Bab. Pengukuran dan Besaran. A. Pengukuran B. Angka Penting C. Besaran dan Satuan. Hasil yang harus Anda capai:
Teks penuh
(2) Tes Kompetensi Awal #,),2:33,36,2(0(7/1548,6!,4-:1:7(4+(4,8(7(41,70(1(42(.85(285(2),7/1:9+(2(3):1:2(9/.(4 C4K4A:A74>8F4;G<F8AF4A:C8A:G>GD4A *85GF>4A4?4FG>GDC4A=4A:K4A:A74>8F4;G<
(3) A7474C4F@8A:8F4;G<C4A=4A:@8=458?4=4DA74 %8A:4C4 C8AG?<E4A 4A:>4 ;4E<? C8A:G>GD4A ;4DGE 78A:4A @8A:G>GD @8=4 F8DE85GF @8A::GA4>4A @8@4FG;<4FGD4A4A:>4C8AF<A: @<EF4D *8?4<A <FG A74 =G:4 74C4F @8A:G>GDAK4 C4K4A:A74>8F4;G<F8AF4A:58E4D4ACB>B>58E4D4A 78A:4A =8A:>4? F4A:4A A74 %8AGDGF A74 FGDGA4A74A7<@8AE< @4A4>4;;4E<?74D<7G4C8A:G>GD4AF8DE85GFK4A: ?85<;F8C4F#8@G>4>4A4?4E4AA74. A. Pengukuran 4?4@>8;<7GC4AE8;4D<;4D<A74@GA:><AC8DA4;@8?4>G>4A4F4G @8?<;4F CDBE8E C8A:G>GD4A #8F<>4 A74 @8@58?< 5G4;5G4;4A 5G4; K4A:4>4AA7458?<7<F<@54A:F8D?85<;74;G?GGAFG>@8A:8F4;G<@4EE4 AK4 4?<A<@8AGA=G>>4A54;I4C8A=G4?5G4;E874A:@8?4>G>4AC8A:G>GD 4A@4EE45G4;K4A:4>4AA7458?< C4>4; C8A:G>GD4A <FG < *%( A74 F8?4; @8A:8F4;G< 789<A<E< @8A:G>GD )"0&0-) 474?4; ( ()$)"&) )$'$ .-) 4)" $0&0 )") .-) . % )$. 4)" $/ /+&) . "$ ./0) ,AFG> @8@C8DB?8; A<?4<C8DE8AF4E8>8E4?4;4AE8>86<?@GA:><AC4EF<>4AA74F8?4;@8?4?G< ?4A:>4;?4A:>4; C8A:G>GD4A 78A:4A 58A4D @8@C8DF<@54A:>4A 4EC8> >8F8C4F4A 4>GD4E< >8E4?4;4A @4F8@4F<E K4A: @8@8D?G>4A >4?<5D4E< >8F8?<F<4ACD8E<E<74A>8C8>44AE8AE<F<H<F4E4?4FG>GDK4A:7<:GA4>4A (8@<?<;4A <AEFDG@8A C8A:G>GD4A K4A: 4>4A 7<:GA4>4A ;8A74>AK4 7<E8EG4<>4A 78A:4A F<A:>4F >8F8?<F<4A K4A: 7<<A:<A>4A. posisi mata. 5,5 benar. 5,3. 5,7. salah 4. salah 5. 6. 7. Gambar 1.1 Kesalahan pengukuran sering terjadi karena kesalahan membaca alat.. Sumber: Dokumentasi Penerbit. Gambar 1.2 Mengukur panjang remote AC dengan mistar. Berapa panjang remote AC tersebut?. 2. 1. Ketidakpastian dalam Pengukuran #8F<74>C4EF<4A>8F<>4@8?4>G>4AC8A:G>GD4A74C4F7<E8545>4AB?8; 58D54:4<94>FBD*854:<4ABD4A:F<74>@4@CG@8@5464E85G4;4?4FG>GD 7< ?G4D 54F4E 54:<4A F8D>86<? K4A: 7<FGA=G>>4A BAFB; E878D;4A4 K4A: >8D4C F8D=47< >8F<>4 A74 @8A:G>GD C4A=4A: E85G4; 58A74 @8A::GA4 >4A4?4FG>GD@<EF4D#8F<74>C4EF<4AC8A:G>GD4A@GA6G?E44FCBE<E<@4F4 F<74> F8:4> ?GDGE F8D;474C E>4?4 G>GD K4A: 7<5464 E8C8DF< 7<FGA=G>>4A C474 (3)(7 #8F<74>C4EF<4A ;4E<? C8A:G>GD4A CGA >8D4C F<@5G? 4><54F >8F8?<F<4A 4?4F G>GD K4A: @8@<?<>< >8F8D54F4E4A E>4?4 (8D;4F<>4A (3)(7 *854:4<6BAFB;C4A=4A:E85G4;- (*/
(4) 7<G>GD@8A::GA4>4A@<EF4D 4D< C8A:G>GD4A F8DE85GF 7<>8F4;G< 54;I4 C4A=4A: - (*/
(5) F8DE85GF 474?4; 6@ A:>4 74A 4A:>4 @8DGC4>4A 4A:>4 C4EF< >4D8A4 >87G4 4A:>4 F8DE85GF F8D64AFG@ C474 E>4?4 @<EF4D "<>4- (*/
(6) K4A:E4@47<G>GD@8A::GA4>4A=4A:>4EBDBA:;4E<? C8A:G>GD4A@8AGA=G>>4A
(7) 6@A:>4
(8) 474?4;4A:>4C4EF< >4D8A4 4A:>4 F8DE85GF F8D64AFG@ C474 E>4?4 =4A:>4 EBDBA: ,AFG> @8AG?<E>4A ;4E<? C8A:G>GD4A C8D?G 7<E8DF4>4A A<?4< >8F<74> C4EF<4A E8EG4< F<A:>4F >8F8?<F<4A 4?4F G>GD K4A: 7<:GA4>4A 4E<? C8A:G>GD4A E8D<A: 7<FG?<E 74?4@ 58AFG> 3 P 3 %<E4?>4A 74D< C8A:G>GD4A?854DE85G4;5G>G78A:4A@<EF4D7<>8F4;G<54;I4?854D5G>G F8DE85GF 474?4; P 6@ A:>4 P 6@ @8AK4F4>4A >8F<74> C4EF<4A 45EB?GF 74?4@ C8A:G>GD4A F8DE85GF E8;<A::4 ;4E<? C8A:G>GD4A ?854D5G>GK4A:C4?<A:@GA:><A474?4; 6@74A 6@(8DE8AF4E8. Mudah dan Aktif Belajar Fisika untuk Kelas X.
(9) >8F<74>C4EF<4A @8DGC4>4A C8D54A7<A:4A 4AF4D4 >8F<74>C4EF<4A 74A A<?4< K4A:7<G>GD7<>4?<>4A. E8;<A::4C8DE8AF4E8>8F<74>C4EF<4AD8?4F<9;4E<? C8A:G>GD4A 78A:4A @<EF4D F8DE85GF 74C4F 7<FG?<E>4A E854:4< 58D<>GF. T. #8F<74>C4EF<4A 4E<? C8A:G>GD4A 5G>G F8DE85GF 74C4F 7<FG?<E @8A=47< 6@P . 2. Alat-Alat Ukur #8F<>4 @8A:G>GD EG4FG 58E4D4A 7<C8D?G>4A 4?4F K4A: E8EG4< 78A:4A 58E4D4AK4A:4>4A7<G>GDE8C8DF<@<EF4DGAFG>@8A:G>GD58E4D4AC4A=4A: A8D464 GAFG> @8A:G>GD 58E4D4A @4EE4 ./*+2/# GAFG> @8A:G>GD 58E4D4AI4>FG74AF8D@B@8F8DGAFG>@8A:G>GD58E4D4AEG;G*44F<A< E8=G@?4; 4?4F G>GD F8?4; @8A::GA4>4A E<EF8@ 7<:<F4? K4A: F<A:>4F 4>GD4E<AK4 E4A:4F F<A::< *864D4 EC8E<9<> <AEFDG@8A C8A:G>GD4A 74C4F 7<5874>4A 58D74E4D>4A F<A:>4F >8F8?<F<4AAK4 G>GD4A 58E4D4AAK4 74A 58AFG> 58A74 K4A: ;8A74> 7<G>GD a. Alat Ukur Panjang ,AFG> @8A:G>GD C4A=4A: EG4FG 58A74 A74 74C4F @8A::GA4>4A @<EF4D=4A:>4EBDBA:4F4G@<>DB@8F8DE8>DGC(8@<?<;4A4?4F4?4FG>GDK4A: 4>4A 7<:GA4>4A 7<E8EG4<>4A 78A:4A F<A:>4F >8F8?<F<4A K4A: 7<<A:<A>4A E8;<A::4 F<74> F8D74C4F >8E4?4;4A 74?4@ @8?4>G>4A C8A:G>GD4A 8D<>GF 4>4A 7<FGA=G>>4A C8A::GA44A >8F<:4 4?4F G>GD C4A=4A: F8DE85GF /89(7 %<EF4D 4F4G C8A::4D<E @8@<?<>< E>4?4 F8D>86<? @@ 4F4G 6@ E4@4 78A:4A =4D4> 4AF4D4 7G4 :BD8E4A F8D78>4F '?8; >4D8A4 <FG @<EF4D @8@<?<>< >8F<74>C4EF<4A x @@ K4<FGE8F8A:4;74D<E>4?4F8D>86<?K4A:7<@<?<>< C8A::4D<E F8DE85GF "47< >8F<74>C4EF<4A C474 C8A:G>GD4A FGA::4? 474?4;. 3 T E>4?4 F8D>86<?
(10). Ingatlah •. •. Pengukuran tunggal adalah pengukuran yang dilakukan sekali. Pengukuran berulang adalah pengukuran yang dilakukan lebih dari sekali dengan menggunakan alat ukur sama.. Q . 4F4E G>GD @4>E<@G@ @<EF4D C?4EF<> K4A: 5<4E4 7<:GA4>4A 474?4;. 6@78A:4AE>4?4F8D>86<?4AF4D47G4:BD8E4AF8D78>4F @@#8F<74> C4EF<4A ;4E<? C8A:G>GD4A 78A:4A @<EF4D F8DE85GF 474?4;. 3 T @@ @@
(11) (8D;4F<>4A (3)(7 E85G4; 5G>G E874A: 7<G>GD 78A:4A @<EF4D G=GA: 5G>G E8=4=4D 78A:4A E>4?4 AB? @<EF4D 74A G=GA: 5G>G K4A: ?4<AAK4 58D474 C474 E>4?4
(12) 6@ ?85<; &<?4< >GD4A: 4F4G ?85<; <A< @8DGC4>4A >8F<74>C4EF<4A ;4E<? C8A:G>GD4A 78A:4A @<EF4D K4A: 58E4DAK4 6@ 8A:4A 78@<><4A C8AG?<E4A C4A=4A: 5G>G CGA 7<?4CBD>4A 7G4 78E<@4? =G:4 K4<FG @8A=47< 3
(13) 6@ 6@
(14) 6@ '?8;>4D8A44A:>4>88@C4F;4DGEA74F4>E<D4AF4D4 E4@C4< 6@ 7<FG?<E>4A A<?4< C8A:G>GD4A K4A: 7<AK4F4>4A E854:4< 58D<>GF. 3P 3
(15) P 6@ (8AG?<E4A;4E<?C8A:G>GD4AC4A=4A:E85G4;5G>GC474 (3)(7 . @8A:4A7GA:4DF<54;I4C4A=4A:5G>G7<4AF4D4
(16) 6@74A
(17) 6@ =4@<A4A4>GD4E<C8A:G>GD4AC4A=4A:5G>G<A<7<FG?<E
(18)
(19) 6@. Sumber: Dokumentasi Penerbit. Gambar 1.3 Mengukur panjang buku dengan mistar.. Pengukuran dan Besaran. 3.
