selepas
Perang Dunia Kedua juga membenarkan negara ini mempunyai hanya pasukan pertahanan
dalam negara dan peruntukan perbelanjaan untuk pertahanannya adalah rendah.52
Selepas Perang Dunia Kedua, terdapat banyak krisis yang berlaku di rantau Asia53 kesan
pertentangan ideologi komunis dan demokrasi.54 Krisis-krisis yang berlaku termasuklah
Perang Korea (1950-1953), Peristiwa Tibet (1956-1959), Krisis Sempadan China-India
(1959-1962) dan Perang Vietnam (1960-1975). Kesemua krisis ini telah mempengaruhi
perjalanan dasar luar Jepun.55 Kesemua krisis ini menunjukkan ketidakstabilan rantau Asia
dengan tindakan kuasa-kuasa besar yang masuk campur di dalam pergolakan yang berlaku.
Jepun melihat semua pertelingkahan yang berlaku adalah pada negara-negara yang berada
hampir dengannya. Ini menyebabkan kerajaan Jepun terpaksa berhati-hati dengan dasar
luarnya dan terpaksa menumpukan lebih banyak perhatian di dalam perhubungan dan
perjanjian pertahanan dengan Amerika Syarikat.56
Antara tahun 1957 hingga 1960, kerajaan Jepun telah dipimpin oleh dua orang Perdana
Menteri iaitu Hatoyama dan Nobusuke Kishi.57 Hatoyama telah berjaya memulihkan
hubungan diplomatik Jepun dengan Soviet Union dalam usahanya untuk mengurangkan
pergantungan Jepun terhadap Amerika Syarikat. Kishi pula telah memulihkan kembali
hubungan perdagangan dan persahabatan yang lebih baik dengan negara-negara Asia bukan
komunis.58 Langkah ini memberikan Jepun peluang untuk mengadakan hubungan rapat
dengan negara-negara pro-Barat. Tujuan utamanya ialah pembekalan sumber bahan mentah
yang berterusan dan pasaran bagi pembangunan industri di dalam Jepun. Kebangkitan kuasa
komunis selepas Perang Dunia Kedua di Asia telah memberikan cabaran baru kepada
negara-negara di Asia. Keadaan ini jelas dilihat dengan penguasaan komunis di China, Korea Utara,
Vietnam Utara dan pengaruh kuat di beberapa buah negara di Asia Tenggara.
Dalam waktu yang sama, Semenanjung Tanah Melayu turut menghadapi ancaman Parti
Komunis Malaya (PKM)59 yang mendapat sokongan kuat dari pihak komunis China. Oleh itu,
Semenanjung Tanah Melayu dan Jepun berusaha membentuk kestabilan negara yang jauh
daripada ancaman komunis serta mengadakan hubungan baik dengan negara-negara anti
komunis. Sehingga tahun 1960, Jepun banyak mengharapkan bantuan ketenteraan Amerika
Syarikat bagi mengawal keamanan dan kestabilannya daripada ancaman kuasa-kuasa luar
terutamanya pihak komunis. Kedudukan ini sama dengan Semenanjung Tanah Melayu yang
ancaman pihak komunis. Kedua-dua negara berusaha mengurangkan pergantungan kepada
Amerika Syarikat atau British dengan cara memperkuatkan angkatan pertahanan sendiri
secara berperingkat-peringkat.60
Selepas tahun 1960, kekuatan pasukan tentera Amerika Syarikat di Jepun mula
dikurangkan kerana pentadbiran Amerika Syarikat lebih memberikan perhatian terhadap
pertahanan Korea Selatan yang sedang diancam Korea Utara. Dasar ini menyebabkan
kerajaan Jepun terpaksa mengambil langkah memperkuatkan angkatan tenteranya secara
berperingkat-peringkat bagi membolehkan ia kurang bergantung kepada Amerika Syarikat.
Perkembangan ini dapat dilihat menerusi Jadual 2:
di masa hadapan.62 Oleh itu, pembentukan dasar luar Ikeda banyak tertumpu kepada
hubungan dengan negara-negara di Asia Tenggara dan Eropah. Langkah ini ada kaitan
dengan kesedaran Jepun bahawa pasaran baru dan bekalan bahan mentah banyak terletak di
luar Amerika Syarikat terutamanya di negara-negara Asia Tenggara. Dengan itu, wujud
keperluan Jepun untuk mewujudkan hubungan dan kerjasama erat dengan negara-negara di
Asia Tenggara.63 Kepimpinan Jepun juga mahu menukar imej negara mereka supaya
dipandang baik dan dapat mengadakan hubungan selesa dengan negara-negara bukan
komunis. Langkah ini diperlukan bagi menjamin pembangunan industri dan negara Jepun itu
sendiri. Jepun juga berusaha menjalin hubungan lebih erat dengan negara-negara Asia
Tenggara kerana hubungan perdagangannya Amerika Syarikat telah mengalami defisit64 dan
Amerika Syarikat perlu menanggung beban besar semasa pendudukannya di Jepun.65
Amerika Syarikat juga mula mengurangkan penglibatan ketenteraannya di Asia berikutan
deklarasi Doktrin Nixon pada tahun 1969.66 Jepun menyedari bahawa ia perlu
memperluaskan eksportnya memandangkan ia telah kehilangan dagangan dengan China
kerana memenuhi matlamat anti-komunis dan dasar Amerika Syarikat.67
Perubahan dasar luar Jepun lebih nyata berlaku selepas tahun 1960-an apabila ia bebas
daripada pengaruh Amerika Syarikat. Jepun mula mengadakan hubungan rapat dengan
negara-negara Asia Tenggara serta mengadakan hubungan diplomatik dengan Mongolia dan
Vietnam Utara. Satu tindakan yang lebih berani ialah pemimpin-pemimpin Jepun telah
mengiktiraf kewujudan negara Bangladesh tanpa merujuk terlebih dahulu kepada
Washington.68 Tindakan ini dilihat tindakan lebih berani pemimpin-pemimpin Jepun dan
peralihan tumpuan dalam dasar luar Jepun terhadap hubungannya dengan rantau Asia. Dasar
luar Jepun yang lebih terbuka membolehkannya mengadakan hubungan diplomatik yang
pegawai-pegawainya ke Kuala Lumpur bagi membincangkan dengan kerajaan Malaysia mengenai
gantirugi peperangan.69 Sehingga tahun 1963 tuntutan gantirugi peperangan telah dibayar
kepada empat buah negara di Asia Tenggara iaitu Burma, Indonesia, Vietnam dan Filipina.70
Selain membayar gantirugi, Jepun juga telah berpeluang mengembangkan perdagangannya ke
negara-negara tersebut. Jepun telah mengenakan syarat bahawa negara-negara tersebut tidak
boleh bersikap prejudis dalam perdagangan dengn Jepun dan produk-produk yang dibekalkan
oleh Jepun tidak boleh dieksport ke negara-negara lain.71
Rancangan penubuhan Malaysia pada tahun 1963 dengan penyatuan Semenanjung
Tanah Melayu, Singapura, Sarawak dan Borneo Utara (Sabah) telah menimbulkan isu politik
antarabangsa. Penubuhan Malaysia telah ditentang hebat oleh Presiden Sukarno dari
Indonesia dan Presiden Macapagal dari Filipina. Bagi Sukarno, penubuhan Malaysia adalah
salah satu usaha neo-kolonialisme dan menganggap Tunku Abdul Rahman sebagai boneka
British. Manakala Filipina menentang penubuhan Malaysia kerana beranggapan wilayah
Borneo Utara adalah wilayah yang ditadbir olehnya dan seterusnya telah menuntut hak ke
atas wilayah ini.72 Pelbagai pihak telah cuba menjadi orang tengah untuk menyelesaikan
perbalahan di antara Malaysia, Indonesia dan Filipina termasuklah negara-negara Asia
