DAFTAR ISI
Sampul depan ………. i
Sampul dalam ……….ii
Persyaratan Gelar Magister ………..iii
Lembar pengesahan ………...iv
Penetapan panitia penguji tesis ……….v
Ucapan terima kasih ……….. vi
Ringkasan ………ix
Summary ………..xi
Abstrak ………xiii
Abstract ………... xiv
Surat pernyataan ke orisinilan tesis ………. xv
Daftar isi………... xvi
Daftar tabel………...xx
Daftar gambar………..xxi
Daftar lampiran ………..xxii
Daftar singkatan ……….xxiii
BAB 1 Pendahuluan ………1
1.1 Latar belakang ……….. 1
1.2 Rumusan masalah ………... 5
1.3 Tujuan penelitian ………... 5
1.3.1 Tujuan umum………. 5
1.3.2 Tujuan khusus……… 6 pan panitia penggujujjii tetetesisisis s……… …………………………………… ……… ………
terima kaasisisihh h ……………………………………………………………… ……………………………………………
san ……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………
ary………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………
k ……………………………………………………………………………… ……………………………………………………………………………………………………………………………………………………… …………… ……………………… t
ctt ……………………………………………………………………………… …………………………… ……………………………………………………………………………………………………………… ……………………… ernrnrnyayayattataanannnn k k kkkkkkkkkkkkee e eeororoorrrrisisisisiisiiiiiininililiililanannnn t ttttttteseeseseseeseesesisisiis ……………………………………………………………………………………………… ………………………… …………………
isisii…………………………………………………………………………………… ……………………………………………………………………………………… ……………… ……………………………………………………………………
tabababelel………………………………………………………………………………… ……………………………………………………… …………………… …………………………………………………………………… ………………… gammbmbarar……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………… … lampirrrananan … ………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………
singkatan …………………………………………………………………………………………………………………………………
Pendahuluan ………………………………………………………………………………
1.4 Manfaat penelitian……… 6
1.4.1 Manfaat teoritis ………. 6
1.4.2 Manfaat praktis ………. 6
BAB 2 Tinjauan pustaka……… 7
2.1 Salmonella typhi ……… 7
2.2 Morfologi Salmonella typhi………... 8
2.3 Struktur Antigen Salmonella typhi ……….. 9
2.4 Patogenesis Salmonella typhi ………... 10
2.5 Respon imun Salmonella typhi ………. 12
2.6 Imunoglobulin M (IgM) ………... 13
2.7 Imunodiagnosis Salmonella typhi ……… ……... 14
2.8 Uji Widal ………16
2.8.1 Widal slide test ……….. 16
2.8.2 Interpretasi hasil uji Widal ………... 17
2.8.3 Kelebihan dan kelemahan uji Widal ……….. 17
2.9 ICT (Imunocromatografi) ………. 18
2.10 ELISA (Enzyme Linked Immunosorbent Assay) ………... 19
2.10.1 Prinsip pemeriksaan ELISA………..19
2.10.2 Interpretasi hasil ELISA………... 20
2.10.3 Kelebihan dan kekurangan uji ELISA ………. 20
BAB 3 Kerangka konseptual dan hipotesis penelitian ……… 22
3.1 Kerangka konseptual penelitian ………..22
3.2 Narasi kerangka konseptual ……… 23
3.3 Hipotesis penelitian ……….. 24 ruktur AntigenSalmlmlmonononelelellalalatytytyphphphiii……………………………………
togenesisSaSaSalmlmlmonononelelellalala t t typypy hihih …………………………………………………………………………………
spon imumumunnnSaSaSalmlmlmonononelelellalalala t t t t t t t t tyypypypypypypypypyyypypypyphihihihihhihihhhihihihi……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………
unogogogllolobububulililin n M M M(I(I(I(I(I(I(I(I(IgMgMgMgMgMgMgMgMgMMM))))))……………………………… ……………………………………………………………………………………………………………………………… …………………………