(20) skala utama. skala nonius rahang pengukur garis tengah dalam. pengukur kedalaman suatu benda. rahang pengukur garis tengah luar. benda. Sumber: Dokumentasi Penerbit. Gambar 1.4 Jangka sorong. benda rahang skala utama selubung luar. 01 2 34. 40 35 30 25 20. Sumber: faq.f650.com, 2002. Gambar 1.5 Mikrometer sekrup. 4. (4-1( #575474 5858D4C4 54:<4A C8AF<A: C474 =4A:>4 EBDBA: K4A: C8D?G A74 >8F4;G< K4<FG D4;4A: F8F4C 74A D4;4A: :8E8D )4;4A: F8F4C @8@<?<>< E>4?4 K4A: 7<E85GF .&' 0/( *4FG 54:<4A F8D>86<? E>4?4 GF4@4 =4A:>4 EBDBA: E8C8DF< K4A: 7<C8D?<;4F>4A C474 (3)(7 @8@<?<>< C4A=4A: @@74CGAC474D4;4A::8E8DF8D74C4FE>4?4K4A:7<E85GF.&')*)$0. *>4?4)*)$0. E8D<A:=G:47<E85GF.&'1 -)$ -(474E>4?4ABA<GEC4A=4A:
(21) E>4?4AK4@8@<?<><C4A=4A: @@'?8;>4D8A4<FGC4A=4A:E4FG54:<4A E>4?4 )*)$0. 474?4; @@ 4F4G 74C4F 7<>4F4>4A 54;I4 A<?4< E>4?4 F8D>86<?K4A:74C4F7<5464=4A:>4EBDBA:474?4; @@4F4G . 6@ 74CGA A<?4< >8F<74>C4EF<4A =4A:>4 EBDBA: 7<F8AFG>4A E854:4< E8F8A:4; 74D< E>4?4 F8D>86<?AK4 K4<FG "4A:>4 EBDBA: 74C4F 7<:GA4>4A GAFG> @8A:G>GD >8F854?4A EG4FG C?4F ?B:4@ @8A:G>GD :4D<E F8A:4; 54:<4A ?G4D 54:<4A 74?4@ C<C4 4F4G >874?4@4A ?G54A: (8D;4F<>4A (3)(7 C474 :4@54D 7<C8D?<;4F>4A C8A:G>GD4A C4A=4A: 58A74 @8A::GA4>4A =4A:>4 EBDBA: ;4E<? C8A:G>GD4AAK4
(22) 6@ 4D4 @8@C8DB?8; A<?4< 58E4D4A C4A=4A: <A< 474?4; E854:4< 58D<>GF 4 *>4?4 GF4@4 58D<@C<F 78A:4A E>4?4 AB? ABA<GE C474 4A:>4 4AF4D4
(23) 6@74A
(24) 6@ 5 4D<E E>4?4 ABA<GE K4A: 58D<@C<F E8:4D<E 78A:4A :4D<E E>4?4 GF4@4 <4?4; :4D<E >8
(25) "47< 54644A =4A:>4 EBDBA: 474?4; 3
(26) 6@
(27) T . 6@
(28) . 6@ 8@C4F 78E<@4? E8EG4< 54AK4> 78E<@4? 74?4@ A<?4< >8F<74>C4EF<4A 4E<?C8A:G>GD4AF8DE85GF7<FG?<E>4AE854:4<3
(29) . .
(30) 6@. /1753,9,7 #,17:6 C4>4; A74 C8DA4; @8A::GA4>4A @<>DB@8F8D E8>DGC ?4F <A< @8@<?<><7G4E>4?4K4<FGE>4?4GF4@474AE>4?4ABA<GE*>4?4GF4@4F8D5464 C474 E<?<A78D ?<A:>4D4A 74?4@ E874A:>4A E>4?4 ABA<GE F8D5464 C474 E8?G5GA: ?<A:>4D4A ?G4D *>4?4 F8D>86<? @<>DB@8F8D E8>DGC 7<C8DB?8; 74D< E>4?4F8D>86<?E>4?4GF4@4 @@7<54:<=G@?4;E>4?4C474E>4?4ABA<GE E>4?4 E8;<A::4 7<C8DB?8; A<?4<AK4 E858E4D @@ "<>4E8?G5GA:?<A:>4D4A?G4D7<CGF4DE8>4?<E>4?4GF4@4K44>4A@4=G 4F4G @GA7GD E8=4G; @@ &<?4< >8F<74>C4EF<4A @<>DB@8F8D E8>DGC 474?4; E8F8A:4; 74D< E>4?4 F8D>86<?AK4 K4<FG. 3 T @@ . @@
(31) %4A944F @<>DB@8F8D E8>DGC 7< 4AF4D4AK4 GAFG> @8A:G>GD >8F854?4A 58A7458A74E8C8DF<E8?8@54D>8DF4E4F4G7<4@8F8D>4I4FK4A:E4A:4F>86<? 4D4C8A:G>GD4A78A:4A@<>DB@8F8DE8>DGC7<FGA=G>>4AB?8;(3)(7
(32) *>4?4GF4@4@8AGA=G>>4A4A:>4@@?85<;E>4?4ABA<GE58D474C474 :4D<E >8
(33) "47< ;4E<? C8A:G>GD4A 78A:4A @<>DB@8F8D E8>DGC 474?4; @@
(34) T @@
(35) @@4D<>8F<:44?4FG>GDC4A=4A: F8DE85GF @<>DB@8F8D E8>DGC @8@<?<>< A<?4< >8F<74>C4EF<4A C4?<A: >86<? #8F<74>C4EF<4A C8A:G>GD4A @8DGC4>4A 4>GD4E< K4A: 7<C8DB?8; 74D< EG4FG C8A:G>GD4A 74A 58D:4AFGA: C474 <AEFDG@8A C8A:G>GD4A K4A: 7<:GA4>4A :4D >BAE8C C8A:G>GD4A 74A C8AG?<E4AAK4 74C4F A74. Mudah dan Aktif Belajar Fisika untuk Kelas X.
(36) C4;4@<C8D;4F<>4A$(),2K4<FG;4E<?C8A:G>GD4AF854?E85G4;5G>G @8A::GA4>4A C8A::4D<E =4A:>4 EBDBA: 74A @<>DB@8F8D E8>DGC $(),2 (8D58744A 4E<?(8A:G>GD4A 2(9:1:7 %<EF4D "4A:>4EBDBA: %<>DB@8F8D*8>DGC. ,9/+(16(89/(4. !,4:2/8(4. 3 @@ 3
(37) @@ 3 . @@. P @@ P
(38) @@ P . @@. 8A:4A @8@8D;4F<>4A $(),2 F8D5464 =8?4E 54;I4 ;4E<? C8A: G>GD4A F854? E85G4; 5G>G @8A::GA4>4A F<:4 4?4F G>GD K4A: @8@<?<>< >8F<74>C4EF<4A 58D5874 4>4A @8@C8DB?8; E878D8F 4A:>4 C8AF<A: K4A: 58D5874CG?4(474C8A:G>GD4AC4A=4A:A744>4A@8@C8DB?8;F<A:>4F 4>GD4E< @4>E<@4? =<>4 @8A::GA4>4A @<>DB@8F8D E8>DGC b. Alat Ukur Massa +4;G>4; A74 54:4<@4A4 64D4AK4 @8A:G>GD @4EE4 58A74 ,AFG> <FG ?4>G>4A?4; 19/;/9(8 /8/1( 58D<>GF <A<. Aktivitas Fisika 1.1 Tugas Anda 1.1 Mengukur Massa Benda Tujuan Percobaan Siswa dapat melakukan pengukuran dengan menerapkan prinsip kesetimbangan. Alat-Alat Percobaan 1. Mistar kayu 2. Silinder plastik. 3. 4.. Plastisin Paku (7 cm) 20 buah. Langkah-Langkah Percobaan 1. Susun alat seperti gambar berikut ini. 20 cm. tumpuan 20 cm. Berkunjunglah ke perwakilan daerah Badan Metrologi di kota Anda. Tanyakan bagaimana penerapan alat-alat ukur massa (neraca). Diskusikan dengan teman Anda mengenai proses Fisika yang dilakukannya. Hasilnya laporkan pada guru.. mistar kayu. silinder plastisin meja. 2.. 3. 4.. Letakkan lima paku 20 cm di sebelah kiri tumpuan, dan letakkan dua buah paku lainnya dengan jarak yang sama disebelah kanan tumpuan. Amati apa yang terjadi? Geserkan paku tersebut hingga keadaan setimbang. Lakukan langkah 3 dengan menggunakan jumlah paku yang berbeda. Tuliskan data pada tabel berikut. Jumlah paku pada lengan Jumlah paku pada lengan kiri neraca (jumlah tetap) kanan neraca 5 paku 5 paku 5 paku 5 paku. 5.. 2 paku 3 paku 4 paku 5 paku. Jarak paku terhadap tumpuan .... .... .... ..... Kesimpulan apa yang Anda peroleh dari kegiatan ini? Dapatkah Anda menyebutkan pengertian operasional dari mengukur massa suatu benda?. 8D74E4D>4A>8:<4F4A7<4F4E><A<A74F8?4;@8@4;4@<@8A:8A4< C8A:G>GD4A @4EE4 EG4FG 58A74 ,AFG> @8A:G>GD @4EE4 EG4FG 58A74 74C4F @8A::GA4>4A 4?4F G>GD @4EE4 E8C8DF< A8D464 "8A<E A8D464 7<5874>4A 58D74E4D>4A 64D4 >8D=4 >8F8?<F<4A 4F4GCGA F8>AB?B:< K4A: 7<:GA4>4A +4;G>4; 54:4<@4A4 64D4 @8A:G>GD @4EE4 EG4FG 58A74 @8A::GA4>4A A8D464 Pengukuran dan Besaran. 5.