Tenggara, PBB dan Jepun. Jepun mula menjadi orang tengah pada bulan September 1963
apabila Perdana Menteri Hayato Ikeda menawarkan tempat perundingan bagi Malaysia,
Indonesia dan Filipina menamatkan isu konfrantasi.73
Usaha kerajaan Jepun bertindak sebagai orang tengah diterima baik oleh Indonesia dan
Filipina. Menjelang bulan Jun 1964, kerajaan Jepun berjaya mengaturkan perbincangan
menteri-menteri luar Malaysia, Indonesia dan Filipina di Tokyo. Manakala kemuncak kepada
Macapagal. Bagaimanapun, usaha-usaha kerajaan Jepun untuk menamatkan isu kurang
berhasil kerana rundingan ketiga-tiga pemimpin tidak dapat memberikan sebarang
penyelesaian.74 Langkah kerajaan Jepun memulihkan keamanan di Asia Tenggara adalah
kerana Indonesia dan Malaysia merupakan pembekal bahan mentah dan pasaran yang utama
bagi industri Jepun. Kedua-dua negara memberikan sumbangan bekalan getah dan bijih timah
kepada industri Jepun serta kedudukan Selat Melaka yang begitu penting sebagai laluan
utama mengangkut minyak dan hasil industri Jepun. Oleh itu keamanan di kedua-dua negara
amat diperlukan oleh kerajaan Jepun bagi menjamin pembangunan industrinya.75
Pergolakan yang berlaku di rantau Asia Tenggara telah membawa Jepun memberikan
tumpuan terhadap kedudukannya di rantau ini. Perdana Menteri Sato telah melawat
negara-negara Asia Tenggara dengan tujuan utama mengalakkan hubungan politik serta
meningkatkan kerjasama ekonomi dan teknikal. Negara utama yang dilawatinya ialah
Malaysia dan Indonesia.76 Rancangan Sato adalah selaras dengan gesaan Tunku Abdul
Rahman supaya Jepun melakukan kerjasama lebih erat dalam bidang ekonomi dan politik di
Asia Tenggara.77 Gesaan Tunku berasaskan kepada pengamatan beliau bahawa Jepun
mempunyai kemampuan menjadi pemimpin kepada negara-negara Asia di samping
memainkan peranan utama membantu pembangunan negara-negara Asia Tenggara.78
Selepas tamatnya Konfrantasi, Malaysia bersama Jepun dan sembilan buah negara Asia
dan Pasifik telah menubuhkan Asia and Pacific Council (ASPAC)79 pada tahun 1966.80
Tujuan utama penubuhan ini adalah mengadakan kerjasama dalam bidang ekonomi dan
kebudayaan di antara negara-negara yang terlibat. Bagaimanapun timbul keraguan di
perkumpulan negara-negara anti komunis. Sehubungan itu, Malaysia dan Jepun telah
sama-sama berusaha mengelakkan majlis ini daripada dicop sebagai pertubuhan anti-komunis.81
Langkah memberikan bantuan ke negara-negara luar merupakan rancangan kerajaan
Jepun dalam bentuk nasionalisme ekonomi dengan tujuan membantu membantu
perkembangan ekonomi dan kebajikan negara-negara yang sedang membangun termasuklah
Malaysia. Bantuan diberikan dalam dua bidang utama iaitu bantuan kewangan dan kebendaan
dan kerjasama ekonomi yang membolehkan Jepun mengembangkan kepesatan ekonomi
pembuatannya ke luar negara.82 Malahan bantuan luar Jepun pada peringkat awal ini
mempunyai tiga tujuan utama iaitu mempromosikan eksport barangan Jepun, mengekalkan
hubungan baik Jepun dengan negara-negara luar terutama yang pro-Barat dan mengasaskan
rangkaian antarabangsa yang dijangkakan dapat mengembangkan pengaruhnya ke
negara-negara membangun.83 Oleh itu kerajaan Jepun bersungguh-sungguh memberikan bantuan ke
negara-negara Asia Tenggara yang dirasakannya berpotensi besar dalam mempertingkatkan
perkembangan ekonominya.
Jepun juga telah melibatkan diri secara aktif dan berpengaruh di dalam Economic
Commission for Asia and the Far East (ECAFE),84 Rancangan Colombo,85 Projek Mekong,86
Bank Pembangunan Asia (ADB)87 dan Persidangan Menteri-Menteri bagi Pembangunan
Ekonomi Asia Tenggara.88 Sehingga akhir tahun 1960-an, bantuan Jepun adalah mengenai
bayaran gantirugi perang dan kerjasama ekonomi. Kerajaan Jepun menganggap bayaran
gantirugi Perang Dunia Kedua yang dibuat ke atas beberapa buah negara Asia Tenggara
sebagai sebahagian daripada bantuan negaranya.89 Kejayaan Jepun memasarkan keretanya ke
luar negara juga telah mempengaruhi negara ini untuk mencari jaminan bekalan bahan
Pada bulan Oktober 1971, Tun Abdul Razak telah melakukan lawatan diplomasi ke
Jepun bagi meminta bantuan Jepun memberi sumbangan dalam menstabilkan keamanan di
Asia Tenggara khususnya dalam perselisihan Indochina. Selain itu, Jepun juga menyokong
keputusan Pertubuhan Negara-Negara Asia Tenggara (ASEAN)90 dalam mengantung bantuan
ekonomi kepada Vietnam. Hubungan diplomatik yang pesat antara Jepun dan ASEAN pada
era 1970-an telah berjaya melenyapkan persepsi buruk dan negatif terhadap Jepun. Berbagai
forum dan persidangan ekonomi hasil daripada hubungan diplomasi antara kedua-dua belah
pihak telah diadakan.
FAKTOR TARIKAN DARI MALAYSIA
Isu Pampasan Perang
Persepsi kepimpinan kerajaan ke arah Jepun pada tempoh awal selepas kemerdekaan adalah
bercampur-campur dan bercanggah. Terdapat perbezaan di antara pandangan peribadi Tunku
Abdul Rahman dan pandangan rasmi kerajaan terhadap Jepun. Beberapa orang yang
ditemuramah mendakwa bahawa Tunku Abdul Rahman tidak melihat Jepun dengan
sebaiknya.91 Walau bagaimanapun, ini tidak dicerminkan dalam mana-mana tulisannya.92
Walaupun memori buruk semasa Perang Dunia Kedua, dasar pragmatik kerajaan yang
diketuai oleh Perdana Menteri pertama, Tunku Abdul Rahman menyaksikan keperluan
Semenanjung Tanah Melayu untuk mewujudkan semula hubungan dengan Jepun.93
Di peringkat rasmi, pentadbiran Tunku Abdul Rahman komited untuk menggalakkan
hubungan mesra dengan Jepun.94 Pragmatisme, dan bukannya sentimen peribadi, menjadi
Semenanjung Tanah Melayu pada tahun 1957, Tunku Abdul Rahman sudah memuji kejayaan
ekonomi Jepun. Tunku Abdul Rahman mahu Semenanjung Tanah Melayu memberi perhatian
terhadap pembinaan ekonomi Jepun, pencapaian ekonomi dan industrinya supaya mereka
boleh mencontohi kejayaan Jepun ini.95
Dalam penulisannya tentang Jepun 18 tahun kemudian, Tunku Abdul Rahman
mengenang kembali lawatan Perdana Menteri Jepun, Kishi Nobusuke96 ke Kuala Lumpur
pada tahun 1957.97 Tunku Abdul Rahman menyatakan bahawa dasar kerajaan pada ketika itu
adalah untuk berdamai dengan dunia. Apabila Kishi Nobusuke melahirkan keinginan untuk
datang ke Semenanjung Tanah Melayu, beliau mengalu-alukan idea tersebut. Beliau percaya
bahawa masa lalu tidak perlu menentukan masa sekarang dan akan datang. Jika rakyat
tempatan tidak boleh melupakan kekejaman Jepun semasa Perang Dunia Kedua, mereka
masih boleh memaafkannya. Biarkan apa yang sudah berlalu adalah jalan terbaik kepada
mencapai keamanan.