unnoododiaiaiagngngnososisisisisSaSSaSaSaSSaSaS lmlmlmlmlmlmlmlmlmoonelelelelelelellalalalalalalalala t t t t t t typypypypyyyphiphihihihhihih ………………………………………………………………………………………………………………… …………… ……………………… Wi
Wi
Widadad l ……………………………………………………………… ……………………………………………………………… ………… …………………………………………………………………………………………………
1 WiWiWidadadalslslslidididididididididide e e e e e ee eeteteteteteteststststststst……… ……… ……… ……… 2 InInInteteerprprpreretaaasisisisiiii h h h h hhhhhhasasasasaasasssiiiliii uji Widalalalalalaa ……… ……….…
3 KKeKelelelebibibihahhan ndadadadadaddaddadan n nn n n kekkekekekekekekekekelelelelelelelelel mammmm hahahahahahahan nn nnujujujujuji i i i i i i WWWWiWiWiWiWiWdadadadadadadalllll………
T (ImImImunununocococrororomamatototototototogrgrgrgrgrgrgg afafafafafafafafafafafafafiffffifiiiiiiiii)iiiiii) ) ) ) ) )………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………
LISA ( (EnEnEnzyzyzymememe L L Linininkekeked d d d ImImImImImImImImImImmmmmumumumummumumuunonononononononononononososososososososososososorbrbrbrbrbrbrbrbrbeenenenenenent nnnt t t t t t t t t AsAsAsAsAAsAssasayyy)yy))y)y)…………………………………
.1 Prinsip ppemememerererikikksasasaanan ELIELIISASASA……… 0.2 Interpretasi hasiill ELELELISISISA…A…A ………
BAB 4 Metode penelitian ………... 25
4.1 Jenis dan rancangan penelitian ………... 25
4.2 Populasi, sampel, besar sampel dan teknik pengambilan sampel … ……... 25
4.2.1 Populasi penelitian ………. ……... 25
4.2.2 Sampel penelitian ………...25
4.2.3 Besar sampel ……….. ……... 25
4.2.4 Teknik pengambilan sampel ………. 27
4.3 Variabel penelitian dan definisi operasional variabel ……….. 27
4.3.1 Variabel penelitian ……… 27
4.3.2 Definisi operasional variabel ……… 26
4.4 Bahan penelitian ………... 28
4.5 Instrumen Penelitian ……… 29
4.6 Lokasi dan waktu penelitian ……… ……... 29
4.7 Prosedur pengumpulan data ………29
4.7.1 Pengumpulan spesimen ………. 29
4.7.2 Prosedur pengumpulan data dari pemeriksaan ICT ………... 29
4.7.3 Prosedur pengumpulan data dari pemeriksaan ELISA …………. ……... 30
4.8 Analisis data ……….. 31
4.9 Alur penelitian ……….. 32
4.10 Jadwal kegiatan penelitian ……….……... 33
BAB 5 Hasil dan Analisis Penelitian ………. 34
5.1 Data Penelitian ………. 34
5.2 Analisis dan Hasil Penelitian ………... 34
5.2.1 Hasil Analisis Deskriptif Usia Pasien ………. 34
5.2.2 Hasil analisis deskriptif jenis kelamin ………. 35 3 Besar sampel ………
4 Teknik pengagagambmbmbilililananansasasampmpmpell … ……… ………
riabel penenenelelelitititiiaiann dadadan n n ddedefififinininsi i opopopperererasasiooonananall lvavavaririabababelel …l……………… ……
1 Variririabababelelel p p peneneneleleititiaiaiaiannnnnnnnn……… ……… ………
2 DeDeDefififinininisisisi o o opepeperararararararasisisisisisisisisisisiononononononoonononoonaaaalaaalvariiaababaababbbbeleleleleelel ………
ha ha
han n n pepepenenenelilitititiaaaaaaannnnnnn………………………………………………………………………………………… ……………………………… ………………………………………………………………………………………… ru
ru
rumememen n n PePennenenenenenenelilililililililitititititittititananananananan……………………… …………………………………………………………… …………………………………………………………………………………… ka