(39) *4?4;E4FG=8A<EA8D464474?4;A8D464#0.E8C8DF<C474(3)(7 (474 A8D464 <A< C8A:G>GD4A @4EE4 EG4FG 58A74 7<?4>G>4A 78A:4A @8A::8E8D CBE<E< 4A4> F<@54A:4A 7< E8C4A=4A: ?8A:4A ;<A::4 @8A64C4< >8E8F<@54A:4A %<E4?AK4 A74 @8A<@54A: 5858D4C4 5G4; >8?8D8A: A74C8DB?8;CBE<E<E8F<@54A:A8D46478A:4A@8A::8E8D4A4>F<@54A:4A ?8A:4ACG?G;4A:D4@>8CBE<E<
(40) :D4@74A?8A:4AE4FG4A:D4@7<CBE<E< :D4@ E8;<A::4 7<C8DB?8; @4EE4AK4 E858E4D
(41) :D4@ c.. Sumber: Phywe.. Gambar 1.6 Neraca Ohaus merupakan salah satu instrumen pengukuran massa.. Sumber: Tempo, 2002. Gambar 1.7 Jam tangan jarum. Sumber: Science in Focus (Physics), 2002. Gambar 1.8 Stopwatch. Sumber: Science in Focus (Physics), 2002. Gambar 1.9 Amperemeter. Alat Ukur Waktu *8=G@?4;<AEFDG@8AC8A:G>GD4AI4>FG>8D4CA74?<;4F74?4@>8 ;<7GC4AE8;4D<;4D<E8C8DF<=4@7<A7<A:=4@54A7G?74A./*+2/#"4@ F4A:4A @8DGC4>4A <AEFDG@8A C8A:G>GD I4>FG K4A: C4?<A: 7<>8A4? ?4F G>GD <A< CGA 7<:GA4>4A ;4@C<D 7< E8?GDG; A8:4D4 4;>4A 4?4F G>GD I4>FG 54AK4> 7<C4E4A: C474 >8A74D44A F8?8CBA E8?G?8D 74A C8D4A:>4F 8?8>FDBA<>4 ?4<AAK4 (39(4-(4 74 7G4 =8A<E =4@ F4A:4A 4F4G 4D?B=< E854:4< <AEFDG@8A C8A:G>GD I4>FG K4<FG =4@ F4A:4A 7<:<F4? 74A =4@ F4A:4A =4DG@ (474 =4@ F4A:4A =4DG@=4DG@F8DC4A=4A:7<E85GFE8>BAK4A:58D:8D4>E4FGE>4?4F8DC8A78> E8F<4C E4FG E8>BA =4DG@ K4A: ?85<; C8A78> 7<E85GF =4DG@ @8A<F K4A: 58D:8D4>E4FGE>4?4E8F<4C@8A<F74CGA=4DG@F8DC8A78>7<E85GF=4DG@ =4@ "4DG@ <A< 58D:8D4> E4FG E>4?4 E8F<4C E4FG =4@ (474 G@G@AK4 =4@ F4A:4A @8@<?<>< A<?4< >8F<74>C4EF<4A E8>BA
(42) /*+2/# @8DGC4>4A <AEFDG@8A C8A:G>GD I4>FG K4A: @8@<?<>< A<?4< >8F8?<F<4A ?85<; F<A::< 74D<C474 =4@ F4A:4A 74 7G4 =8A<E ./*+2/# K4A: 5<4E4A74=G@C4<K4<FG./*+2/#=4DG@74A./*+2/#7<:<F4?/*+2/#=4DG@ @8@<?<><A<?4<>8F<74>C4EF<4AF8D?<;4FC474E>4?4K4<FG E8>BAE874A:>4A EFBCI4F6;7<:<F4?7< 4AF4D4AK4 @8@<?<>< A<?4< >8F<74>C4EF<4A E8>BA /*+2/# 54AK4> 7<:GA4>4A 7< ?45BD4FBD<G@ <E<>4 GAFG> C8A: G>GD4AI4>FG58D54:4<C8D6B544A*8?4<A<FG7<4AF4D4AK4?4D<=4D4>C8A78> @8DGC4>4A 4>F<H<F4E B?4;D4:4 K4A: C4?<A: E8D<A: @8A::GA4>4A ./*+2/# d. Alat Ukur Kuat Arus Listrik 747G4@464@4?4FG>GD>G4F4DGE?<EFD<>74?4@EG4FGD4A:>4<4A?<EFD<> K4<FG4@C8D8@8F8D4A4?B:74A4@C8D8@8F8D7<:<F4?4D<>87G44?4FG>GD<A< 4@C8D8@8F8D4A4?B:@8DGC4>4A<AEFDG@8AK4A:C4?<A:54AK4>7<:GA4>4A #8F<>4A74@8?4>G>4AC8A:G>GD4A4DGE?<EFD<>74?4@EG4FGD4A:>4<4A EG@58D4DGE?<EFD<>;4DGE7<;G5GA:>4AE864D4E8D<78A:4A4@C8D8@8F8DF8DE85GF GA4>4A?4;54F4EG>GDK4A:E8EG4<4F4G?85<;F<A::<*854:4<6BAFB;GAFG> @8A:G>GD>G4F4DGE?<EFD<> @7<:GA4>4A54F4EG>GD@4>E<@G@K4A:?85<; 58E4D74D< @4D4@8@5464E>4?44@C8D8@8F8D474?4;E854:4<58D<>GF 4E<? C8A:G>GD4A E>4?4 F8D5464 E>4?4 @4>E<@G@ T 54F4E G>GD. Contoh 1.1 A74 @8A:G>GD >G4F 4DGE 74?4@ E85G4; D4A:>4<4A 78A:4A 4@C8D8@8F8D ;4E<? C8A:G>GD4A7<C8DB?8;74F4E8C8DF<C474:4@54D+8AFG>4A;4E<?C8A:G>GD4AF8DE85GF (<() *>4?4F8D5464. *>4?4@4>E<@G@. 6. Mudah dan Aktif Belajar Fisika untuk Kelas X.
(43) 4F4E@4>E<@G@ @. 40. . 4E<?C8A:G>GD4A T @@. "47<;4E<?C8A:G>GD4AAK47<?4CBD>4AE854:4<58D<>GF 0 @ #8F<74>C4EF<4A C8A:G>GD4A >G4F 4DGE ?<EFD<> @ E4FG 78E<@4?. (8DE8AF4E8>8F<74>C4EF<4AD8?4F<9 T. . 60 80. 20. 100. 20 mA 10 mA OFF. 50 mA 100 mA. Mari Mencari Tahu 4D<?4;<A9BD@4E<@8A:8A4<G>GD4AG@<A74E8C8DF<@4EE4AK47<4@8F8DAK474A =4D4>AK474D<%4F4;4D<#8@G7<4A64D<?4;<A9BD@4E<54:4<@4A4A<?4<A<?4<F8DE85GF7< C8DB?8;+G:4E<A<7<>G@CG?>4A>8C474:GDGA74E8F8?4;E8?8E4<@8@C8?4=4D<545<A<. 3. Ketidakpastian Pengukuran Berulang ,AFG> @8@C8DB?8; A<?4< 58E4D4A K4A: 4>GD4F 7<?4>G>4A 5858D4C4 >4?< C8A:G>GD4A 4F4G C8A:G>GD4A 58DG?4A: *8@4><A 54AK4> 74F4 K4A: 7<C8DB?8; A<?4< >8F<74>C4EF<4A E8@4><A >86<? "<>4 A74 @8?4>G>4A C8A:G>GD4AEG4FG58E4D4AE854AK4>)>4?<74A7<C8DB?8;E4@C8?3 3
(44) 3 3A A<?4< D4F4D4F4 x E4@C8? E864D4 @4F8@4F<E 7<FG?<E ). 3. &. 3 3
(45) 3 ) ). 3 & ). Q
(46) . Ingatlah Hasil akhir perhitungan hendaklah mencantumkan angka sesuai jumlah angka yang seharusnya, yakni angka pasti terkecil di antara angka yang dioperasikan.. 4?4@ 8>EC8D<@8A <E<>4 F8D74C4F 7G4 =8A<E E<@C4A:4A 78H<4E< EF4A74D K4<FG 78H<4E< EF4A74D GAFG> C8A:G>GD4A FGA::4? 74A 78H<4E< EF4A74DGAFG>C8A:G>GD4A58DG?4A:(474C8A:G>GD4AFGA::4?E<@C4A:4A 474?4; A<?4< >8F<74>C4EF<4A 4?4F G>GDAK4 E874A:>4A C474 C8A:G>GD4A 58DG?4A: E8F<4C 74F4 7<G>GD 58D>4?<>4?< 74A 7<4@5<? D4F4D4F4AK4 8H<4E< EF4A74D GAFG> C8A:G>GD4A 58DG?4A: 474?4; E854:4< 58D<>GF . 3 $ 6 3
(47) $. ) 6. Q . 8H<4E< EF4A74D GAFG> C8A:G>GD4A 58DG?4A: 74C4F =G:4 7<FG?<E>4A E854:4< 58D<>GF 3 . 3 $ 6 3
(48) $. ) ) 6 4F4G
(49) ) 3 $ 6 3 $
(50) 3 ) )6 . *864D4 EF4F<EF<> ?4CBD4A ;4E<? 8>EC8D<@8A 74C4F 7<FG?<E>4A @8A=47<. 3 3 5 3. Q. 4F4G. Pengukuran dan Besaran. 7.
(51) 3. 3$ 3$ 6 3 5 ) ) ) 6 . Q. 8A:4A@8@8D;4F<>4A;4E<?C8A:G>GD4AE864D48@C<D<E7<>8F4;G<54;I4 A<?4< >8F<74>C4EF<4A 58DG?4A: =4G; ?85<; >86<? 74D<C474 C8A:G>GD4A FGA::4?. Tugas Anda 1.2 Rancanglah sebuah percobaan untuk mengetahui massa jenis sebuah benda. Lakukan beberapa kali pengukuran dan laporkan hasilnya beserta nilai ketidakpastiannya. Lakukanlah tugas ini secara berkelompok.. Contoh 1.2 (474C8A:G>GD4A7<4@8F8DD4AF<A:>4KG378A:4A=4A:>4EBDBA:7<C8DB?8;A<?4<A<?4< 6@ 6@ 6@ 6@74A
(52) 6@ <FGA:?4;8EF<@4E<F8D54<>C8A:G>GD4A D4AF<A:>4KGF8DE85GFE8F<4C74F4@8DGC4>4A;4E<?5858D4C4>4?<8>EC8D<@8A ,. /. (8/2!,7./9:4-(4 />.
(53). . .
(54). . . . . . . ). 3 $ . 3 $ Q 3
(55) . . (9(. (<() &<?4<D4F4D4F47<C8DB?8;K4<FG. . 3 ). $. . . 6@ . 8H<4E<EF4A74DE4@C8?7<;<FGA:78A:4AC8DE4@44A
(56). 3. 3$ Q 3 . . Q ) ) Q . 7<5G?4F>4A 4D<74F47<C8DB?8; 3 5 3 P . #8F8AFG4A A<?4< >8F<74>C4EF<4A GAFG> DG@GE C8D>4?<4A ,AFG>1@4>4 . 1 / 0 1 / 0. Q. ,AFG>1)@4>4. 1 / A 1 / %<E4?AK4 .
(57) . + ' /. GAFG>+T'T/@4>4 + ' /. GAFG> . 8. @4>4. Mudah dan Aktif Belajar Fisika untuk Kelas X. Q.