Tunku Abdul Rahman adalah sangat pragmatik dalam pendekatan terhadap Jepun.
Walaupun terdapat pandangan peribadinya tentang Jepun, Tunku Abdul Rahman telah
melihat kepentingan ekonomi Jepun terhadap Semenanjung Tanah Melayu. Thong Yaw
Hong menyatakan bahawa Tunku Abdul Rahman tidak mahu melihat hubungan ekonomi
antara Semenanjung Tanah Melayu dan Jepun terjejas akibat apa-apa tuntutan gantirugi.98
Keputusan Tunku Abdul Rahman untuk tidak memanjangkan isu pampasan dilihat sebagai
langkah yang praktikal. Tidak seperti kebanyakan negara jiran lain, Semenanjung Tanah
Melayu tidak mengalami siri rundingan yang panjang dan merumitkan bagi mendapatkan
pampasan perang dari kerajaan Jepun. Oleh itu, hubungan Semenanjung Tanah Melayu
Keputusan kerajaan untuk tidak membangkitkan isu pampasan semasa lawatan Perdana
Menteri Jepun, Kishi Nobusuke ke Kuala Lumpur pada tahun 1957 sememangnya penting
kerana semua negara lain di rantau ini, terutamanya Filipina berasa tidak sabar untuk
menuntut modal daripada Jepun.99 Hak Semenanjung Tanah Melayu dan Singapura untuk
menuntut gantirugi telah diketepikan oleh pihak berkuasa British, yang ketika itu masih
menduduki dua wilayah ini apabila Jepun menandatangani Perjanjian Keamanan 1951100 di
San Francisco. Menurut Wolf Mendl,101 Semenanjung Tanah Melayu dan Singapura yang
masih merupakan tanah jajahan British sehingga tahun 1957, tidak mempunyai hak untuk
menuntut pampasan bagi pihak mereka. Hak pampasan itu menjadi tanggunjawab British,
yang bagaimanapun tidak menjalankan tanggungjawab itu.
Dalam satu kajian, Hara Fujio102 telah mencabar kenyataan bahawa British telah
memutuskan untuk tidak mendapatkan gantirugi dari Jepun bagi pihak Semenanjung Tanah
Melayu dan Singapura. Sebaliknya beliau berhujah bahawa wang daripada hasil jualan aset
Jepun, termasuklah ladang-ladang getah di Semenanjung Tanah Melayu telah digunakan ke
arah pemulihan kepentingan British di tanah jajahan, terutamanya untuk syarikat getah dan
bijih timah British.103 Hasil dari jualan ini tidak disalurkan kepada mangsa-mangsa
kekejaman perang Jepun atau keluarga mereka di Semenanjung Tanah Melayu dan
Singapura. Hujah Hara ini telah disokong oleh kajian sebelumnya dari Lee Poh Ping.104
Menurut Profesor Diraja Ungku Aziz105 pula, keengganan pemimpin politik dan perniagaan
Cina untuk memperjuangkan isu pampasan boleh dikaitkan dengan keinginan mereka untuk
menyesuaikan pemikiran masyarakat Cina di Semenanjung Tanah Melayu selepas
Dapat diperhatikan untuk satu tempoh masa yang panjang, orang Cina di Semenanjung
Tanah Melayu hanya berminat untuk mengikuti perkembangan politik di China.107 Kesetiaan
mereka adalah jelas kepada China,108 bukannya Semenanjung Tanah Melayu, seperti yang
terbukti dengan sokongan padu mereka109 terhadap Dr. Sun Yat Sen110 dan Kuomintang111
dalam peperangan. Walau bagaimanapun, dengan China di bawah pengaruh Komunisme
selepas Revolusi 1949112 berjaya, masyarakat Cina di Semenanjung Tanah Melayu telah
dipaksa untuk menukar orientasi politik mereka, dari yang memberi tumpuan kepada China
bertukar kepada penekanan terhadap Semenanjung Tanah Melayu. Pemimpin Cina telah mula
menyedari bahawa masa depan mereka akan kekal di Semenanjung Tanah Melayu113 dan
melihat China tidak memegang apa-apa masa depan bagi mereka.
Walau bagaimanapun, isu pampasan kemudiannya telah dibawa berkali-kali pada
tempoh tahun 1960-an, terutamanya selepas penemuan beberapa kubur besar mangsa yang
dibunuh dengan kejam semasa pendudukan Jepun di kawasan tertentu di Semenanjung Tanah
Melayu dan Singapura.114 Isu pampasan bagi jenayah perang Jepun, yang lebih dikenali
sebagai ‘hutang darah’,115 mendapat publisiti meluas dan sokongan terutamanya daripada
masyarakat Cina di Semenanjung Tanah Melayu dan Singapura pada awal tahun 1960-an.
Keadaan ini bagaimanapun tidak menjejaskan hubungan dua hala antara kedua-dua negara ini
dan Jepun. Ini adalah disebabkan ketiadaan usaha bersepadu oleh masyarakat Cina dan
pemimpin mereka di Semenanjung Tanah Melayu dan Singapura untuk menekan pampasan
daripada kerajaan Jepun.
Dalam kes Semenanjung Tanah Melayu, ramai pemimpin perniagaan Cina yang
merupakan ahli-ahli Dewan Perdagangan Cina mempunyai hubungan yang rapat dengan
dengan Pertubuhan Kebangsaan Melayu Bersatu (UMNO)116 dan Kongres India Se-Malaysia
(MIC) membentuk pakatan kerajaan selepas merdeka pada tahun 1957.117 Perikatan
pemerintah ini teragak-agak dalam mendapatkan pampasan dari Jepun walaupun mendapat
bantahan kuat daripada sebilangan kecil penduduk Cina. Seperti yang dinyatakan oleh
Hara,118 tidak boleh dinafikan bahawa kekurangan perpaduan dan semangat di kalangan
masyarakat Cina di Semenanjung Tanah Melayu dan kewujudan kumpulan yang mahu
memulihkan hubungan ekonomi dengan Jepun telah menjejaskan gerakan menuntut
pampasan pada masa itu. Kepimpinan Melayu secara umumnya juga bersetuju dengan
rakan-rakan Cina mereka dalam Parti Perikatan untuk tidak meneruskan isu pampasan.
Boleh disimpulkan bahawa kumpulan perniagaan berpengaruh Cina, sumber utama
kewangan bagi parti Melayu dan Cina dalam Parti Perikatan, UMNO dan MCA, tidak mahu
mengejar isu pampasan kerana ia akan memudaratkan kerjasama perniagaan mereka dengan
Jepun dalam jangka masa panjang. Pemimpin perniagaan Cina yang berpengaruh serta sekutu
MCA mereka bimbang hubungan ekonomi yang sedia terjalin dengan Jepun akan dirosakkan
oleh isu pampasan. Ini menjelaskan sebab utama kekurangan minat di kalangan
pemimpin-pemimpin perniagaan dan politik Cina untuk memberi tekanan kepada kerajaan Tunku Abdul
Rahman bagi meneruskan usaha mendapatkan pampasan perang dari Jepun.
Ia juga menjadi jelas kepada kepimpinan negara bahawa dengan memanjangkan isu
‘hutang darah’, ia hanya akan menjejaskan kepentingan ekonomi bersama kedua-dua pihak.
Modal Jepun berupa bantuan,119 pinjaman120 dan pelaburan serta jentera, peralatan dan
bantuan teknikal121 adalah amat penting kepada ekonomi Semenanjung Tanah Melayu yang
baru merdeka.122 Thong Yaw Hong, birokrat atasan dari Unit Perancang Ekonomi (EPU)
berunding dengan kerajaan Jepun bagi menyelesaikan isu ‘hutang darah’ buat
selama-lamanya.123
Kerajaan Jepun akhirnya bersetuju untuk memberikan pampasan separa penuh kerana ia
akan melindungi kepentingan jangka panjang ekonomi Jepun di Semenanjung Tanah Melayu.