kasisisi d d dananan w waakakakakakaka tutututututututtutu p p p p p p p penenenenenenelelelelelelelelelititiiitititii iaiaiaiaiannnnnn……………… ……………………………………………………………………… ……………………………………………………………………… osedededururur p p penenengugugugugugugugugugugugumpmpmpmpmpmpmmm uuuluuulana d datata………………………………………………………………………………………………… ……………………………………
1 PePePengngngumumumppupulalalalan n nn n nn nspspspspspspspspspspspspesesesesesesesesimimimimimimimimimmmeneneeneenen……… ………
2 Prosossedededururur penenengugug mpmpmpmpmppppuulululululuuulanananananan d ddddatatataaaaa aadadariaariiiii p p p pppemememememeememe erererrrikikikikiksakksassasassasssaaaanaaanaaan ICTCTCT ………
3 Prosededururur p p penene gugugumpmpmpululuananan d d datatata a a dadadadadadadariririririririri p p pemememerererikiksasasaananan E E ELILILISASASA …………
alisis data ………………………………………………… …………………………………………………………
ur penelitian
5.2.3 Hasil analisis deskriptif Antigen O ………. 35
5.2.4 Hasil analisis deskriptif Antigen H ………. 36
5.2.5 Analisis hasil pemeriksaan IgM anti S.typhi dengan menggunakan kit ICT ……….. 36
5.2.6 Hasil Analisis Pemeriksaan IgM Anti S.typhi Menggunakan Kit ELISA ……… 37
5.2.7 Hasil Tabulasi Silang antara Antigen O dengan kit ICT ………. 37
5.2.8 Hasil Tabulasi Silang Antara Antigen H dengan kit ICT ……….... 38
5.2.9 Hasil Tabulasi Silang Antara Antigen O dengan kit ELISA ………... 39
5.2.10 Hasil Tabulasi Silang Antara Antigen H dengan kit ELISA ………. 40
5.2.11 Analisis statistik hasil positif dan negatif pemeriksaan IgM anti S.typhi menggunkan kit ICT dan ELISA ……….. 41
BAB 6 PEMBAHASAN ………. 42
BAB 7 PENUTUP ………... 46
7.1 Kesimpulan ………46
7.2 Saran ……….. 46
Daftar Pustaka ………47
Lampiran 1 (Data Hasil Penelitian) ……….. 50
Lampiran 2 (Hasil Analisis Statistik) ………54
Lampiran 3 (Surat Izin Penelitian) ………... 63
Lampiran 4 (Surat Laik Etik) ………66 enggunakan Kit ELISA………
asil Tabulasi Silililananang g ananantttararara a a AAnAntitit gegegen n nOO O dededengngngananan k kititit I I ICTC ………
asil Tabulalalasisisi S S Silililananang g AnAnAntatatararara A Antntntigigigigenenen H H d d denenengagagan n n kikikit t t ICICICTTT ………
asil TaTaTabububulalalasisi S S Silililanang g g g g g AnAnAnAnAnAnAnAnAnAnAnAntatatatatatatatararararararararara A A A A A A A A A A A Anntntntntntntntntnigigigigigiigigenenenene O O O O O d d d d d d d denenenenenenenengagggagagagaggagagagagan n n nnnn kikikit t ELELELISISISAAA……… … Hasasasililil T T Tabababulululasasasi i i SSiSiSiSiSiSiSilalalalalalalalalalalalalangngngngngngngngnnn A A A A A A A Antarararaaaa aa a a AnAnAnAnAAAnAntitititigegegegegen n n n n nHHHHHHdededededededengngngngngngngananananananananan k k k k k k k k k k kitititititititititit E E ELILILISASASA………
An An
Analalalisisisisisis s s statatatitititistststststststsikikikikikikikik h h h h h h h h h h h h haasasasasaasasasasil posososititififif d d d d dananaanana n n neegegatifififififififififif p p p p p pememememememememererererererererererererikikikikikikikikikikikikssasasasasasaanananananananananan I I IgMgMgM ti
tiSS.S.tytytyphphphiimmmemememememeengngngngngngngngngngnggugugugugugugugug nnnnnkkkakakakakakan n n n n n kikikikikikikikit t t t t tt t tICICIICICICICTTdan ELELELELELELELE ISISISISISISISISAAAAA………
PE