(58) Contoh 1.3 *85G4;>BF4>>BD8>4C<C4A=4A:AK4
(59) 6@?854DAK4 6@74AF<A::<AK4 6@ 7<G>GD78A:4A@<EF4D78A:4A>8F<74>C4EF<4A 6@+8AFG>4AHB?G@8>BF4>74A >8F<74>C4EF<4AAK4 (<() (4A=4A:
(60) 6@F<:44A:>4C8AF<A: ?854D 6@7G44A:>4C8AF<A: F<A::< 6@7G44A:>4C8AF<A: (8AG?<E4AHB?G@8>BF4>>BD8>4C<;4DGE7G44A:>4C8AF<A:E8EG4<78A:4A4A:>4 C8AF<A:K4A:F8D>86<?K4<FG?854D74AF<A::<>BF4> +T'T/
(61) 6@T 6@T 6@
(62) 6@ 7<FG?<E 6@ V p l t 0,05 0,05 0,05 V p l t 10,2 3,1 1, 4. V T T
(63) 6@ "47<;4E<?C8D;<FGA:4AHB?G@8>BF4>>BD8>4C<7<?4CBD>4AE854:4<
(64) 6@ 7<FG?<E78A:4A
(65) 4A:>4C8AF<A:. 4. Aspek-Aspek Pengukuran a.. Kesalahan dalam Pengukuran (8A:G>GD4A@8DGC4>4A54:<4AC8AF<A:74D<E85G4;CDBE8E8>EC8D<@8A >EC8D<@8A K4A: 54<> 474?4; 8>EC8D<@8A K4A: @8@<?<>< >8E4?4;4A --*- E8>86<? @GA:><A --*- 474?4; >8E4?4;4A K4A: F8D=47< >8F<>4 @8?4>G>4A >8:<4F4A 8>EC8D<@8A #8E4?4;4A 74?4@ @8?4>G>4A C8A:G>GD4A 474?4; E8EG4FG K4A: F<74> 74C4F 7<;<A74D< (474 G@G@AK4 >8F<>4 @8?4>G>4A C8A:G>GD4A 58DG?4A: EG4FG 58E4D4A ;4E<? K4A: 7<74C4F>4A 58D5874 I4?4GCGA 4?4F G>GD K4A: 7<:GA4>4A E4@4 ,8(2(.(48/89,3(9/8
(66) #8E4?4;4A E<EF8@4F<E 74C4F 7<E8545>4A B?8; >8E4?4;4A 74?4@C8A8D44A >4?<5D4E< <AEFDG@8A G>GD >8E4?4;4A 4><54F C8A:4DG; 6G464 ?<A:>GA:4A 4F4G4?4FF<74>74C4F58>8D=4E864D4>BAE<EF8AE8;<A::4;4E<?C8A:G>GD4A F<74> E4@4 78A:4A A<?4< K4A: F8DFG?<E 74?4@ ?<F8D4FGD C8@54A7<A: #8E4?4;4AE<EF8@4F<E74C4F@8A=47<E4A:4FDG@<FA74;4AK474C4F @8@C8D>86<? >8E4?4;4A F8DE85GF 78A:4A C8A:G>GD4A E854<> @GA:><A 4D4 C4?<A: @G74; GAFG> @8A:GD4A:< >8E4?4;4A E<EF8@4F<E 474?4; @8A:;<A74D< C8AK8545AK4 E864D4 >8E8?GDG;4A K4<FG 78A:4A @8AKGEGA <AEFDG@8A C8A:G>GD4A E864D4 58A4D 74A @8A:;<A74D< E854AK4> @GA: ><A >8E4?4;4A 4><54F C8A:4DG; 94>FBD ?<A:>GA:4A ,8(2(.(4 (*(1 #8E4?4;4A 464> 74C4F F8D=47< >8F<>4 E<EF8@4F<>4 C8D6B544A EG74; 7<C8AG;< E864D4 58A4D <4E4AK4 >8E4?4;4A 464> F8D=47< >4D8A4 4?4F K4A: >GD4A:E8AE<F<9474AK4:4A::G4A?G4DCDBE8EEF4F<EF<>4C8D;<FGA:4A4F4G --*-C474B5=8>C8A:G>GD4A%<E4?AK4C8D@G>44A>4E4D74D<EG4FGE4@C8? 74C4F @8@5G4F C8A:G>GD4A >8F854?4A E85G4; 58A74 58D5874 74D< EG4FG F<F<> 78A:4A F<F<> ?4<A 4F4G ?<A:>GA:4A F8@C4F A74 @8?4>G>4A C8A:G>GD4A E8C8DF< F<@5G?AK4 :8F4D4A B?8; E85G4; @8E<A K4A: E874A: 58DBC8D4E< 74C4F @8AK8545>4A >8E4?4;4A 464> ,AFG> @8A:;<A74D< C8A:4DG; >8E4?4;4A 464> C474 >4EGE E8C8DF< <FG @4>4 E8@4><A 54AK4> 7<?4>G>4A C8A:G>GD4A E8@4><A 54<> ;4E<?AK4 #8E4?4;4A 464> <A< 74C4F. Tantangan untuk Anda Sebutkan contoh-contoh kesalahan dalam pengukuran yang termasuk kesalahan sistematis dan kesalahan acak.. Kata Kunci • • • • •. pengukuran ketidakpastian ketelitian alat skala utama skala nonius. Pengukuran dan Besaran. 9.
(67) 7<C8D><D4>4A58E4DAK4@8?4?G<4A4?<E<EEF4F<EF<>4K4<FG78A:4A@8@C8D54AK4> 4F4G @8A:G?4A:G?4A: C8A:G>GD4A 78A:4A @8A:G54; 58D54:4< C4D4@8F8D C474 C8D6B544A F8DE85GF b.. Presisi dan Akurasi #8F8C4F4A 4F4G 4>GD4E< @8AK4F4>4A >878>4F4A ;4E<? C8A:G>GD4A 78A:4A;4E<?E858A4DAK4I4?4GCGAA<?4<K4A:E858A4DAK474?4@?<F8D4FGD @8DGC4>4A C8A78>4F4A K4A: 7<4A::4C 58A4D (8D;4F<>4A(3)(7(%<E4?AK47<?4>G>4AC8A:G>GD4AEG4FG 58E4D4A74D<E85G4;B5=8>@8A::GA4>4A7G4=8A<E4?4FK4<FG4?4F74A 4?4F 3 474?4; A<?4< E858A4DAK4 58E4D4A 58A74 F8DE85GF 4F4 ;4E<? C8A:G>GD4A @8A::GA4>4A 4?4F ?85<; @8A78>4F< A<?4< E858A4DAK4 3 74D<C474 C8A:G>GD4A @8A::GA4>4A 4?4F 4C4F 7<>4F4>4A 54;I4 4?4F @8@<?<>< 4>GD4E< ?85<; 54<> 74D<C474 4?4F (8A:G>GD4A 7<>4F4>4A 4>GD4F =<>4 @8@<?<>< >8E4?4;4A K4A: >86<? (D8E<E<@8DGC4>4ACDBE8EC8A:G>GD4AK4A:@8@<?<><>8E4?4;4A464> E8>86<? @GA:><A (3)(7 ) @8DGC4>4A E854D4A 74F4 74D< C8A:G>GD4A58DG?4A:EG4FG58E4D4A74D<E85G4;B5=8>@8A::GA4>4A7G4 =8A<E4?4FK4<FG4?4F74A4?4F @8DGC4>4AE854D4A74F474D<C8A:G>GD 4A@8A::GA4>4A4?4F74A @8DGC4>4AE854D4A74F474D<C8A:G>GD4A @8A::GA4>4A 4?4F 4D< :4@54D F8DE85GF F8D?<;4F 54;I4 E854D4A 74F4 ;4E<? C8A:G>GD4A 78A:4A 4?4F ?85<; >86<? 74D<C474 E854D4A 74F4 ;4E<? C8A:G>GD4A 78A:4A 4?4F 8A:4A 78@<><4A ?85<; >86<? 74D<C474 4C4F 7<>4F4>4A 54;I4 4?4F ?85<; CD8E<E< 74D<C474 4?4F . 4?4F 4?4F. 3. (a). . 3. (b). Gambar 1.10 (a) Alat A lebih akurat daripada alat B. (b) Alat A lebih presisi daripada alat B. Tes Kompetensi Subbab. A. ,70(1(42(.+(2(3):1:2(9/.(4 *85GF>4A=8A<E=8A<E4?4FG>GD8E4D4A<E<>44C4K4A: 7<G>GDB?8;4?4FF8DE85GF
(68) +8AFG>4A54644AK4A:7<FGA=G>>4AB?8;=4A:>4EBDBA: C474:4@54D58D<>GF 4 0. 1. cm. 5. 2. 5 0. 5 0 45. 5. . 10. 5. 5. 6 . . 9 cm. @C4F5G4;D8E<EFBD7<;G5GA:>4AE864D4E8D<A<?4<E8F<4C D8E<EFBD;4E<?C8A:G>GD4A58DFGDGFFGDGF474?4; .
(69)
(70) .
(71) . +8AFG>4A ;4@54F4A FBF4? 78A:4A >8F<74>C4EF<4AAK4 4E<?C8A:G>GD4A58DG?4A:F854?>8DF4E>4DFBA@8A: :GA4>4A@<>DB@8F8DF8D64F4FC474F458?58D<>GF. 5. +8AFG>4A54644AK4A:7<FGA=G>>4AB?8;@<>DB@8F8D E8>DGCC474:4@54D58D<>GF 4 0 1 2. 10. 4. 0. 8 cm. 20 15. 1 2. 3 4 5 6. ,. .
(72). 3$@@. . . .
(73). . . +8AFG>4A?4;;4E<?C8A:G>GD4AF854?>8DF4EF8DE85GF 58D<>GF>8F<74>C4EF<4AAK4. 30 25. B. Angka Penting. )"&+ )/$)"474?4;. (0)"&4)"$+ -*' #-$#.$'+ )"0&0-) A:>4 C8AF<A: F8D7<D< 4F4E 4A:>4 C4EF< 74A 4A:>4 F4>E<D4A 4A:>4 K4A: 7<D4:G>4A E8EG4< 78A:4A F<A:>4F >8F8?<F<4A 4?4F G>GD K4A: 7<:GA4>4A. 10. Mudah dan Aktif Belajar Fisika untuk Kelas X.