Semua pihak bersetuju untuk satu penyelesaian yang baik di mana Jepun akan membayar
sebanyak RM 25 juta secara tunai kepada Semenanjung Tanah Melayu124 dan RM 25 juta lagi
dalam bentuk pinjaman dan bantuan teknikal pada tahun 1967.125 Wang itu kemudiannya
digunakan oleh kerajaan Tunku Abdul Rahman untuk membayar ke atas 2 buah kapal
Jepun,126 yang membawa kepada pembentukan Syarikat Perkapalan Antarabangsa Malaysia
(MISC).127 Keputusan pemimpin-pemimpin kerajaan pada masa itu untuk tidak
memanjangkan isu pampasan kerana mendakwa ia hanya akan menjejaskan hubungan dua
hala dengan Jepun yang berpotensi menguntungkan pada tahun 1960-an, juga menyebabkan
kes Semenanjung Tanah Melayu agak berbeza daripada pengalaman negara-negara jiran
dalam tempoh awal selepas Perang Dunia Kedua.
Dalam kes Semenanjung Tanah Melayu, tiada peranan ‘pelobi Jepun’ yang boleh dilihat
dalam proses rundingan untuk separa pampasan di antara pemimpin-pemimpin kerajaan dan
rakan Jepun mereka. Tidak seperti rundingan pampasan antara kerajaan-kerajaan Asia
Tenggara yang lain dengan Jepun,128 tidak ada bukti untuk mengaitkan penglibatan kumpulan
perniagaan Semenanjung Tanah Melayu dan Jepun dalam perjanjian separa pampasan. Ia
kelihatan hanya pegawai-pegawai kerajaan dari kedua-dua pihak yang terlibat dalam proses
rundingan untuk separa pampasan, dan ia tidak mengambil mereka yang lama untuk
mencapai persetujuan. Boleh disimpulkan bahawa manfaat ekonomi sektor-sektor tertentu
orientasi dasar Semenanjung Tanah Melayu kepada Jepun sejak zaman Tunku Abdul
Rahman.
Kerjasama Ekonomi Cina-Jepun
Satu perkara penting dan menarik perhatian semasa era kemerdekaan Semenanjung Tanah
Melayu ialah kedudukan dan sikap komuniti Cina, terutama golongan perniagaan. Walaupun
orang Cina dilayan dengan teruk oleh tentera Jepun,129 namun ia tidak menghalang golongan
peniaga mereka daripada meneruskan kerjasama ekonomi dengan Jepun sebelum Perang
Dunia Kedua atau membuat kerjasama baru semasa Perang Dunia Kedua. Hubungan rapat di
antara peniaga Cina dan pengusaha Jepun telah dibentuk sebelum Perang Dunia Kedua
lagi.130 Kerjasama ekonomi di antara orang Cina dan peniaga Jepun dikekalkan semasa zaman
pendudukan Jepun. Kerajaan Jepun bergantung kepada bekalan bijih timah dari peniaga Cina
di Semenanjung Tanah Melayu untuk membiayai usaha perangnya.
Hubungan perniagaan antara komuniti Cina dan usahawan Jepun juga terus berjalan
untuk tempoh masa yang panjang selepas Perang Dunia Kedua walaupun pada hakikatnya
tiada hubungan rasmi antara Semenanjung Tanah Melayu dan Jepun. Antara tempoh tahun
1945 hingga 1957, apabila Semenanjung Tanah Melayu masih berada di bawah pemerintahan
British, peniaga Cina terlibat dalam perdagangan dengan Jepun, biasanya secara rahsia.131
Sebaik saja kemerdekaan dicapai pada tahun 1957, golongan kapitalis Cina berusaha untuk
membangunkan semula perniagaan mereka yang terganggu akibat perang. Ini membawa
kepada beberapa perkongsian di antara golongan pengusaha Cina dan Jepun.132 Antaranya
Honda ke Semenanjung Tanah Melayu dan Singapura.133 Beliau menjadikan Syarikat Kah
Motor sebagai pengedar tunggal Honda pada awal tahun 1957.
Seorang lagi pengusaha Cina134 menubuhkan Syarikat Tan Chong Motor Holdings
Berhad, syarikat pertama yang memperkenalkan kereta buatan Jepun ke Semenanjung Tanah
Melayu.135 Hubungan peribadi dan perniagaan antara Robert Kuok dengan firma besar Jepun
telah bermula sebelum Semenanjung Tanah Melayu mencapai kemerdekaan.136 Keluarganya
memulakan perniagaan mereka di Johor sebelum Perang Dunia Kedua, dalam bidang beras
dan gula137 dan perniagaan mereka berkembang walaupun semasa pendudukan Jepun.
Pengalaman awal kerja beliau termasuklah bekerja di pejabat Mitsubishi di Johor Bahru dan
kemudiannya beliau menubuhkan usahasama dengan Mitsui & Co. Ltd. dan Nishin Sugar
Manufacturing pada tahun 1960.138 Ini melahirkan Malayan Sugar Manufacturing yang
memberikan Robert Kuok gelaran ‘Raja Gula’.139
Pada masa kini, beliau menguasai 80 peratus pasaran tempatan dan 10 peratus pasaran
dunia. Daripada gula, Kumpulan Kuok berkembang kepada sektor pembuatan (tepung
gandum, kayu sintetik, simen dan kimia), perkapalan, kewangan, hartanah dan perhotelan.
Sepanjang perkembangan ini, ia telah menjalinkan usahasama dengan Mitsui dalam Perlis
Plantations dan Malayan Adhesives and Bulk Chemical Terminal, Sumitomo dalam
Malaysia Shipyard & Engineering, Tosco dalam Century Chemical Works, Rasa Sayang
Hotel dan Shangri-la Hotel di Hong Kong.140
Perkongsian perniagaan Jepun di Semenanjung Tanah Melayu pada tempoh-tempoh awal selepas kemerdekaan kebiasaannya melibatkan golongan kapitalis Cina, terutama
Komuniti Cina yang dalam proses untuk membina semula ekonomi mereka, akan mengambil
setiap peluang untuk kerjasama ekonomi dengan Jepun. Pada tahun 1960-an dan awal
1970-an, kenangan perang masih segar dalam minda kebanyakan rakyat tempatan. Sentimen anti
Jepun di kalangan rakyat tempatan begitu ketara terutamanya di kalangan majoriti etnik
Cina,141 termasuk pemimpin-pemimpin mereka yang umumnya menyalahkan Jepun atas
kekejaman yang dilakukan semasa perang. Walau bagaimanapun, kerjasama perniagaan yang
menguntungkan, yang telah terjalin antara golongan kapitalis Cina dan rakan-rakan Jepun
mereka banyak mempengaruhi sikap pragmatik mereka terhadap Jepun. Golongan kapitalis
Cina melihat Jepun sebagai rakan kongsi perniagaan yang boleh dipercayai dalam usaha
mereka untuk membina semula dan mengembangkan perniagaan mereka di Semenanjung
Tanah Melayu selepas merdeka.
Peranan Tunku Abdul Rahman juga membantu komuniti Cina dalam hubungan dengan
Jepun. Tujuan Parti Perikatan pada tahun 1957, di mana orang Melayu akan memainkan
peranan yang lebih dominan dalam politik dan orang Cina akan terus terlibat secara aktif
dalam ekonomi, telah mempengaruhi sikap kerajaan di Semenanjung Tanah Melayu selepas
merdeka. Dasar ekonomi liberal kerajaan Tunku Abdul Rahman pada tempoh sebelum DEB
yang menggalakkan pelaburan asing untuk membantu pembangunan ekonomi, telah menjadi
satu instrumen penting dalam mempromosikan kerjasama ekonomi Cina-Jepun. Ahli-ahli
komuniti perniagaan Cina pada umumnya berpuas hati untuk bersama-sama dengan dasar
kerajaan pada masa itu selagi mereka dapat melibatkan diri dalam aktiviti ekonomi. Pendek
kata, kepentingan ekonomi menjadi satu faktor penting yang mendasari sikap masyarakat
Cina, terutamanya pemimpin perniagaan mereka, ke arah Jepun.
