Dan k e t i k a d i k a t a k a n kepada mereka, k a l i a n
jangan merusak d i b u n ~ i , mereka m e n j a i ~ a b dengan jumawa:
" T i d a k , sesungguhnya k a m i l a h yang nembangun dan memperbaiiri". K e t a h u i l a h , mereka i t u b e t u l - b e t u l
pembinasa,.cuma mereka t i d a k t a h u d i r i .
(Q.S. Al-Baqarah: 11 & 1 2 )
Kupersembahiran
s e b a g a i r a s a k a s i h dan c i n t a k u t u k
Ayah dan I b u Aat, Amah, Urti, Yuna
s e r t a s o b a t k u
PREMRSl ERQSI DAW USAHW PEMGENDAhlAM EROSl DI
SUBDAS ClBDED I EISARUI. - SUBBAS ClSEUSEUPAU I ClSUKABlRUS
@AS GlLlVVUNG BULU
JURUSAN TANAH, FAKULTAS PERTANIAN INSTITUT PEWTANIAN BOGOR
1990
RINGKASAI'I
TATIK HAX?4ININGSIH. P r e d i k s i E r o s i dan Usaha Pengen- l i a n E r o s i d i Sub DAS Cibogo/Cisarua
-
Sub DAS Cieuseupan/C i s u k a b i r u s , DAS C i l i w u n g Hulu ( D i baviah bimbingan S1TAiiAL.A ARSYAD dan
NAIK
SINUKABAN).
P e n e l i t i a n i n i d i l a k u k a n d i Sub DAS Cibogo/Cisarua
-
Sub DAS Ciseuseupan/Cisukabirus, kecamatan C i a w i
-
C i s a r u a , yang l u a s n y a$ 6
3 9 2 , 8 6 3 ha.Tujuan p e n e l i t i a n a d a l a h memprediksi e r o s i d i t i t i k - t i t i k pengamatan yang b e r a d a pada Sub DAS C i b o g o / C i s a r a u a
-
Sub DAS C i s e u s e u p a n / C i s u k a b i r u s s e r t i a m e n c a r i p o l a p e r t a n a - man dan t i n d a k a n k o n s e r v a s i t a n a h y a n g t e p a t a g a r l a j u e r u -
s i masih dalam b a t a s - b a t a s yang d a p a t d i b i a r k a n .
P r e d i k s i e r o s i d i l a k u k a n cengan menggunakan metode USLE.
lsiilai e r o s i v i t a s h u j a n d i h i t u n g d a r i d a t a c u r a h h u j a n d i t i g a s t a s i u n , y a i t u s t a s i u n C i a w i , s t a s i u n Cidakom c a n s t a s i u r Ta- pos. E r o d i b i l i t a s t a n a h d i t e t a p k a n dengan menggunakan Nomo-
graph. Untuk i t u d i l a k u k a n p e n e t a p a n t e k s t u r t a n a h , s t r ' u k t u r t a n a h , bahan o r g a n i k dan p e m e a b i l i t a s . P a n j a n g dan kemi- r i n g a n l e r e n g , j e n i s tanaman dan p e n g e l o l a a n n y a s e r t a t i n d a k - an k o n s e r v a s i t a n a h yang t e l a h ada d i t e t a p k a n dan d i u k u r
l a n g s u n g d i l a p a n g . usaha mengendalikan e r o s i d i t e n t u k a n d e - ngan m e n c a r i p o l a pertanaman can p e n g e l o l a a n yang s e s u a i a t a u t e k n i k k o n s e r v a s i yang s e s u a i a t a u kedua-duanya, s e h i n g g a e r o s i n y a k u r a n g a a r i e r o s i yang masih d a p a t d i b i a r k a n .