(74) #8F<>4A74@8A:G>GDC4A=4A:E85G4;58A74@8A::GA4>4A@<EF4D58D E>4?4 @<?<@8F8D A74 ;4DGE @8@5464 E>4?4 E4@C4< @<?<@8F8D F8D78>4F #8@G7<4AC4A=4A:E<E47<F4>E<DE854:4<E8F8A:4;54:<4A74AE4FG@<??<@8F8D %<E4?AK4 C4A=4A: 58A74 K4A: A74 G>GD 7<FGA=G>>4A E8C8DF< C474 (3)(7 (474 :4@54D F8DE85GF F4@C4> 54;I4 G=GA: 58A74 F8D?8F4> 7< 4AF4D4 4A:>4 6@ 74A 6@ %GA:><A A74 4>4A @8AK4F4>4A 54;I4C4A=4A:58A74K4A:@8A78>4F<>858A4D4A474?4; 6@A:>4 F8D4>;<D K4>A< 4A:>4 474?4; 4A:>4 C8D><D44A F4>E<D4A >4D8A4 4A:>4 <A<F<74>F8D5464C474E>4?4@<EF4D8A:4A78@<><4A4A:>4C8AF<A:;4E<? C8A:G>GD4A C4A=4A: 58A74 F8DE85GF K4A: A74 ?4>G>4A <FG F8D7<D< 4F4E 8@C4F 4A:>4 C8AF<A:. Gambar 1.11 Mistar merupakan alat ukur panjang yang memiliki angka pasti dan angka tafsiran.. 1. Aturan-Aturan Angka Penting ,AFG>@8A8AFG>4A4A:>4C8AF<A:7<:GA4>4A4FG4AE854:4<58D<>GF *8@G4 4A:>4 5G>4A AB? 474?4; 4A:>4 C8AF<A: BAFB;
(75) : @8A:4A7GA: 8@C4F 4A:>4 C8AF<A: 6@ @8A:4A7GA: F<:4 4A:>4 C8AF<A: 5 *8@G4 4A:>4 AB? K4A: F8D?8F4> 7< 4AF4D4 4A:>4 5G>4A AB? 474?4; 4A:>4 C8AF<A: BAFB;
(76) >: @8A:4A7GA: 8@C4F 4A:>4 C8AF<A:
(77) @@ @8A:4A7GA: ?<@4 4A:>4 C8AF<A: 6 A:>4AB?7<E858?4;>4A4A4A:>45G>4AAB?F8D@4EG>4A:>4C8AF<A: >86G4?< 7<58D< F4A74 :4D<E 54I4; C474 4A:>4 K4A: 7<D4:G>4A BAFB;
(78) . >: @8A:4A7GA: ?<@4 4A:>4 C8AF<A:
(79) . >: @8A:4A7GA: 8@C4F 4A:>4 C8AF<A: 7 "<>4 4A:>4 K4A: 7<58D< :4D<E 54I4; @8DGC4>4A 4A:>4 F4>E<D4A 4F4G 4A:>4 K4A: 7<D4:G>4A 4A:>4 <A< @8DGC4>4A 4A:>4 C8AF<A: BAFB; 6@4A:>47<D4:G>4AE8;<A::4;4AK4@8A:4A7GA:F<:44A:>4C8AF<A: . @@ 4A:>4 AB? >8F<:4 C8DF4@4 7<D4:G>4A E8;<A::4 ;4AK4 @8A:4A7GA: F<:4 4A:>4 C8AF<A: 8 A:>4AB?K4A:F8D?8F4>7<E858?4;><D<4A:>45G>4AAB?54<>K4A:F8D?8F4> 7<E858?4;><D<@4GCGA7<E858?4;>4A4A>B@478E<@4?5G>4A4A:>4C8AF<A: BAFB;. : @8A:4A7GA: F<:4 4A:>4 C8AF<A:. . >: @8A:4A7GA: 7G4 4A:>4 C8AF<A: 4. 2. Operasi-Operasi dalam Angka Penting 4?4@ 4FGD4A 58D;<FGA: 78A:4A 4A:>4 C8AF<A: K4A: ;4DGE 7<<A:4F 474?4; =G@?4; 4A:>4 C8AF<A: ;4E<? C8D;<FGA:4A F<74> @GA:><A @8?85<;< =G@?4; 4A:>4 C8AF<A: C474 ;4E<? C8A:G>GD4A a.. Operasi Penjumlahan dan Pengurangan dengan Angka Penting (474BC8D4E<C8A=G@?4;4A4F4GC8A:GD4A:4A5<?4A:4A5<?4A:4A78A:4A 58DC87B@4A C474 4FGD4A 4A:>4 C8AF<A: ;4E<? BC8D4E< C8A=G@?4;4A 4F4G C8A:GD4A:4A <FG ;4AK4 5B?8; @8A:4A7GA: E4FG 4A:>4 K4A: 7<D4:G>4A 6,7(8/ 6,40:32(.(4
(80) 4A:>4 7<D4:G>4A
(81) 4A:>4 7<D4:G>4A 4A:>4 E4FG 4A:>4 F8D4>;<D 7<D4:G>4A E8;<A::4 C8 AG?<E4AAK4 @8A=47< Pengukuran dan Besaran. 11.
(82) Ingatlah Aturan pembulatan bilangan dalam Fisika. 1. Angka lebih kecil daripada 5 dibulatkan ke bawah. 2. Angka lebih besar daripada 5 dibulatkan ke atas. 3. Angka 5 dibulatkan ke atas jika sebelum angka 5 adalah angka ganjil dan dibulatkan ke bawah jika sebelum angka 5 adalah angka genap.. Tantangan untuk Anda Tulislah hasil-hasil operasi matematika berikut mengikuti aturan angka penting. a. 34,01 × 3,10 b. 25,75 : 5,5 c. d.. 12. 48 13,75 × 2.
(83) .
(84) 4A:>4
(85) 7<D4:G>4A
(86)
(87)
(88) 4A:>4 7<D4:G>4A 4A:>474A 7<D4:G>4AE8;<A::4;4E<?C8A=G@?4;4A7<FG?<E 7<E8EG4<>4A78A:4A4FGD4A C8@5G?4F4A 4A:>4 7<D4:G>4A
(89) 4A:>4
(90) 7<D4:G>4A F8D74C4F7G44A:>458D:4D<E54I4;K4<FG4A:>474A E8;<A::4 ;4E<? C8A=G@?4;4A 7<FG?<E
(91) 6,7(8/ 6,4-:7(4-(4
(92) 4A:>4 7<D4:G>4A
(93) Q 4A:>4 7<D4:G>4A 4A:>4 7<D4:G>4A E8;<A::4 ;4E<? C8A:GD4A:4A 74C4F 7<FG?<E
(94)
(95) 4A:>4
(96) 7<D4:G>4A
(97)
(98)
(99) Q 4A:>4 7<D4:G>4A F8D74C4F 7G4 4A:>4 7<D4:G>4A K4<FG 4A:>4 74A E8;<A::4;4E<?C8A:GD4A:4A7<FG?<E EGC4K4F8D74C4F E4FG 4A:>4 K4A: 7<D4:G>4A 4A:>4 7<D4:G>4A
(100) Q 4A:>4
(101) 7<D4:G>4A F8D74C4F 7G4 4A:>4 7<D4:G>4A K4<FG 4A:>4 74A
(102) (8AG?<E4AAK4@8A=47<
(103)
(104) 7<E8EG4<>4A78A:4A4FGD4A C8@5G?4F4A b. Operasi Perkalian dan Pembagian dengan Angka Penting (474 BC8D4E< C8D>4?<4A 4F4G C8@54:<4A =G@?4; C8AG?<E4A 4A:>4 C8AF<A: 7<E8EG4<>4A 78A:4A =G@?4; 78D8F4A 4A:>4 C8AF<A: K4A: C4?<A: E87<><F %<E4?AK4 =<>4 78D8F4A 5<?4A:4A C8DF4@4 @8A:4A7GA: 4A:>4 C8AF<A:74A78D8F4A5<?4A:4AK4A:>87G4@8A:4A7GA: 4A:>4C8AF<A: ;4E<? C8D>4?<4A 4F4G C8@54:<4AAK4 ;4AK4 5B?8; @8A:4A7GA: F<:4 4A:>4 C8AF<A: E8EG4< 78A:4A =G@?4; 4A:>4 C8AF<A: K4A: C4?<A: E87<><F 6,7(8/ 6,71(2/(4
(105) @8A:4A7GA: F<:4 4A:>4 C8AF<A: T @8A:4A7GA: 7G4 4A:>4 C8AF<A: . 4E<?C8D>4?<4A ;4AK45B?8;@8A:4A7GA: 7G44A:>4C8A F<A: E8EG4< 78A:4A 78D8F4A 4A:>4 K4A: C4?<A: E87<><F E8 ;<A::4 ;4E<? C8D>4?<4A 7<FG?<E
(106)
(107) @8A:4A7GA: ?<@4 4A:>4 C8AF<A:
(108) T @8A:4A7GA: F<:4 4A:>4 C8AF<A: . (8AG?<E4A;4E<?C8D>4?<4A;4AK45B?8;@8A:4A7GA:F<:4 4A:>4C8AF<A:E8;<A::4;4E<?C8D>4?<4A 7<FG?<E F<:4 4A:>4 C8AF<A: 6,7(8/ 6,3)(-/(4
(109) @8A:4A7GA: ?<@4 4A:>4 C8AF<A:
(110) @8A:4A7GA: 7G4 4A:>4 C8AF<A:
(111) 4E<? C8@54:<4A ;4AK4 5B?8; @8A:4A7GA: 7G4 4A:>4 C8AF<A: E8;<A::4 ;4E<? C8@54:<4A
(112) 7<FG?<E
(113)
(114)
(115) @8A:4A7GA: ?<@4 4A:>4 C8AF<A:
(116). @8A:4A7GA: E4FG 4A:>4 C8AF<A:.
(117)
(118) ;4E<?C8@54:<4A7<FG?<E78A:4AE4FG4A:>4C8AF<A:K4<FG
(119) . Mudah dan Aktif Belajar Fisika untuk Kelas X.
(120) c.. Operasi Penarikan Akar dengan Aturan Angka Penting (8AG?<E4A;4E<?74AC8A4D<>4A4>4D7<E8EG4<>4A78A:4A=G@?4;4A:>4 C8AF<A: K4A: F8D>4A7GA: C474 5<?4A:4A K4A: 7<F4D<> 4>4DAK4
(121) ;4E<?4>4D;4AK47<FG?<E78A:4A7G45<?4A:4AK4<FG 7G4 4A:>4 C8AF<A:
(122)
(123) ;4E<?4>4D7<FG?<E78A:4AF<:44A:>4C8AF<A:K4<FG .
(124) F<:4 4A:>4 C8AF<A: d. Perkalian antara Bilangan Penting dan Bilangan Eksak (8D>4?<4A4F4GC8@54:<4A4AF4D45<?4A:4AC8AF<A:74A5<?4A:4A8>E4> @8A:;4E<?>4A 4A:>4 C8AF<A: K4A: E8EG4< 78A:4A =G@?4; 5<?4A:4A C474 4A:>4 C8AF<A: %<E4?AK4@4EE4E85G4;54FG
(125) >:74A@4EE4 5G4;54FG474?4;
(126) F<:4 4A:>4 C8AF<A: T 4E<? C8D>4?<4A 5<?4A:4A C8AF<A: 78A:4A 5<?4A:4A 8>E4> 74C4F 7<FG?<E >: F<:4 4A:>4 C8AF<A:. Ingatlah • •. •. Penulisan 4,56 + 0,03427 adalah salah, seharusnya 4,56 + 0,03. Penulisan 8 + 0,4 adalah salah, seharusnya 8,0 + 0,4. Penulisan W = (0,000005 + 0,000004) kg tidak salah, tetapi janggal. Sebaiknya, penulisannya diubah menjadi W = (5 + 2) × 10-6 kg atau W = (5 + 2) mg.. 3. Aturan Penulisan Notasi Ilmiah *8D<A:>4?<A74@8@C8DB?8;;4E<?74AC8D;<FGA:4A58DGC478D8F4A 5<?4A:4A K4A: 6G>GC C4A=4A: E8;<A::4 @8AKG?<F>4A C8AG?<E4A 5<?4A:4A F8DE85GF,AFG>@8@C8D@G74;C8AG?<E4A74A@8A:<A:4F>BAH8DE<E4FG4A E4FG4A 74?4@ *! 7<:GA4>4A 5<?4A:4A E8CG?G; 58DC4A:>4F 8AFG> C8AG?<E4AE8C8DF<<A<7<A4@4>4AABF4E<<?@<4;4?4@ABF4E<<?@<4;4A:>4 4A:>4;4E<?C8A:G>GD4A7<AK4F4>4A78A:4AT )78A:4A 4. 74A)474?4;5<?4A:4A5G?4F858D4C46BAFB;64D4C8AG?<E4AABF4E<<?@<4; 74C4F 7<?<;4F C474 $(),2 $(),2 4D4(8AG?<E4A<?4A:4A78A:4A&BF4E<!?@<4; (8/2!,4-:1:7(4 . . @ . . >: .
(127) : .