Semasa mencapai kemerdekaan, ekonomi Semenanjung Tanah Melayu bergantung kepada
pengeluaran dan eksport getah dan bijih timah.142 Walaupun Semenanjung Tanah Melayu
merupakan pengeluar terbesar kedua-dua komoditi tersebut, harga adalah di luar kawalannya.
Ia dipengaruhi oleh pembeli iaitu negara-negara maju. Apabila merdeka, Semenanjung Tanah
Melayu perlu mempelbagaikan ekonominya. Perindustrian merupakan salah satu strategi bagi
tujuan ini, dan Semenanjung Tanah Melayu menawarkan status perintis bebas cukai kepada
pelabur asing. Di bawah pimpinan Tunku Abdul Rahman,143 polisi ekonomi Semenanjung
Tanah Melayu adalah berciri laissez-faire144 kecuali usaha kerajaan untuk menggalakkan
industri penggantian import.145 Pada masa ini, British masih merupakan rakan dagangan
utama Semenanjung Tanah Melayu.146 Jepun pula berada di kedudukan ketiga selepas British
dan Amerika Syarikat.147
Sejarah hubungan bilateral Semenanjung Tanah Melayu dan Jepun bermula apabila
Kishi Nobusuke melawat Semenanjung Tanah Melayu pada 24 dan 25 November 1957 sekali
gus menjadi Perdana Menteri asing pertama melawat Semenanjung Tanah Melayu yang
mencapai kemerdekaan pada 31 Ogos 1957.148 Sebagai membalas lawatan Kishi Nobusuke,
Tunku Abdul Rahman telah mengadakan lawatan rasmi ke Jepun pada 21 hingga 26 Mei
1958.149 Perjanjian Perdagangan Jepun-Semenanjung Tanah Melayu yang ditandatangani
pada 10 Mei 1960150 merupakan perjanjian ekonomi pertama di antara kedua-dua pihak.
Perjanjian ini memberi status most favoured nation kepada kedua-dua pihak.151 Manakala
Pertubuhan Ekonomi Semenanjung Tanah Melayu-Jepun juga telah ditubuhkan bertujuan
menggalakkan minat pelabur-pelabur Jepun untuk membuat pelaburan di Semenanjung
sokongan dan kerjasama dari Jepun dan negara maju yang lain. Jepun melihat Malaysia
sebagai sebuah negara yang memainkan peranan penting di dalam ASEAN.153
Kebanyakan kerjasama ekonomi dengan Malaysia adalah dalam bentuk yen. Perjanjian
kredit yen yang pertama di Malaysia ialah 18,000 juta yen dari tahun 1966 hingga 1971.154
Sebagai langkah mengalakkan pelaburan Jepun ke Semenanjung Tanah Melayu, Tunku
Abdul Rahman telah mengumumkan akan meluluskan undang-undang untuk mengecualikan
firma asing yang melabur di Semenanjung Tanah Melayu dari membayar cukai untuk tempoh
lima tahun pertama beroperasi. Dalam bidang-bidang industri tertentu, kerajaan akan
mempertimbangkan pemberian 100% pemilikan modal asing.155
Usaha-usaha kerajaan dalam membangunkan sektor perindustrian negara telah bermula
sejak awal tahun 1960-an. Kerajaan telah melaksanakan program pembangunan perindustrian
yang terancang bagi mengurangkan pergantungan Malaysia pada sektor pertanian dan
perlombongan.156 Kerajaan sedar pentingnya perindustrian bagi memenuhi revolutions of the rising expectations penduduk dari aspek ekonomi, politik dan sosial.157 Beberapa kawasan
perindustrian telah diasaskan bagi menggalakkan pelabur-pelabur asing membuka
kilang-kilang perindustrian di Malaysia. Kawasan-kawasan perindustrian yang disediakan ialah
Petaling Jaya, Pulau Pinang, Teluk Intan, Klang dan Johor Bahru.158 Sesetengah kawasan
perindustrian seperti Bayan Lepas, Sungai Wang dan Batu Berendam dipanggil Zon
Perdagangan Bebas. Barang-barang perkilangan dari kawasan ini untuk pasaran luar negeri
tidak dikenakan cukai.
Sebelum perlaksanaan DEB, kerajaan telah memperkenalkan pakej pelaburan yang
menarik untuk pelaburan asing. Pada tahun 1967, kerajaan menubuhkan Lembaga Kemajuan
barangan eksport dipertingkatkan. Akta Galakan Pelaburan 1968160 dan Ordinan Taraf
Perintis 1958161 telah menjadikan Malaysia sebagai tuan rumah pelaburan yang menarik.
Secara umumnya, pembangunan perindustrian pada tahun 1960-an adalah berteraskan kepada
pengeluaran barangan gantian import bagi pasaran dalam negeri.162 Ketersediaan sumber asli
dan bekalan buruh murah telah menarik perhatian pelabur Jepun untuk ke Malaysia.
Pelaburan Jepun berkembang perlahan antara tahun 1957 hingga 1970.163 Far Eastern
Economic Review merumuskan bahawa pertumbuhan perlahan ini adalah kerana polisi
‘tunggu dan lihat’.164 Selain pelabur Jepun, pelabur British juga menunjukkan minat mereka
terhadap sektor perindustrian Malaysia walaupun kedua-duanya cenderung terhadap pelan
mereka sendiri, di samping menunggu perubahan polisi kerajaan.165 Di samping itu,
penglibatan terhad pelaburan Jepun juga kerana pengurangan infrastruktur perindustrian dan
saiz permintaan domestik yang terhad166 di Malaysia pada ketika itu.167 Oleh itu usaha-usaha
menambahkan kemudahan infrastruktur telah dilakukan di dalam Rancangan Malaysia
Pertama (1966-70).168
Hampir separuh dari pendapatan negara diperuntukkan bagi membangunkan
kemudahan asas. Pelabuhan Klang telah dimajukan sebagai pusat import-eksport bagi
menggantikan Singapura yang telah terpisah dari Malaysia. Di bawah strategi perindustrian
juga diterapkan dasar untuk memajukan sektor awam dan swasta khasnya secara bebas
seperti yang telah dicadangkan oleh utusan Bank Dunia.169 Mengikut Rueff Report pada tahun
1963, pertumbuhan ekonomi akan lebih cepat jika dipraktikkan pasaran terbuka dengan
Melalui Rancangan Malaysia Pertama, kerajaan mula mengalakkan pelaburan Jepun ke
dalam Malaysia. Kerajaan telah mengemaskini peraturan-peraturan di dalam sektor
pembuatan. Sebelumnya, tidak terdapat peraturan khusus mengenai perlesenan industri bagi
syarikat-syarikat asing yang mau beroperasi sama ada sebagai cawangan syarikat luar atau
menubuhkan syarikat persendirian atau usahasama dengan pelabur-pelabur tempatan.171
Bagaimanapun menjelang pertengahan tahun 1960-an syarikat-syarikat yang merancang
menubuhkan kemudahan pembuatan diperlukan mendapat kelulusan permohonan daripada
Kementerian Perdagangan. Syarikat-syarikat asing yang melabur juga telah diberikan taraf
perintis yang memberi peluang kepada mereka mendapat keuntungan dengan kadar cukai
yang minima ketika baru memulakan operasi.172
Syarikat-syarikat asing juga berminat untuk melabur di Malaysia kerana kerajaan
menjalankan sistem pertukaran asing yang liberal iaitu mereka bebas untuk menyalurkan
modal atau keuntungan dari pelaburan. Perkara ini ada tercatat dalam Artikel 8, Perjanjian
Artikel IMF yang telah dipersetujui oleh Malaysia.173 Kerajaan juga tidak mengenakan
kawalan yang ketat ke atas pertukaran wang asing akibat pertumbuhan ekonomi yang pesat.