H a s i l p e n e l i t i a n m e m p e r l i h a t k a n bahwa, k e c u a l i pada t a n a h sawah, s e c a r a umum l a j u e r o s i d i t i t i k - t i t i k pengama- t a n pada d a e r a h p e n e l i t i a n masih m c l e b i h i e r o s i yang m a s i h d a p a t d i b i a r k a n . L a j u e r o s i h a s i l p r e d i k s i b e r a d a pada r a - nge a n t a r a &,0 sampai dengan 2
855,y
ton/ha/tahun. Sedang r a n g e e r o s i y a n g akan t e r j a d i s e t e l a h adanya r e k o m e n d a s i , b e r k i s a r a n t a r a3,9
sampai dengan7 1 , l
ton/ha/tahun.J i k a d a e r a h p e n e l i t i a n akan d i g u n a k a n u n t u k d a e r a h p e r - t a n i a n , maka s e b a g i a n h e s a r d a e r a h i n i memerlukan t i n d a k a n k o n s e r v a s i . iuamun t i d a k s e l u r u h d a e r a h p e n e l i t i a n b i s a d i -
gunakan untuk. t a n a h p e r t a n i a n
,
meskipun s u d a h d i l a k u k a n t i n d a k a n k o n s e r v a s i . S e b a g i a n d a r i d a e r a h i n i hanya cocok untuk. d i h u t a n k a n .P B E D l K S I E R O S I
DA??
USAHA PENGEIL'DALIAN Z R O S I D I SUBDAS C I f i O G O / C I S A R U A-
SUBDAS C I S E U S E U P A N / C I S U K A B I R U SDAS C I L I W U N G HULU
Oleh
T A T I K H A R M I N I N G S I H
L a p o r a n m a s a l a h k h u s u s s e b a g a i s a l i h s a t u s y a r a t untuk rnemperoleh
g e l a r s a r j a n a p e r t a n i a n pada
F h i i ~ l t a s P e r t a n i a n , I n s t i t u t P e r t a n i a n S o g o r
JURUSAN TAIL'AH FAKULTAS P E R T A l i I A l i I l i S T I T U T P E R T A N I A N BOGOR
1-990
: P r e d i k s i E r o s i dan Usaha P e n g e n d a l i a n E r o s i d i Sub DAS Cibogo/Cisarua
-
SubDAS Ciseuseupan/Cisukabirus, DAS C i l i - itiung Iiulu
Nama Mahasiswa : T a t i k H a r m i n i n g s i h
Nomor Pokok : A21.0501
e n y e t u j u i
( P r o f . D r I r S i t a n a l a A r s ~ a d )
(Dr
I r Naik Sinukabaq)Pembimbing I Pembimbing I1
Tanggal L u ~ ~ s :
'1 5 JAN 19%'
RZWAYAT HIDUP
. . P e n u l i s d i l a h i r k a n pada t a n g g a l
5
P e b r u a r i 1 9 6 5 , a 1 isladi~m, Jawa Timur. P e n u l i s merupakan p u t r a k e l i m a d a r i l i n a b e r s a u d a r a , d a r i k e l u a r g a Bapak So50 B i b i t dan l b u S o e r a t o e n .Pada tailun 1 9 7 5 p e n u l i s memasuki p e n d i d i k a n d a s a r ne- g e r i K a n i g o r o , Madiun. Kemudian pada t a h u n
1978
p e n u l i s p i n d a h ice p e n d i d i k a n d a s a r n e g e r i K a r t i n i , dan l u l u s t a - hun 1980. Tahun 1 9 8 1 t e r c a t a t s e b a g a i p e l a j a r d i S e k o l a h Menengah Pertama N e g e r i I , Madiun. Kemuaian p e n u l i s me- l a n j u t i r a n p e n d i d i k a n d i S e k o l a h Menengah A t a s i i e g e r i I , Madiun, di:n l u l u s t a h u n 1984.P e n u l i s a i t e r i m a d i I n s t i t u t P e r t a n i a n a o g o r m e l a l u i Proyek P e r i n t i s 11, s e b a g a i mahasiswa 'i'in&at P e r s i a p a n Bersama
(TPB).