PEEMBMBMBAHAHHASASASASASAASSSSSANANANANANAAANANNN …………………………………………………………………………………………… …………………………………………………………………………………………………………… PE
PE
PENUNUUTUTUTUPP P ……………………………… ……… ……… ………………………………………………………………………………………………… ……………………………………
impmppulululanan ………………………………………………………………………………………………… …………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………… an ………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………… ……………………………………………………………………………………………………
Pustaka ……………………………………………………………………………………………………………………………………
an 1 (Data HHasasasilil P PPenene elelitittiaiaian)n)n) ………………………………… …………… ……………
an 2 (Hasil AnalisisSStatitisti tiki )
DAFTAR TABEL
Tabel 2.1 Klasifikasi Salmonella typhi ……… 9
Tabel 2.2 Interpretasi hasil uji ELISA ………. 20
Tabel 4.1 Jadwal kegiatan penelitian ………... 33
Tabel 5.1 Hasil Analisis Statistik Deskriptif Usia Pasien ……… 35
Tabel 5.2 Presentase Jenis Kelamin Pasien ……….. 35
Tabel 5.3 Hasil Analisis Deskriptif Antigen O ……… 35
Tabel 5.4 Hasil Analisis Deskriptif Antigen H ……… 36
Tabel 5.5 Hasil Analisis Pemeriksaan IgM anti S.typhi menggunakan kit ICT ……….. 37
Tabel 5.6 Hasil Analisis Pemeriksaan IgM Anti S.typhi menggunakan kit ELISA ………. 37
Tabel 5.7. Hasil Tabulasi Silang Antara Antigen O dengan kit ICT ………... 38
Tabel 5.8. Hasil tabulasi silang antara Antigen H dengan kit ICT ……….. 38
Tabel 5.9. Hasil tabulasi silang antara Antigen O dengan kit ELISA ………. 39
Tabel 5.10. Hasil tabulasi silang antara Antigen H dengan kit ELISA ……… 40
Tabel 5.11. Analisis Statistik Hasil Positif dan Negatif Pemeriksaan IgM Anti S.typhi menggunkan kit ICT dan ELISA ……… 41 5.1 Hasil Analisis Statatatititistststikikik D D Deseseskrkrkripipiptititif f f UsUsUsiaiai P P Pasasasieien………
5.2 Presentasesese J J Jenenenisis K K Kelelelamamamininin P P Pasasasieieienn……… ………
5.3 Hasisisil l l AnAnAnalalalisisisisi D D Deseseskrkrkripipipipipipipiiptititititititititif f f f f f fff f f AnAnAnAnAAnAnAnAnAntnntititititittitigegegegegegegegegegegen n n n nnn nn OOOOOO………
5.4 HaHaHasisisil l l AnAnAnalalalisisisisisis D D D D D D D Deseseseseseeseskrkrkkrkrkkrkripipipipipipipipipiptitititititititiff f f f f AAnAnAnAntititititigegegegegen n n n n HHHHH……… ……… ………
5.5 HaHaHasisisil l l AnAnAnalalaliisisisisisisisisisisisiisisisisis P P P P P P P P Peememeee erererererererikikikikikikikikssasasasasasaanananananan I I I I I I IgMgMgMgMgMggg a a antntntntntntntiiiiiiS.S.S.S.S.SS.tytytytytytytyphphphphphphphphiiiiiiii me
me
m ngngnggugunnananananananan kakakakakakkakakakak n nn nnnkkikikkikikt t t t t ICICICICICICICICTTTTTTT………
5.6 6 HaHaHasisisill lAnAnAnnnnalalalalalalalalalalalalalalisisisisisisisisi isisisisisisis P P P P P P P P Pememememememememereeerikikikikikikikikikssasasasassasasasasaananananaaan I I IgMgMggMgMgMgMgM A A A A AnnntntnniSSSS.SSSSStytytytytytyphphphphphphphphphiiiiiiii me
me
mengngnggugunnanananananannakakakakakakakakkakakan nn n n n n n n kikikkkkt ELISAAAAAAAA……… ……… ………
5.7.7.7. H Hasasililil T T Tabababuluulululuulululuululuasasasasasasasasasii i i i i i i SSiSiSiSiSSiSiSiSiSilalallalalangngngn A A A A A A Antntntntntntararararara a a a a AnAnAnAnAnAnAntititititittigegegegegegegegegegennnn n nnO dededededdededengngngngngngngngngngngananananananananan k k k k k k kiiti I I ICTCTCT………