Galakan ke atas pelaburan asing telah dapat membantu mewujudkan teknologi industri
moden dan membangunkan kadar pertumbuhan ekonomi Malaysia. Kejayaan rancangan
kerjasama antara syarikat-syarikat Jepun dengan kerajaan Malaysia telah membuka peluang
untuk kemasukan pelaburan Jepun yang lebih besar. Selepas tahun 1967, pelabur-pelabur
Jepun yang yakin dengan iklim pelaburan sihat di Malaysia telah membawa masuk pelaburan
mereka. Langkah ini dibantu oleh dasar-dasar galakan kerajaan terutamanya penyediaan
keistimewaan penyediaan tarif, mewujudkan zon perdagangan bebas serta sumber buruh dan
KESIMPULAN
Terdapat beberapa faktor-faktor tarikan yang dilihat menyumbang kepada kemasukan semula pelaburan Jepun di Malaysia selepas era kolonial. Pertama ialah gesaan Tunku Abdul Rahman supaya Jepun melakukan kerjasama lebih erat dalam bidang ekonomi dan politik di Asia Tenggara. Kedua ialah Jepun tidak mengalami siri rundingan yang panjang dan merumitkan mengenai isu pampasan perang dengan kerajaan Semenanjung Tanah Melayu. Oleh itu, hubungan Semenanjung Tanah Melayu dengan Jepun sejak zaman awal kemerdekaan boleh digambarkan sebagai harmoni. Ketiga ialah hubungan perniagaan yang erat antara komuniti Cina dan usahawan Jepun. Keempat ialah pakej pelaburan menarik yang diperkenalkan kerajaan untuk pelaburan asing. Misalnya pada tahun 1967, kerajaan telah menubuhkan MIDA untuk menggalakkan kemajuan perindustrian. Selain itu terdapat juga Ordinan Taraf Perintis 1958 dan Akta Galakan Pelaburan 1968. Usaha-usaha menambahkan kemudahan infrastruktur juga telah dilakukan di dalam Rancangan Malaysia Pertama (1966-70). Dari tahun 1950-an ke 1960-an, strategi penggantian import Malaysia menyaksikan firma-firma Jepun berminat dalam mengembangkan dan melindungi pegangan pasaran tempatan mereka.
yang sama Perdana Menteri Ikeda juga mendapati rantau Asia Tenggara dan Eropah akan menjadi bertambah penting kepada Jepun di masa hadapan. Jepun menyedari bahawa pasaran baru dan bekalan bahan mentah banyak terletak di luar Amerika Syarikat terutamanya di negara-negara Asia Tenggara. Dengan itu, wujud keperluan Jepun untuk mewujudkan hubungan dan kerjasama erat dengan negara-negara di Asia Tenggara. Perubahan dasar luar Jepun lebih nyata berlaku selepas tahun 1960-an apabila ia bebas daripada pengaruh Amerika Syarikat. Kejayaan Jepun memasarkan kereta ke luar negaranya juga menyebabkan mereka berusaha mencari jaminan bekalan bahan mentah. Aktiviti ekonomi di Jepun juga telah meningkat dengan ketara sejak tahun 1965 kesan daripada masalah kekurangan buruh, terutamanya dalam industri elekronik Bagi firma-firma Jepun yang tertakluk kepada kawalan pertukaran asing yang ketat oleh Kementerian Kewangan, pelaburan Jepun umumnya tidak digalakkan sehingga akhir tahun 1960. Akhir tahun 1960-an dan awal 1970-an merupakan tempoh ekonomi Jepun berada pada tahap terbaik, dan dengan desakan dari Amerika Syarikat untuk Jepun untuk memainkan peranan lebih besar di Asia Tenggara, suasana ini sesuai untuk pelaburan Jepun berkembang.
RUJUKAN
Ahmad Ali Seman. 1996. Hubungan Ekonomi Malaysia-Jepun: 1980-1990. Dlm. Badriyah
Haji Salleh & Tan Liok Ee (pnyt.). Alam Pensejarahan: Dari Pelbagai Perspektif, hlm.
Adams, T. F. M. & Kobayashi, N. 1974. The World of Japanese Business. Ed. ke-4. Tokyo:
Kodansha.
Akiyoshi Horiuchi, Packer, F. & Shinichi Fukuda. 1988. What Role Has the ‘Main Bank’
Played in Japan?. Journal of the Japanese and International Economics 2 (2): 159-190. Allen, G.C. 1981. The Japanese Economy. The International Economic Series. London:
Weidenfeld and Nicolson.
Anon. 1957. Japanese Trade is Still Lagging. The Straits Times, 26 November.
Anon. 1958. Tengku Seeks Japan’s Trade. The Malay Mail, 25 Mei.
Anon. 1983. Year of Change…. The Star, 31 Ogos: 3-4.
Anon. 1986. Hirohito on Japan’s War. New Straits Times, 16 April.
Anon. 1987. Japanese historian to fight textbook issue. New Straits Times, 10 November.
Anon. 1988. Found - new strategy to fight the Japanese. The Sunday Star, 16 Oktober.
Anon. 1989. He restored faith to a beaten land. New Sunday Times, 8 Januari: 7.
Anon. 1989. Hirohito deeply involved in the war: BBC. The Star, 14 Januari.
Anon. 1989. Akihito’s essay on why Japan lost war. New Sunday Times, 22 Januari.
Anon. 2009. Sidang Kemuncak Mekong Berakhir. Utusan Malaysia, 7 November.
Asian Development Bank. 1971. Southeast Asia’s Economy in the 1970’s. New York:
Praeger Publishers.
Bautista, R.M. 1992. Development Policy in East Asia: Economic Growth and Poverty
Alleviation. Singapore: Institute of Southeast Asian Studies.
Beason, R. & Weinstein, D. 1996. Growth Economies of Scale and Targeting in Japan
(1955-1990). Review of Economics and Statistics 78 (2): 286-295.
Bergere, M.C. 2000. Sun Yat-sen. Terj. Lloyd, J. Stanford: Stanford University Press.
Berita Harian. 1986. 13 Mac.
Buder, S. 2009. Capitalizing on Change: A Social History of American Business. Chapel Hill: University of North Carolina Press.
Chee Peng Lim & Lee Poh Ping. 1979. TheRole of Japanese Direct Investment in Malaysia.
Occasional Paper No. 60. Singapore: Institute of Southeast Asian Studies.
Chew Soon Beng & Pushpa Thambipillai. 1981. Japan and Southeast Asia. Dlm. Manfred Pohl (pnyt.). Japan 1980/81: Politics and Economy. Issued under the auspices of the Institute of Asian Afairs and Institute of Southeast Asian Studies, hlm. 151-194. Singapore: Maruzen Asia.
Chin, V. K. 1986. Japan’s rise from the ashes of destruction. The Star, 29 April.
Chou, K.R. 1966. Studies on Saving and Investment in Malaya. Hong Kong: Academic Publications.
Chua Wee Meng. 1975. Comments on Professor Ichimura’s Paper. Dlm. Institute of
Southeast Asian Studies. The Future Pattern of Japanese Economic and Political
Relations with Southeast Asia. Current Issues Seminar Series No. 5, hlm. 36-48. Singapore: Institute of Southeast Asian Studies.
Dunning, John H. & Rajneesh Narula (pnyt.). 1996. Foreign Direct Investment and Governments: Catalysts for Economuc Restructuring. Routledge Studies in
International Business and the World Economy. London: Routledge.