Pada t a h u n 1 9 8 5 , n a i k k e t i n g k a t I 1 dan rnenlasulci J u r u s a n Tanah, F a k u l t a s P e r t a n i a n , I n s t i t u t P e r -t a n i a n Bogor, Bogor.
S e g a l a p u j i aan s y u k u r p e n u l i s p a n j a t k a n k e h a d i r a t Tuhan Yang Maha Esa a t a s terwujudnya t u l i s a n i n i .
T u l i s a n i n i d i s u s u n b e r d a s a r k a n h a s i l p e n e l i t i a n yang dilairukan p e n u l i s selama
5
b u l a n , d i d a e r a h yang terrnasuk Sub DAS Cibogo/Cisarua dan Sub DAS Ciseuseupan/Cisukabirus, kecamatan C i s a r u a dan kecamatan Ciawi, k a b u p a t e n Bogor, Jawa B a r a t s e r t a d i Laboratorium. T u l i s a n i n i s e b a g a i sa- l a h s a t u s y a r a t untuk memperoleh g e l a r S a r j a n a P e r t a n i a n pada F a k u l t a s P e r t a n i a n , I n s t i t u t P e r t a n i a n Bogor.Pada kesempatan i n i , p e n u l i s juga mengucapkan t e r i m a - k a s i h yang s e b e s a r - b e s a r n y a kepada:
1. P r o f . D r I r S i t a n a l a Arsyad, s e l a k u dosen pembimbing utama yang t e l a h memberikan s a r a n dan bimbingannya s e - lama p e n e l i t i a n .
2. D r I r Naik Sinukaban, s e l a k u a n g g o t a yang t e l a h mem- bimbing p e n u l i s m u l a i d a r i awal sampai s e l e s a i n y a pe- n u l i s a n i n i .
3.
Orang t u a , kakak d a n l r e l u a r g a yang dengan s a b a r mendo- akan s e r t a dukungannya b a i k u o r i l m a u p u n m a t e r i i l .4.
Mas D w i , Mint, K h i r o u , Rudy, B a c h r i l , D e s m i t , G i g i h s e r t a l a i n n y a yang t e l a h membantu t e r l a k s a n a n y a tuli- s a n i n i .Semoga s e g a l a bimbingan, b a n t u a n dan k e b a i k a n yahg t e l a h d i b e r i k a n dengan t u l u s akan mendapatkan b a l a s a n yang s e t i m p a l dari-Nya.
Ilkhirnya p e n u l i s menyadari bahwz t u l i s a n i n i rnasih ja- uh d a r i sempurna. VJalaupun d e a i k i a n , semoga h a s i l - b a s i l yang d i t u a n g k a n dalam t e s i s i n i b e r m a n f a a t b a g i mereka yang clernerlulcznnya.
Bogor, J a n u a r i
1990
P e n u l i s
DAFTAR I S 1
Halaman
DAFTARTABEL.
. . .
iiiDAFTAR GmBAR
. . .
i vPENDAHULUAN
. . .
1T I W J A U A N PUSTAKA
. . . 4
. . .
E r o s i A i r
F a k t o r - f a k t o r yang Mempengaruhi E r o s i Tanah M e t o d e P r e d i k s i E r o s i
. . .
E r o s i yang K a s i h Dapat D i b i a r k a n
. . . .
Usaha Mengendalikan E r o s i Tanah
. . . .
T I N J A U A N UMUM DAERAHPENELITIAN
. . .
. . .
L e t & dan Luas
'or:ilasl G e o l o g i . 3 a t u a n Inauli. a311 '~'anaii .
.
I k l i m
. . .
. . . .
T o p o g r a f i
Penggunaan Lahan
. .
MZTODE PENSLITIAN
. . .
P e r s i a p a n S u r v a i
. .
S u r v a i dan Pengumpulan
. . .
A n a l i s i s Data
HASIL GAN PmBAHASA.N
. .
KESIMPULAN DAN SARAN
. .
. . . .
DAFTAR PUSTAKA
. . .
LPYlPIRAN
. .
. .
Data
. .