(128). E
(129) . >:. 59(8/23/(. T @ T >:
(130) T Q:
(131). T Q E
(132) T >:. 4. Penulisan Angka Penting Hasil Eksperimen <74?4@8>EC8D<@8AC8A:G>GD4AC4A=4A:E85G4;C8AE<?78A:4A@<EF4D 58D5874;4E<?AK4=<>4@8A::GA4>4A=4A:>4EBDBA: 4?<A<7<E8545>4AA<?4< >8F<74>C4EF<4A @<EF4D 6@ E874A:>4A =4A:>4 EBDBA: . 6@ 4AK4>AK44A:>4C8AF<A:7<58?4>4A:>B@4C474C8AG?<E4A>8F<74>C4EF<4A C8A:G>GD4A F<74> 5B?8; @8?85<;< C8DB?8;4A ;4E<?AK4 %<E4?AK4 A<?4< K4A: 7<C8DB?8; >87G4 4?4F G>GD F8DE85GF 74C4F 7<?<;4F C474 $(),2 . Pembahasan Soal Pelat tipis diukur dengan jangka sorong panjangnya 5, 63 cm dan lebar 0,80 cm. Luas pelat tersebut menurut aturan penulisan angka penting adalah .... a. 4,5 cm3 b. 4,50 cm3 c. 4, 504 cm3 d. 4,5040 cm3 e. 5 cm3 Ebtanas, 1990. Pembahasan Diketahui: p = 5,63 cm 3 angka penting = 0,80 cm 2 angka penting A = p × = 5,63 cm × 0,80 cm A = 4,5040 cm3 Sesuai aturan perkalian angka penting maka jawaban yang diharuskan adalah sebanyak 2 angka penting. Jadi, jawaban yang benar adalah 4,5 cm3. Jawaban: a. $(),2. (8AG?<E4A 4E<?(8A:G>GD4A%<EF4D74A"4A:>4*BDBA: 2(9%1:7 %<EF4D "4A:>4EBDBA:. !(40(4 6@
(133) .
(134) 6@. (4A=4A:E85G4;C8AE<?K4A:7<G>GD78A:4A@<EF4D474?4; 6@ (4A=4A: E85G4; C8AE<? 7<G>GD 78A:4A =4A:>4 EBDBA:. Pengukuran dan Besaran. 13.
(135) Ingatlah Semakin tinggi akurasi pengukuran, semakin banyak angka penting yang dilaporkan..
(136) .
(137) 6@ (8A:G>GD4A 78A:4A @<EF4D 74C4F A74 ?4CBD>4A E854AK4> F<:4 4A:>4 C8AF<A: 74A C8A:G>GD4A 78A:4A =4A:>4 EBDBA: 74C4F A74 ?4CBD>4A E854AK4> ?<@4 4A:>4 C8AF<A: DF<AK4 C8AG?<E4A =G@?4; 4A:>4 C8AF<A: ;4E<? C8A:G>GD4A 58D:4AFGA: >8C474 A<?4< >8F<74>C4EF<4A 4?4F G>GD K4A: 7<:GA4>4A *8@4><A F<A::< >8F8?<F<4A C8A:G>GD4A E8@4><A 54AK4> 4A:>4 C8AF<A: K4A: 7<?4CBD>4A. 5. Pengolahan Data Hasil Pengukuran *854:<4A A<?4< 58E4D4A <E<>4 F<74> 74C4F 7<G>GD E864D4 ?4A:EGA: &<?4< 58E4D4A58E4D4A <A< 5<4E4 7<E85GF >BAEF4AF4 4F4G F8F4C4A G@G@ 8E4D4A58E4D4A F8DE85GF 7<C8DB?8; @8?4?G< C8A:B?4;4A 74F4 ;4E<? C8A:G>GD4A %4A944F ?4<A C8@4;4@4A C8A:B?4;4A 74F4 K4A: 7<C8DB?8; 74D< E8=G@?4; 8>EC8D<@8A <E<>4 474?4; GAFG> @8@8D<>E4 C8DE4@44A ;G>G@ <E<>4 K4A: E864D4 <?@<4; F8?4; F8D5G>F< >858A4D4AAK4 a. Menentukan Massa Jenis Kayu (474 54:<4A <A< A74 4>4A @8A:8F4;G< 54:4<@4A4 @8A:B?4; 74F4 ;4E<?C8A:G>GD4AGAFG>@8A8AFG>4A@4EE4=8A<E>4KG8A:4A>4F4?4<A FG=G4A 8>EC8D<@8AAK4 474?4; @8A:8F4;G< @4EE4 =8A<E >4KG < *%( A74 F8?4; @8A:8F4;G< 54;I4 C8D54A7<A:4A @4EE4 ( F8D ;474CHB?G@8EG4FGL4F474?4;>BAEF4A&<?4<C8D54A7<A:4A<A<7<E85GF @4EE4 =8A<E *864D4 @4F8@4F<E 74C4F 7<FG?<E>4A E854:4< 58D<>GF . ( . Q. 4C4F 7<>4F4>4A 54;I4 @4EE4 =8A<E 474?4; @4EE4 EG4FG L4F E8F<4C E4FG4AHB?G@8,AFG>@8A:8F4;G<@4EE4=8A<EEG4FGL4F7<?4>G>4AC8A:G>GD 4A ,AFG> @8A:;<FGA: @4EE4 =8A<E >4KG A74 @8@8D?G>4A 74F4 @4EE4 >4KG 74A HB?G@8 >4KG GAFG> 58D54:4< G>GD4A >4KG +8AFG E4=4 >4KG >4KGF8DE85GF;4DGEE8=8A<E8D<>GF474?4;6BAFB;74F4;4E<?C8A:G>GD4A @4EE4 74A HB?G@8 >4KG E8=8A<E 74?4@ 58D54:4< G>GD4A Tabel 1.4 Data Hasil Pengukuran Massa dan Volume Kayu 5. &52:3,3 . (88(1-.
(138) .
(139) . . . .
(140) . "<>474F4C474$(),2 7<:4@54D>4A74?4@58AFG>:D49<>7<C8DB?8; :D49<> 58D<>GF m (kg). Gambar 1.12 Grafik hubungan antara massa dan volume kayu.. V (m3). 4:4<@4A4 A74 @8A:;<FGA: @4EE4 =8A<E >4KG 74D< 74F4 K4A: 474 ,AFG>@8A64C4<FG=G4AF8DE85GFA744>4A7<C8D>8A4?>4A78A:4AE4?4;. 14. Mudah dan Aktif Belajar Fisika untuk Kelas X.
(141) E4FG @8FB78 K4<FG @8FB78 >G47D4F F8D>86<? ' ./ .,0- (8D;4F<>4A !,78(3((4> (8DE4@44AF8DE85GF74C4F7<FG?<E74?4@58AFG>58D<>GF Q. ( !,78(3((4 > <78AF<> 78A:4A C8DE4@44A 58D<>GF. Q. 43. (8DE4@44A <A< @8DGC4>4A C8DE4@44A :4D<E ?GDGE 8A:4A 78@<><4A A7474C4F@8A:8F4;G<@4EE4=8A<E(>4KG=<>4A74@8@<?<><C8DE4@44A :4D<E?GDGE74D<74F4K4A:474(8D;4F<>4A>8@54?<(3)(7 "<>4C474 :D49<> F8DE85GF 7<F4@54;>4A :4D<E ?GDGE K4A: 7<4A::4C @8I4><?< 74F4 K4A: 474 7<C8DB?8; :4@54D 58D<>GF m (kg). Gambar 1.13 Grafik hubungan massa dan volume kayu dengan pendekatan fungsi garis lurus. V (m3). 74CGA GAFG> @8@C8DB?8; C8DE4@44A :4D<E ?GDGE F8DE85GF 7<:GA4>4A @8FB78 ' ./ .,0- 43 78A:4A4474?4;H4D<458?F8D<>4F3H4D<458?5854E:D47<8A74A474?4; >BAEF4AF4 &<?4< 74A 7<DG@GE>4A E854:4< 58D<>GF ). )
(142) )
(143) ) 3 $ 4 $ Q 3 $ 4$ $ $ $
(144) ). )
(145) ) 3 $
(146) Q 3 $ $ $ ) ). . . Q. ) 4$ Q 3 $ $ . $ . ). "<>4 $(),2 7<FG?<E>4A >8@54?< GAFG> @8A:;<FGA: 74A 4>4A 7<C8DB?8; F458? 58D<>GF Tabel 1.5 Data Hasil Pengukuran Massa dan Volume Kayu Sejenis 5. &52:3,.
(147) .
(148) . . . ). 3$ . (88( .
(149) . 4$
(150) . Kata Kunci. //
(151) .
(152).
(153)
(154)
(155) .
(156) .
(157) .
(158) . • • • •. angka penting angka diragukan notasi ilmiah metode least square.
(159) 3$4$
(160)
(161) 3$
(162) . Pengukuran dan Besaran. 15.
(163) O. ). )
(164) )
(165) ) 3 $ 4 $ Q 3 $ 4$ $ $ $
(166) ). )
(167) ) 3 $
(168) Q 3 $ $ $ . .
(169)
(170) Q
(171)
(172) Q
(173)
(174) . . ). O. . 4 $ . ). $. Q 3 $ $ . )
(175) Q . Q 8A:4A 78@<><4A 7<C8DB?8; C8DE4@44A 58D<>GF 43 4 3Q (8DE4@44AF8DE85GF@8DGC4>4AC8DE4@44A:4D<E?GDGE74D<74F4;4E<? C8A:G>GD4A "<>4 C8DE4@44A :4D<E ?GDGE <A< 7<:4@54D>4A 74?4@ 58AFG> :D49<> 7<C8DB?8; :4@54D 58D<>GF m (kg). y = 914x – 0,806. Gambar 1.14 Persamaan garis lurus dari grafik hubungan massa dan volume kayu. V (m3). (8DE4@44A:4D<E?GDGEF8DE85GF@8@<?<><:D47<8A +8?4;7<54;4EE8 58?G@AK454;I4@4EE4=8A<E @8DGC4>4A:D47<8A74D<C8DE4@44A( 8A:4A 78@<><4A @4EE4 =8A<E >4KG F8DE85GF 474?4; >: @ . Tes Kompetensi Subbab. B. ,70(1(42(.+(2(3):1:2(9/.(4 +8AFG>4A 54AK4>AK4 4A:>4 C8AF<A: C474 5<?4A:4A 58D<>GF 4
(176) : 7 .
(177) >: 5
(178) : 8 . @ 6
(179) . :
(180) "G@?4;>4A 5<?4A:4A5<?4A:4A 58D<>GF @8A::GA4>4A 4FGD4A4A:>4C8AF<A: 4
(181) :
(182) : 5
(183) >: >: 6
(184) ?6@
(185) 6@ #GD4A:>4A 5<?4A:4A5<?4A:4A 58D<>GF @8A::GA4>4A 4FGD4A4A:>4C8AF<A:. 16. Mudah dan Aktif Belajar Fisika untuk Kelas X. . . 4
(186) @Q @ 5 @Q
(187) @ 6 @Q
(188) @ +8AFG>4A ;4E<? BC8D4E< C8D>4?<4A 74A C8@54:<4A 58D<>GF<A<74?4@4A:>4C8AF<A: 4
(189) 6@T 6@ 5
(190)
(191) @T @ 6 @T
(192) @T?
(193) @ 7 @
(194) @ 8
(195)
(196) @ @ <FGA:74AAK4F4>4A74?4@4A:>4C8AF<A: 4
(197) @
(198) 6 @
(199)
(200) 5
(201) @ 7 @
(202).
(203) . +G?<E>4A4A:>44A:>458D<>GF78A:4A5<?4A:4AE8CG?G; 58DC4A:>4FABF4E<<?@<4; 4 . . @ 5 .