Embassy of Japan. 1977. Japan-Malaysia Relations. Information Bulletin. Kuala Lumpur:
Embassy of Japan.
Fail Cabinet Office No. CAB 129/46/58. 1951. Japanese Peace Treaty: Disposal of Japanese
Assets in the United Kingdom, 19 Julai 1951.
Fail Foreign Office No. FO 950/239/6. 1947. KC 1850/728/223 Foreign Office Minute regarding the peace settlement with Japan and dealing with the question of obtaining
compensation for war damage, dated October 1947. Refers to unanimous resolution No 3 of the Final Act of the Paris Conference on German reparations, 1 Januari 1947 - 31 Disember 1947.
Fail Jabatan Perdana Menteri No. MTARP. U-107. 1957. Speech by the Prime Minister at a dinner in honour of the visiting Prime Minister of
Japan Mr Nobusuke Kishi, 24 November 1957.
Fail Jabatan Perdana Menteri No. MTARP. U-202. 1958. Speech by the Prime Minister on his arrival in Tokyo on a state visit to Japan, 21 Mei 1958
Fail Kementerian Hal Ehwal Luar Negeri No. 121/1960. 1960. Federation of Malaya/Japan Trade Agreement.
Fail Malayan Union Secretariat No. 429/1947. 1947. Accounts Taken Over by the Japanese
Custodian of Enemy Property, 15 February 1947.
Fail Malayan Union Secretariat No. MALAYAN UNION NO. 2419/1947. 1947. Accounts taken over by the Japanese custodian of Enemy Property, 15 Februari 1947.
Fail Pembangunan Negara dan Luar Bandar No. MRD (T) 0.144, Trade Talks Federation of
Malaya/Japan, 17 April 1959 - 21 Mei 1960.
Fail Setiausaha Kerajaan Negeri Terengganu No. BRITISH M.A.S.C.A.O. 183/1946. 1946.
Record of Enemy Property Prior to Japanese Occupation, 7 Februari 1946.
Far Eastern Economic Review. 1966. 3 Februari.
Federation of Malaya. 1960. Agreement on Commerce between Federation of Malaya and
Japan, Kuala Lumpur, 10th May, 1960.
Foo Lai-Reen Joanne. 2003. Pelaburan Langsung Teknologi Tinggi Jepun Di Malaysia. Tesis Sarjana Falsafah. Fakulti Sains dan Teknologi, Universiti Kebangsaan Malaysia.
Frankie Anak Ganai. 2003. Strategi Serangan Jepun Ke Atas Asia Tenggara Semasa Perang Dunia Kedua: Satu Kajian di Malaya, Sabah (Borneo Utara) dan Indonesia
(Netherlands India). Ijazah Sarjana Muda Sastera. Jabatan Pengajian Antarabangsa dan Strategik, Universiti Malaya.
Hadley, E.M. 1970. Anti Thrust in Japan. Princeton, New Jersey: Princeton University Press.
Haggard, S. 2005. The Political Economy of the Asian Welfare State. Dlm. Boyd, R. &
Tak-Wing Ngo (pnyt.). Asian States: Beyond The Developmental Perspective, hlm. 145-171.
London: RoutledgeCurzon.
Hall, John W. 1971. Japan: From Prehistory to Modern Times. Tokyo: Charles E. Tuttle
Company.
Handlin, O. 1943. Laissez-Faire thought in Massachusetts, 1790-1880. Journal of Economic History 3: 55-65.
Hara Fujio. 1993. Japan and Malaysia Economy: An Analysis of the Relations Started with
Reparations after the End of World War II. Dlm. Hara Fujio (pnyt.). Formation and Restructuring of Business Groups in Malaysia, hlm. 119-140. Tokyo: Institute of
Hara Fujio. 1994. Nihon to Malaysia Keizai. Dlm. Hara Fujio (pnyt.). Malaysia ni oketu Kigyo group no Keisei to Saihen, hlm. 157-159. Tokyo: Institute of Developing
Economies.
Henry Wan, Jr. 1988. Nipponized Confucian Ethos or Incentive-Compatible Institutional
Design: Notes on Morishima: Why Has Japan Succeeded?. International Economic Journal 2 (1): 101-108.
Henry Wan, Jr. 2006. Nipponized Confucian Ethos or Incentive-Compatible Institutional
Design: Notes on Morishima: Why Has Japan Succeeded?. Dlm. Henry Y. Wan, Jr.
(pnyt.). Harnessing Globalization: A Review of East Asian Case Histories, hlm. 45-52. Singapore: World Scientific Publishing Co. Pte. Ltd.
Hiroyuki Itami. 1986. Trade unfairness: The view from the Japanese side. New Straits Times, 28 Mac.
Irene Sia. 1993. Robert Kuok: Taipan Incorporated. Dlm. Hara Fujio (pnyt.). Formation and
Restructuring of Business in Malaysia, hlm. 57-72. Tokyo: Institute of Developing Economies.
Irene Tay Ying Chee. 1995. Hubungan Jepun-ASEAN 1967-1994. Tesis Sarjana Muda Sains Politik. Jabatan Sains Politik, Universiti Kebangsaan Malaysia.
Jomo (pnyt.). 1986. Dasar-Dasar Ekonomi Mahathir. Kuala Lumpur: Institut Analisa Sosial.
Jomo, K.S. 1992. Suria Terbenam Jua: Ajaran “Pandang Ke Timur”. Petaling Jaya: Institut Analisis Sosial.
Jomo, K.S. (pnyt.). 1994. Japan and Malaysian Development: In the Shadow of the Rising
Sun. London: Routledge.
Jones, Walter S. 1977. The Logic of International Relations. New York: Harpes Collins.
Jordon, Winthrop D., Greenblatt, M. & Bowers, John S. 1993. The Americans: A History. New York: Mc Douglas, Littell & Com.
J. Tann Kok Aun. 1982. I Go East: Learning from the Japanese Experience. Kuala Lumpur: Milimex Corporation Sdn. Bhd.
Junichi Yamada. 1996. Role of Japanese Official Development Assistance in Southeast Asia:
Special Reference to Malaysia. Tesis Ph.D. Fakulti Ekonomi dan Pentadbiran, Universiti Malaya.
Junid Saham. 1980. British Industrial Investment in Malaysia 1963-1971. Petaling Jaya: Oxford University Press.
Kanapathy, V. 1970. The Malayan Economy: Problems and Prospects. Singapore: Asia
Pacific Press.
Kesavan, K.V. 1972. Japan’s Relations with Southeast Asia, 1952-1960 with particular
reference to the Philippines and Indonesia. Bombay: Somaiya Publications.
Khadijah Md. Khalid & Lee Poh Ping. 2003. Whither The Look East Policy. Bangi: Penerbit Universiti Kebangsaan Malaysia.
Khong Kim Hoong 2001. Malaysia-Japan Relations in the 1980s. Dlm. Wolf Mendl (pnyt.).
Japan and South East Asia Volume II: The Cold War Era 1947-1989 and Issues at the
End of the Twentieth Century, hlm. 334-346. London: Routledge.
Kishimoto Koichi. 1988. Politics in Modern Japan: Development and Organization. Ed.
ke-3. Tokyo: Japan Echo Inc.
Koichi Hamada. 1996. Japan 1968: A Reflection Point During The Era of The Economic Miracle. Center Discussion Paper No. 764. New Haven, CT: Economic Growth Center, Yale University.
Kratoska, Paul H. 1998. The Japanese Occupation of Malaya 1941-1945: A Social and Economic History. London: C. Hurst and Co. (Publishers) Ltd.
Langdon, F.C. 1973. Japan’s Foreign Policy. Vancouver: University of British Columbia Press.
Lee Poh Ping. 1977. Japan’s Decision to Establish Malayawata. Tokyo: Institute of Developing Economies.