Nomor
Teks
-
1. Data Pengamatan Curah Hujan, H a r i Hujan, Curah Hujan Maksimum S e l m a 2 4 Jam dan l n d e k s Z r o s i Hujan pada S t a s i u n Ciawi
.
2. Data Pengamatan Curah Hujan, H a r i Hujan, Curah Hujan i . l a k s i m w Selama 2 4 Jam dan I n d e k s E r o s i Hujan pada S t a s i u n Cidakom
3.
Data Pengamatan Curah Hujan, H a r i Hujan, Curah liujan Waksimilm Selama 2 4 J m dan I n d e k s E r o s i Iiujan pada S t a s i u n Tapos.
4. F a k t o r Pan j a n g dan Kemiringan L e r e n g (LS)
.
6. F a k t o r J e n i s Tanaman dan P e n g e l o l a a n n y a s e r t a Tindakan K o n s e r v a s i Tanah (CP) d i Daerah
P e n e l i t i a n .
. . .
7. P r e d i k s i E r o s i (A) d i Daerah P e n e l i t i a n
. .
8, S a t u a n L a h a , T i t i k Pengamatan, P r e d i k s i E r o s i ( A ) , E r o s i yang Dapat D i b i a r k a n (TSL) dan CP-maksimum d i Daerah P e n e l i t i a n
. .
9 . Usaha K o n s e r v a s i yang D i s a r a n k a n d i Daerah Pe-
n e l i t i a n
. . .
1. N i l a i F a k t o r C d a r i Beberapa J e n i s Pertanaman d i I n d o n e s i a (Abdurahman, S o f i y a h dan Kur- n i a , 1 9 8 1 ) dan (Hammer, 1 9 8 1 )
. . .
2. N i l a i Fakto .Tindakan K o n s e r v a s i Tanah ( P ) , Eammer (1981) dan Abdurahman, S o f i y a h
dan I i u r n i a (1981)
. . .
3.
I T i l a i F a k t o r C u n t u k Padang-- umput dan Semak- b e l u k a r (Wischmeier dan Smith, 1 9 7 8 ).
4. h ' i l a i F a k t o r C Hutan yang T i d a k Terganggu
(Wischmeier dan Smith, 1 9 7 8 )
. . . .
5.
K l a s i f i k a s i P e r m e a b i l i t a s B e r d a s a r k a n S i s t e mUSDA dan N i l a i Kode Nomograph (Zammer, 1981) 72 6. K l a s i f i k a s i S t r u k t u r dalam Penerltuan Kode Nomo-
graph (Hammer, 1 9 8 1 )
. . .
73
7. i < l a s i f i k a s i N i l a i E r o d i b i l i t a s Tanah ( K ) , (Dang-
l e r dan El-Swaify, 1 9 7 6 )
. . . 73 . . . .
8 . K a t e g o r i K u a l i t a s D i s a i n T e r a s i3andru 7 4
9.
Kedalaman Tanah Minimun: 1-ang a p a t D i t e r i m a danN i l a i F a k t o r Penggunaan Lahan ciari B e r b a g a i J e n i s Tanarnan/Penggunaan Lahan ('itood dan
Dent, 1 9 8 3
. . .
7 41 0 . M i l a i F a k t o r P dan Bacasan P a n j a n g L e r e n g untuk
Pembuatan I i o n t u r ( a i s c h m e i e r dan S m i c i ~ , 1 9 7 6 ) 7 7
. . . .
11. ?zi:cor iiedalaman T2ns.h (Hammer, 1 5 6 1 ) 77
DAFTAR GAMBAR Nomor
1. Nomogra h E r o d i b i l i t a s Tanah ( W i s c h a e i e r ,
K,
J o s o n , d a n C r o s s , 1 9 7 1 )
. . . .
2 22 . P e t a L o k a s i Sub DAS Cibogo/Cisarua dan Sub DAS Ciseuseupan/Cisukabirus, DAS C i -
l i w u n g Hulu
. . .