(204) >:. 6 7 8 9. . >@ >: . >:. . @. C. Besaran dan Satuan %8AGDGF,2;/4E8BD4A:9<E<>4I4AS=<>4A7474C4F@8A:G>GDE8:4?4 E8EG4FG K4A: A74 5<64D4>4A 74A A74 @8AK4F4>4AAK4 78A:4A 4A:>4 4A:>4 58D4DF< A74 @8A:8F4;G< E8:4?4 K4A: A74 5<64D4>4AS 74 7G4 >8?B@CB> 58E4D4A K4A: 4>4A A74 C8?4=4D< 74?4@ 545 <A< K4<FG 58E4D4A CB>B> 74A 58E4D4A FGDGA4A +8D74C4F FG=G; 58E4D4A CB>B> K4A: 7<>8A4? 4D<>8FG=G;58E4D4ACB>B><A<74C4F7<FGDGA>4A58E4D4A58E4D4AFGDGA4A. 1. Besaran Pokok +8?4; 7<E85GF>4A 54;I4 E8EG4FG K4A: 74C4F 7<F8AFG>4A 58E4DAK4 78A:4A 4A:>4 7<E85GF 58E4D4A BAFB;AK4 C4A=4A: ?4C4A:4A E8C4>5B?4 @F8@C8D4FGDEG4FGDG4A:4A N74A>G4F4DGEK4A:@8A:4?<D 8@<><4A =G:4 ;4?AK4 78A:4A @4EE4 I4>FG 74A =G@?4; L4F *8F<4C 58E4D4A K4A: 74C4F 7<G>GD @8@<?<>< E4FG4A *4FG4A @4EE4 7< 4AF4D4AK4 :D4@ BAE >: 74A FBA 74CGA E4FG4A C4A=4A: K4<FG @@ 6@ 7@ <A6< @8F8D;4EF44F4G78C4,AFG>@8@C8D@G74;C8@4>4<4AE4FG4A7<C8D?G>4A E<EF8@54>GK4A:74C4F7<:GA4>4AE864D4<AF8DA4E<BA4?*<EF8@E4FG4AK4A: F8?4;G@G@7<:GA4>4A7<4AF4D4AK4474?4;E<EF8@!A::D<E6:E4F4G6@ :D4@E8>BA74AE<EF8@E4FG4A!AF8DA4E<BA4?*!K4A:=G:45<E47<E85GF E<EF8@ E4FG4A @>E @8F8D><?B:D4@E8>BA +8D74C4FFG=G;58E4D4ACB>B> K4A:F8?4;7<F8F4C>4A@8AGDGFE<EF8@<AF8DA4E<BA4?*864D4?8A:>4C58E4D4A 58E4D4AF8DE85GF74C4F7<?<;4FC474$(),2 . Ingatlah Setiap besaran Fisika memiliki satuan tersendiri, seperti pada Tabel 1.6. Ketika besaran ini digunakan dalam perhitungan maka sebaiknya satuan dioperasikan juga untuk meyakinkan bahwa satuan besaran yang dicari sesuai dengan yang seharusnya.. $(),2 8E4D4A(B>B>74?4@*! 5
(205) . (3(,8(7(4!5151 (4A=4A: %4EE4 .4>FG #G4F4DGE?<EFD<> *G;G !AF8AE<F4E64;4K4 "G@?4;L4F. (3(#(9:(4# @8F8D ><?B:D4@ E8>BA 4@C8D8 >8?H<A >4A78?4 @B?. (3)(4-#(9:(4 @ >: E # 67 @B?. Sumber: Fundamental s of Physics, 2001. *8?4<A FG=G; 58E4D4A CB>B> E8C8DF< C474 $(),2 E858A4DAK4 474 7G4 58E4D4A CB>B> F4@54;4A K4<FG EG7GF 74F4D 78A:4A E4FG4A D47<4A D47 74A EG7GF DG4A: 78A:4A E4FG4A EF8D47<4A *D. 2. Satuan *4FG4A EF4A74D 474?4; E4FG4A 74D< 58E4D4A58E4D4A K4A: 7<E8C4>4F< E864D4 G@G@ 4F4GCGA E864D4 <AF8DA4E<BA4? a. Standar Satuan Panjang 8E4D4A C4A=4A: 74?4@ *! @8@<?<>< E4FG4A @8F8D (474 4I4?AK4 EF4A74D C4A=4A: <AF8DA4E<BA4? 474?4; E85G4; 54F4A: K4A: F8D5G4F 74D< 64@CGD4AC?4F<A474A<D<7<G@K4A:7<E85GF78A:4A@8F8DEF4A74D%8F8D. Pengukuran dan Besaran. 17.
(206) Ingatlah Jari-jari rata-rata Bumi, yaitu sekitar 6 × 106 m. Ini hampir dua kali jari-jari Mars, tetapi lebih kecil daripada. 1 10. jari-jari Yupiter.. EF4A74D<A<7<E<@C4A7<*8HD8E78>4F>BF4(4D<E(D4A6<E*4FG@8F8D7<789<A<E< >4A E854:4< =4D4> 4AF4D4 7G4 :BD8E4A K4A: F8D74C4F C474 @8F8D EF4A74D C474 EG;G N E8;<A::4 =<>4 7<G>GD 78A:4A @8F8D EF4A74D =4D4> 4AF4D4 #GFG5 ,F4D4 74A >8 >;4FG?<EF<I4 @8?4?G< >BF4 (4D<E E8=4G; =GF4 @8F8D 745858D4C4>8?8@4;4A74?4@C8A::GA44A@8F8DEF4A74DF8DE85GF 7< 4AF4D4AK4 E854:4< 58D<>GF 4F4A: C?4F<A4 <D<7<G@ @G74; 7<C8A:4DG;< F8@C8D4FGD F8DGF4@4 7< A8:4D4 K4A: @8@<?<>< <>?<@ 58DG54;G54; E8;<A::4 4>4A @8A:4?4@< C8@G4<4A 4F4G C8AKGEGF4A C4A=4A:
(207) *854:4<EF4A74DCD<@8D=<>4@8A:4?4@<>8DGE4>4AEG>4D7<5G4FG?4A: #8F8?<F<4A C8A:G>GD4AAK4 F<74> E8EG4< 78A:4A >8@4=G4A F8>AB?B:< 4D< 5858D4C4 >8?8@4;4A F8DE85GF 7<5GFG;>4A @8F8D EF4A74D 54DG K4A: @8A::GA4>4A C4A=4A: :8?B@54A: 64;4K4 74D< L4F K4A: @G74; 7<>8F4;G< 78A:4A 68C4F 74A F8?<F< (474 7<F8F4C>4A 54;I4 @8F8D EF4A74D E4@4 78A:4A >4?< C4A=4A: :8?B@54A: E<A4D =<A::4 K4A: 7<C4A64D>4A B?8; 4FB@4FB@ #DKCFBA #D 7< 74?4@ DG4A: ;4@C48A:4A>8@4=G4AF8>AB?B:<@8F8DEF4A74D@8A:4?4@<C8DG54;4A >8@54?<8D74E4D>4A
(208) *)! - ) ) -' .*$. / .0- .>8 C474 7<CGFGE>4A54;I4E4FG@8F8D474?4;C4A=4A:=4D4>F8@CG;64;4K4 74?4@DG4A:;4@C474?4@E8?4A:I4>FG
(209)
(210) E8>BA78A:4ACD87<>E< 54;I4 >868C4F4A 64;4K4 74?4@ DG4A: ;4@C4 474?4; F8F4C E858E4D
(211)
(212) @ E!A<@8DGC4>4A@8F8DEF4A74DK4A:7<:GA4>4A;<A::4><A<. Aktivitas Fisika 1.2 Manfaat Satuan Standar Tujuan Percobaan Mengetahui manfaat satuan standar. Alat-Alat Percobaan Mistar Langkah-Langkah Percobaan 1. Ukurlah panjang meja di kelas Anda menggunakan tangan (jengkal). Berapa jengkalkah panjang meja? 2. Mintalah teman Anda untuk mengukur meja yang sama. Berapakah hasilnya? Apakah hasil pengukuran Anda dan teman Anda sama? 3. Sekarang, cobalah Anda dan teman Anda mengukur meja tersebut dengan mistar. Apakah hasil pengukurannya sama ketika Anda dan teman Anda menggunakan jengkal? 4. Dari kegiatan tersebut, dapatkah Anda menjelaskan manfaat satuan standar?. b. Standar Satuan Massa %4EE4EG4FG58A74@8AK4F4>4A=G@?4;@4F8D<K4A:F8D>4A7GA:74?4@ 58A74F8DE85GF*4FG4A@4EE4EF4A74D74?4@*!474?4;><?B:D4@>:%4EE4 EF4A74D 7<F8F4C>4A 74D< E85G4; E<?<A78D C?4F<AG@<D<7<G@ K4A: 7<E<@C4A 7< )/ -)/$*)' 0- 0 *! $"#/. ) .0- . $ 1- . (D4A6<E ,AFG> @8@C8DF4;4A>4AAK474D<C8A:4DG;?<A:>GA:4A58A74F8DE85GF7<E<@C4A 7< 74?4@ DG4A: H4>G@ E8C8DF< C474 (3)(7
(213) c. Sumber: Physics for Scientist & Engineers, 2000. Gambar 1.15 Standar satuan massa. 18. Standar Satuan Waktu *F4A74D E4FG4A I4>FG 74?4@ *! 474?4; E8>BA 4F4G 78F<> 74A 7<?4@54A:>4A 78A:4A . I4?AK4 74E4D C8A8F4C4A E4FG4A I4>FG 474?4; C8DCGF4D4A G@< F8D;474C CBDBEAK4 &4@GA F8DAK4F4 C8DCGF4D4A G@<. Mudah dan Aktif Belajar Fisika untuk Kelas X.
(214) F8D;474C CBDBEAK4 E8?4?G 58DG54; #8@G7<4A E4FG4A I4>FG 7<CGFGE>4A 58D74E4D>4A;4D<@4F4;4D<D4F4D4F48D74E4D>4A>8F8AFG4A<A<E4FGE8>BA 7<789<A<E<>4A E854:4< 58D<>GF. E8>BA ;4D<@4F4;4D<D4F4D4F4 . *8F8?4; 7<?4>G>4A C8A:4@4F4A K4A: ?85<; F8?<F< 7<>8F4;G< 54;I4 E4FG;4D<D4F4D4F4%4F4;4D<74D<F4;GA>8F4;GAF<74>E4@4*F4A74D<A< @8A:4?4@< C8DG54;4A C474 74A 7<?4>G>4A C8A8F4C4A G?4A: 74D< 789<A<E< E8>BA EF4A74D. E8>BA T?4@4AK4F4;GA .