5.8. H H Hasasilil t t tababululasasasi i i i i i i i isissisisisisisisisilalalalalalalalangngngngngngngngngnngngng a a a a a a a antntntntnarararara a a AnAnAnAnAnAnAntititittititigegegegegggegegen H H H H HHH H H dededededededdedededededengngngngngngngnganananananananananana k k kitit I ICTCTCT………
5.9. Hasasililil t t tabababululuaasasi i sisilalangngngngng a a a a a a a a a antntntntntntntntntntntntntararaararara a aa a a AnAnAnAnAnAnAnAnAnAnAAAnAAntintitititititittititigegegegegegegeggegen n n n n OOOO O O OO dddedededededengngngananan k k kit E E ELILILISASASA ……
5.10. Hasiltatatabububulalalasisis s silililanang g ananantatatararara A A Antntigigigenen H H d d denenengagagan nkikikit t t EELISA … 5.11. Analisis Statitistststikikik H H Hasasasilili P Pososositititifif d d dananan N N Negegegatatatififif P Pemeriksaan IgM
DAFTAR GAMBAR
Gambar 2.1 Gambaran mikroskopis Salmonella typhi ………. 8
Gambar 2.2 Patogenesis Salmonella typhi ………11
Gambar 2.3 Pentameric IgM ……….13
Gambar 2.4 : Typhidot Rapid IgM S.typhi ……… 18
Gambar 3.1 Kerangka Konseptual ……… 22
Gambar 4.1 Alur Penelitian ……….. 32 ar 2.4 : Typhidot Rapappididid I I IgMgMgM S S S.t.t.typypyphihihi………
3.1 Kerangnggkkaka K KKononnseseeptptpuauaal l………
4.1 AAlululurr r PePeneenen lililtiiiananan … ……… ………
DAFTAR LAMPIRAN
Lampiran 1 : Data Hasil Penelitian ...49 Lampiran 2 : Hasil Analisis Statistik ……… 53 Lampiran 3 : Surat Izin Penelitian ………... 61 Lampiran 4 : Keterangan Kelaikan Etik ………..64iran 4 : Keterangan KeKeKelalalaikikikananan E E Etititikkk………
DAFTAR SINGKATAN
APC : Antigen Precenting Cell DNA : Deoxyribose Nucleic Acid
ELISA : Enzyme Linked Immunosorbent Assay HSP : Heat Shock Protein
ICT : Immunochromatography IgM : Imunoglobulin M
IgA : Imunoglobulin A IgG : Imunoglobulin G LPS : Lipoporisakarida
OMP : Outer Membrane Protein PCR : Polymerase Chain Reaction TMB : Tetramethylbenzidine OD : Optical Dencity
WHO : World Health Organization : Immunononochchchrororomamamatototogrgrgrapapaphyhyhy :ImImImunununogogoglololobububulililinn MMM
: :
:ImImImunununogogoglololobubububububububububulililililililililililin n n n n nnAAAAAAAAAA :
:
:ImImImunununoogogogoogogogogogo lololololololololololololobubububububububbbulilililililinn n nnGG : LiLiLipopopopopopopopoppopopopopopopopopopopopoppopop ririririrrrririsasasasasasasasasasakakakkakarirriridadadadadda
:OuOuOuOuuteteteteteteteteteteteteter rr r r r r r MeMeMeMMeMeMeMembmbmbmbmbmbmbmbmbm rararararar nenenennenenene P P P P P P P P P P P P PProrororoteteteteiniinin :
:PoPoPoooolylylylylylylylylymememememememmmemeraerarrarararase C C Chaininin R R R R R Reaeaeaeeactctctctioioioioioioionnnnnnn :
:TeTetrtrtramamamamamamaamamameeteteteteteetetehhyhyhyhyhyhyhyhyhyh lblblblblbllbenenenzizizizizizizididididididinenenenenen :
:
: OpOpOptititicacal l l DeDeDeDeDeDeDeDD ncncncncncncncncncncncnciititititititityyyyyyyy :
:WoWoWorlrlrld d d HeHeHeaalalththth O O O O O O O Orgrgrgrgrganananaananananizizizizizizizizizizizizaatatatataaataaioioioioiioioioioioioioionnnnnn