Lembaga Kemajuan Perusahaan Persekutuan. t.th. Malaysia: Your Profit Centre in Asia. t.tp.:
t.pt.
Leo Ching. 2007. Japan in Asia. Dlm. Tsutsui, William M. (pnyt.). A Companion to Japanese
History, hlm. 407-420. Malden, MA: Blackwell Publishing Ltd.
Lim Mah Hui. 1982. Capitalism and Industrialization in Malaysia. Bulletin of Concerned Asian Scholars 14 (1): 32-47.
Lim Teck Ghee. 1974. Southeast Asian Perceptions of Japan and The Japanese. Dlm. Sandhu,
Kernial S. & Tang, Eileen P.T. (pnyt.). Japan As An Economic Power And Its
Implications For Southeast Asia. Papers presented at a conference organized by the Institute of Southeast Asian Studies, hlm. 88-105. Singapore: Institute of Southeast
Asian Studies.
Linda Lim & Eng Fong Pang. 1991. Foreign Direct Investment and Industrialisation in
Li Woke & Wang Xing. 2011. Caution as economy overtakes Japan’s. China Daily Asia
Weekly, 18 Februari.
Logambal Ramadoss. 2004. The Role of MITI in the Development of the Japanese Economy.
Dissertation Master of Economics. Fakulti Ekonomi dan Pentadbiran, Universiti
Malaya.
Low Tong Siew. 1988. Dasar Luar: Perkembangan Pelaburan Asing Di Semenanjung Malaysia (1957-1975). Tesis Sarjana Muda. Jabatan Sejarah, Universiti Kebangsaan Malaysia.
Maddison, A. 1969. Economic Growth in Japan and the USSR. London: George Allen &
Unwin Ltd.
Makoto Sakurai. 1995. East Asian Trade and Investment Policies. Dlm. Toshihiko Kawagoe
& Sueo Sekiguchi (pnyt.). East Asian Economies: Transformation and Challenges. Singapore: Institute of Southeast Asian Studies.
Malaysia. 1966. Rancangan Malaysia Pertama, 1966-1970. Kuala Lumpur: Jabatan Percetakan Negara.
Malaysia. 2002. Draf Ucapan Untuk Pertimbangan Y.A.B. Perdana Menteri - Speech by YAB PM at the Seminar on 20th Anniversary of Look East Policy at Tokyo, Japan on
Malaysian Business. Disember 1973.
Mankiw, Gregory N., Phelps, Edmund S. & Romer, Paul M. 1995. The Growth of Nations.
Brookings Papers in Economic Activity 1: 275-326.
Masaya Shiraishi. 1990. Japanese Relations with Vietnam 1951-1987. New York: Cornell University.
McNelly, Theodore H. 1987. Induced Revolution: The Policy and Process of Constitutional
Reform in Occupied Japan. Dlm. Ward, Robert E. & Sakamoto Yoshikazu (pnyt.).
Democratizing Japan: The Allied Occupation, hlm. 76-106. Honolulu: University of
Hawaii.
Md. Ali Hasan. 1996. Pelaburan Langsung Jepun di Malaysia. Kertas kerja Kongres Sejarah
Malaysia II - Sejarah dan Proses Pemantapan Negara Bangsa. Anjuran Persatuan
Sejarah Malaysia dengan kerjasama Jabatan Sejarah UKM. Bilik Jumaah UKM, Bangi.
26-28 November.
Md Nasrudin Md Akhir, Asmadi Hassan & Rohayati Paidi. 2008. Organisasi dan Institusi Jepun. Kuala Lumpur: Jabatan Pengajian Asia Timur, Fakulti Sastera dan Sains Sosial, Universiti Malaya.
Md. Nasrudin Md. Akhir. 2010. Dinamisme hubungan bilateral Malaysia-Jepun. Utusan
Mehmet Sami Denker. 1990. Internationalization of the Malaysian Economy: Role of Japan. Tesis Ph.D. Universiti Malaya.
Mehmet Sami Denker. 1994. The Evolution of Japanese Investment in Malaysia. Dlm. Jomo,
K.S. (pnyt.). Japan and Malaysian Development: In the shadow of the rising sun, hlm.
44-74. London: Routledge.
Mendl, W. 1995. Japan’s Asia Policy: Regional Securities and Global Interests. London: Routledge.
Ming Wan. 1995-1996. Japan and the Asian Development Bank. Pacific Affairs 68 (4): 509-528.
Ministry of Trade and Industry. 1976. Trade Abroad. Issue No. 5. Kuala Lumpur: The International Trade Division, Ministry of Trade and Industry.
Miyohei Shinohara. 1974. Structural Changes in Japan’s Economic Development. Tokyo:
Kinokuniya.
Mizuo Kuroda, Some Basic Elements of Japan’s Foreign Policy dlm. Pacific Community 5,
1974, hlm. 380-391.
Mohd bin Samsuddin. 1995. Perhubungan Awal Malaysia-Jepun 1957-1967. Malaysia Dari Segi Sejarah 23: 66-89.
Morgan, J. 1970. Tunku Tackles Tokyo. Far Eastern Economic Review 13 Ogos.
Mustapa bin Mohamed. 1984. Bahagian II: “Administrative Guidance, The Japanese Case”.
Buletin INTAN 8 (1): 10-13.
Mustapa Mohamed. 1993. Kefahaman Ekonomi: Untuk Yang Memimpin dan Dipimpin. Kuala Lumpur: Cahaya Pantai (M) Sdn. Bhd.
Nihon Boeki Shinkokai. 1985. Japan’s Postwar Industrial Policy: Economic Programs in the Reconstruction and Expansion Periods. Tokyo: Japan External Trade Organization.
Nihon Ginko. 1966. Hundred-Year Statistics of the Japanese Economy. Tokyo: Statistics Department, Bank of Japan.
Normala Soulie Mohamad & Zahir Ismail (Terj.). 1993. Jepun dan Asia Timur. Kuala
Lumpur: Institut Kajian Strategik dan Antarabangsa (ISIS) Malaysia.
Olson, L. 1970. Japan in Postwar Asia. London: Pall Mall Press.
Omar Haji Abd. Rahman. 1985/1986. Dasar Luar Malaysia: Satu Kajian Tentang Hubungan Ekonomi Dengan Negara-Negara China dan Jepun, 1979-1980. Tesis Sarjana Muda.
Ooi Loy Mui. 1997/1998. Sejarah Ekonomi Malaysia-Jepun: Kecenderungan Dasar Pandang Ke Timur Sehingga Membawa Kepada Penerapan Sistem Penglibatan Gaya
Jepun di Malaysia Dari Tahun 1957-1980an. Tesis Sarjana Muda Sastera. Jabatan Sejarah, Universiti Kebangsaan Malaysia.
Panglaykim, J. 1983. Japanese Direct Investment in ASEAN: The Indonesian Experience. Singapore: Maruzen Asia Pte. Ltd.
Pape, Robert A. 1993. Why Japan Surrendered. International Security 18 (2): 154-201.
Pempel, T.J. 1987. The Unbundling of 'Japan Incorporated': The Changing Dynamics of
Japanese Policy Formation. Journal of Japanese Studies 13 (2): 271-306.
Qinghuang Yan. 2008. The Chinese in Southeast Asia and Beyond: Socioeconomic and Political Dimensions. Singapore: World Scientific Publishing.
Rajeswari, I. & Dorothy Teoh. 1983. Japanese worker loyalty a myth. The Star, 19 Ogos: 6.
Rohwer, J. 1995. Asia Rising. New York: Simon & Schuster.
Roszaima binti Rosdi. 2011. SejarahPerkembangan Kegiatan Pelaburan Jepun di Malaysia: Satu Penilaian. Tesis Sarjana Muda Sejarah. Jabatan Sejarah, Universiti Kebangsaan Malaysia.
Runkle, Scott F. 1974. An Introduction to Japanese History. Japan: International Society for