(215) ,AFG>C8A:G>GD4AI4>FGK4A:?85<;F8?<F<C474 7<F8F4C>4AEF4A74D I4>FG K4A: 54DG *4FG E8>BA 7<789<A<E<>4A E854:4< E8?4A: I4>FG K4A: 7<5GFG;>4AB?8;4FB@68E<G@ GAFG>@8?4>G>4A:8F4D4AD47<4E<E854AK4>
(216) >4?<*F4A74DE4FG4AI4>FG<A<@8@<?<><>8F8?<F<4AK4A:E4A:4F F<A::<K4<FG>8@GA:><A4A>8E4?4;4AI4>FGAK4;4AK4 E74?4@. F4;GA d. Standar Satuan Suhu *F4A74D EG;G @8@<?<>< 7G4 F<F<> F8F4C K4<FG F<F<> F8F4C 4F4E 74A F<F<> F8F4C54I4;+<F<>F8F4C4F4E474?4;EG;G4<DK4A:E874A:@8A7<7<;C474 EG;G. N78A:4AF8>4A4AG74D4?G4DE858E4D 4F@BE98D4F4G6@ : +<F<>F8F4C54I4;474?4;F<F<>?85GD8E@GDA<C474EG;G N"47<EF4A74D E4FG4A EG;G 7<F8F4C>4A 58D74E4D>4A F<F<> ?85GD 8E 74A F<F<> 7<7<; 4<D K4A: 7<E85GF 78A:4A EF4A74D EG;G 68?6<GE B?8; E8BD4A: 4;?< EFDBAB@< *I87<4 4+7,(8 ,28/:8 Q (474 7<E8?8A::4D4>4A >BA:D8E B?8; C8D;<@CGA4A 9<E<>4I4A <AF8DA4E<BA4?K4A:@8A:;4E<?>4AEF4A74DGAFG>E4FG4AEG;G474?4;74?4@ #8?H<A#(474F8>4A4AG74D4?G4D 4F@F8?4;7<F8F4C>4A54;I4EG;G F<F<> ?85GD 8E 474?4;
(217) # 74A EG;G F<F<> 7<7<; 4<D 474?4; # *4FG4A#8?H<A7<:GA4>4AGAFG>@8A:;BD@4F<E8BD4A:4;?<<E<>4!A::D<E '/22/(3$.53854,2;/4
(218) Q e. Awalan untuk Satuan SI 4D< ;4E<? C8A:G>GD4A >474A:>474A: 7<C8DB?8; 4A:>44A:>4 K4A: E4A:4F58E4D4F4GE4A:4F>86<?E8;<A:4GAFG>@8@C8D@G74;C8AG?<E4AAK4 7<:GA4>4A 4I4?4A 78A:4A 5<?4A:4A E8CG?G; 58DC4A:>4F ) %<E4?AK4 E4FG=GF4@8F8DE4@478A:4AE4FG@8:4@8F8D @4F4?85<;?8A:>4C 74C4F 7<?<;4F C474 $(),2 $(),2 (8@4>4<4AI4?4AI4?4AC474*4FG4A(4A=4A:74?4@*! ,2/6(9(4 <(2(4 #/3)52 C<>B A4AB @<>DB @<?< 68AF< 78E< F8D4 :<:4 @8:4 ><?B ;8>FB 78>4. C A @ 6 7 + % > ; 74. . . . . 4F4G Q
(219) . . . 4F4G Q . . 4F4G Q . 4F4G Q . 4F4G Q
(220) 4F4G Q . . . . 4F4G
(221) . . . 4F4G . . 4F4G . 4F4G. 4F4G
(222). 4F4G. 5495.. C<>B@8F8D A4AB@8F8D @<>DB@8F8D @<?<@8F8D 68AF<@8F8D 78E<@8F8D F8D4@8F8D :<:4@8F8D @8:4@8F8D ><?B@8F8D ;8>FB@8F8D 78>4@8F8D. C@ A@ m @@ 6@ 7@ +@ @ %@ >@ ;@ 74@. Tokoh William Thomson Kelvin (1824–1907). Sumber: www.allbiographies. com. William Thomson Kelvin (1824– 1907), seorang matematikawan dan fisikawan yang dilahirkan di Belfast, Irlandia Utara, kerajaan Inggris. Dia kuliah di Glasglow Cambridge, kemudian menjadi profesor di bidang ilmu alam di Glasglow pada 1946. Dia merancang berbagai perangkat pengukuran listrik, di antaranya alat pengukuran kedalaman air dengan gelombang radio dan kompas. Pada ilmu alam murni, ia membawa penelitiannya tentang termodinamika, membantu mengembangkan Hukum Konservasi Energi, dan skala suhu absolut (namanya diabadikan sebagai skala kelvin).. Pengukuran dan Besaran. 19.
(223) Informasi untuk Anda Dalam pembahasan cahaya, biasanya satuan yang diterapkan adalah angstrom (Å), 1 Å = 10–10 m. Panjang gelombang cahaya tampak berada pada rentang 4.000 Å sampai 7.500 Å.. Information for You When referring to light, usually the length unit is using angstrom (Å), 1 Å=10–10 m. The visible light falls in the wavelength range 4.000 Å to 7.500 Å.. 8D74E4D>4A 4FGD4A <A< ><?B:D4@ @8DGC4>4A >8?<C4F4A . 74D< : 8@<><4A =G:4 >BAH8DE< E4FG4AE4FG4A ?4<AAK4 @<E4?AK4 78>4:D4@ @8DGC4 >4A>8?<C4F4AE8CG?G;74D< :. 3. Besaran Turunan 8E4D4AFGDGA4A474?4;58E4D4AK4A:7<FGDGA>4A74D<58E4D4ACB>B> @<E4?AK4 ?G4E HB?G@8 >868C4F4A C8D68C4F4A :4K4 @4EE4 =8A<E 74A 8A8D:<*4FG4A58E4D4AFGDGA4AF8DE85GF58D4E4?74D<E4FG4A58E4D4ACB>B> (8D;4F<>4A 6BAFB; 58E4D4A FGDGA4A 58D<>GF 4 *4FG4A >868C4F4A E4@4 78A:4A E4FG4A C8DC<A74;4A 7<54:< E4FG4A E8?4A: I4>FG E4FG4A C8DC<A74;4A *4FG4A >868C4F4A E4FG4AI4>FG. @8F8D m/s E8>BA "47< E4FG4A *! GAFG> >868C4F4A 474?4; @ E. Sumber: Physics, 1980. . 5. *4FG4AHB?G@854?B>E4@478A:4AE4FG4AC4A=4A:TE4FG4A?854DTE4FG4A F<A::< *4FG4AHB?G@8@8F8DT@8F8DT@8F8D @8F8D *4FG4A @4EE4 =8A<E E4@4 78A:4A E4FG4A @4EE4 7<54:< E4FG4A HB?G@8 . *4FG4A@4EE4=8A<E . 6. . . "47< E4FG4A *! GAFG> @4EE4 =8A<E 474?4; >: @ $(),2 8E4D4A+GDGA4A74?4@*!. Tantangan untuk Anda Perhatikan Tabel 1.8. Buktikan bahwa satuan joule sama dengan kgm2/s2.. 5
(224) . (3(,8(7(4 $:7:4(4 #868C4F4A (8D68C4F4A 4K4 $G4E -B?G@8 %4EE4=8A<E +8>4A4A ,E4;4. (3(#(9:(4 @8F8D E8>BA @8F8D E8>BA
(225) ><?B:D4@@8F8D E8>BA
(226) @8F8D
(227) @8F8D ><?B:D4@ @ ><?B:D4@ @8F8DE8>BA
(228) ><?B:D4@@8F8D
(229) E8>BA
(230). (3)(4#(9:(4 @ E @ E
(231) >:@ E
(232) @
(233) @ >: @ >: @E
(234) >:@
(235) E
(236). (8D?GA74>8F4;G<E8?4<AE4FG4A*!474E4FG4AE4FG4AF<74>54>G 4?4@ >8;<7GC4A E8;4D<;4D< E4FG4A F<74> 54>G <A< E8D<A: 7<:GA4>4A 4?4@ @8AK8?8E4<>4A 5858D4C4 C8DEB4?4A A74 C8D?G @8@4;4@< >BAH8DE<74D<E4FGE<EF8@E4FG4A>8E<EF8@E4FG4A?4<A*8C8DF<C474$(),2 >BAH8DE<E4FG4AE8A:4=47<E4=<>4AGAFG>@8@G74;>4AA74@8A:G54; E4FG4A >8 74?4@ E4FG4A *<EF8@ !AF8DA4E<BA4? *!. 20. Mudah dan Aktif Belajar Fisika untuk Kelas X.
(237) $(),2 #BAH8DE<*4FG4A ,8(7(4 (4A=4A:. -B?G@8 $4=G *G7GF 4K4 A8D:<. 4K4. 54;,78/#(9:(4 <A 6@ 9F @ >@ K4D7K7 ?<F8D @ @<? ; >@ ; D47<4AD47 N ?5 & " >>4? 8 >.; ;C.
(238) 6@ <A 6@
(239) 9F
(240) @<? 9F <A <A 9F >@ ; @ E
(241) @<? ; N D47 & 7KA8
(242)
(243) ?5 8D: 9F?5 T "
(244) T Q " T " .I4FF. Ingatlah Satuan dikali dan dibagi seperti simbol-simbol aljabar biasa. Hal ini memudahkan Anda untuk mengoperasikan besaran dari satuan ke satuan lain. Misalnya,. 0, 621 mil
(245) 4 km = " km = 2,484 mil 1 km . Sumber: Fundamentals of Physics, 2001. Contoh 1.4 #868C4F4AE8BD4A:C8@54?4CE8C874
(246) @ E <FGA:>868C4F4AAK474?4@>@ =4@ (<() +8?4;7<>8F4;G<54;I4. @ Q >@74A E =4@ . 8A:4A78@<><4A7<C8DB?8;
(247) @ E.
(248) T >@
(249) >@ =4@. =4@ . Contoh 1.5 %<E4?>4A>868C4F4AE8BD4A:C8?4D<E4@478A:4A
(250) @<? =4@ <FGA:?4;>868C4F4AAK4 74?4@@ E (<() 4D<F458?>BAH8DE<7<>8F4;G< >@
(251) @<? =4@ . E 8A:4A78@<><4A.
(252).
(253) T . @ >@ @<?.
(254) .
(255) . @ E
(256)
(257) . E =4@ . E "47<
(258) . @<? @ E =4@. Pengukuran dan Besaran. 21.
Dokumen terkait
Sarekat Islam ketika baru berdiri adalah suatu gerakan sosial ekonomi yang didukung kelompok pedagang dan pengusaha pribumi yang bergabung dalam organisasi Sarekat Dagang
Faktor utama yang mendorong berdirinya Sarekat Dagang Islam adalah adanya persaingan yang meningkat dalam bidang perdagangan batik khususnya dengan orang-orang Cina,
dimaksud pada huruf a dan dalam rangka melaksanakan ketentuan Peraturan Menteri Kesehatan Nomor 28 Tahun 2014 tentang Pedoman Pelaksanaan Program Jaminan
Pada Praktek Kerja Magang ini data primer diperoleh dari observasi, Partisipasi aktif mahasiswa dalam kegiatan pengelolaan dan pemantauan ekosistem mangrove serta
• Terwujudnya kemandirian pertanian dan pangan secara efisien sebagai penggerak (penyangga) perekonomian nasional yang lebih berkualitas dan berkelanjutan.. Tahap 4:
Saya yang bertanda tangan di bawah ini menyatakan dengan sesungguhnya bahwa skripsi saya yang berjudul “Pengaruh Corporate Social Responsibility dan Kinerja Keuangan Pada
b) Apabila yang bergerak push rod katup masuk silinder 4 pada saat anda menggerak-gerakkan atau memutar poros engkol, berarti ketika tanda pada puli tepat dengan tanda 0 : yang
selaku Ketua Prodi Profesi Apoteker Universitas Katolik Widya Mandala Surabaya yang telah memberikan fasilitas dan bantuan dalam penyusunan naskah laporan PKPA