293 ,
Histogram Curah Hujan Bulanan (mm] d i DASC i l i w u n g Hulu . . . . . . a .
31
L a m p i r a n
1. P e t a S t a s i u n Curah Hujan, Sub DAS Cibogo dan Sub DAS C i s e u s e u p a n , DAS C i l i w u n g
HuLu
. . .
2 . P e t a Land' U n i t , DAS C i l i w u n g Hulu
-
SubDAS C i s u k a b i r u s dan Cibogo, S k a l a
1 :
50
000. . .
I n d o n e s i a n e r u p a k a n n e g a r a a g r a r i s , dimana s e b a g i a n b e s a r penduduknya b e r m a t a p e n c a h a r i a n d i b i d a n g p e r t a n i a n . Sumber daya alam t a n a h dalam hubungannya dengan p e r t a n i a n a d a l a h s a n g a t v i t a l , y a i t u s e b a g a i media tumbuh b a g i tanaman.
Dengan semakin meningicatnya pertambahan penduduk, p e r l u a s a n a r e a l untuk pemukiman, i n d u s t r i - i n d u s t r i dan l a i n s e b a g a i n y a , menyebabkan l a h a n p e r t a n i a n berkurang.
Hal
i n i mendorong penggunaan l a h a n s e c a r a i n t e n s i f , bail% d a r i l a h a n yang s u d a h lama dibulca maupun y a n g b a r u d i b u k a .Pendayagunaan s u a t u sumber daya alam t a n a h o l e h m a n u s i a dengan c a r a e k s p l o i t a s i , menimbulkan perubahan-perubahan da- lam ekosistern. P e r u b a h a n ini menyebabkan t i m b u l n y a m a s a l a h l i n g k u n g a n yang k o m p l e k s , d i a n t a r a n y a a d a l a h penggunaan l a h a n yang k u r a n g s e s u a i dengan f u n g s i p e r u n t u k a n can kemampuannya,
s e h i n g g a n~enimbulkan k e r u s a k a n t a n a h .
Kerusaican t a n a h d a p a t d i t u n j u k k a n o l e h t i n g g i n y a t i n g k a t e r u s i aan menurunnya p e r e s a p a n a i r o l e h t a n a h , yang mengaki- b a t k a n menurunnya k e s u b u r a n t a n a h , t i m b u l n y a b a n j i r aan ru- saknya bangunan-bangunan air s e r t a k e k e r i n g a n . Menurut Ar- s y a d (19861, i r e m s a k a n t a n a h a a p a t d i s e b a b k a n o l e h t i g a h a l , y a i t u t e r a k u m u l a s i n y a u n s u r - u n s u r b e r a c u n d i d a e r a h p e r a k a r a n , n i l a n g n y a u n s u r - u n s u r h a r a d a r i d a e r a h peralcaran dan e r o s i . Kerusakan t a n a h d i d a e r a h t r o p i s b a s a h , s e p e r t i I n d o n e s i a ,
t e r u t a m a d i s e b a b k a n e r o s i o l e h a i r .
Z r o s i bukan merupakan m a s a l a h b a r u , t e r j a d i s e j a k ma- n u s i a m u l a i bercocok tanam. E r o s i t a n a h m e n j a d i l e b i h in- t e n s i f s e t e l a h t i m b u l n y a k e s a l a h a n dalam p e n g e l o l a a n t a n a h t a n p a ~ e n g i n a a h l l a n lcaedah k o n s e r v a s i t a n a h .
D i P u l a u Jawa d i p e r k i r a k a n s a t u sampai s a t u s e t e n g a h j u t a h e k t a r t a n a h m e n d e r i t a l r e r u s a k a n a k i b a t e r o s i ( L I P I - NAS Workshop,
1968
dalam Arsyads 1 9 8 3 ) , B a s i l s u r v e y D i t -j e n k e h u t a n a n pada t a h u n
1974
sampai d e n g a n t a h u n 1 9 8 0 d i75
DAS meraperlihatkan t e ~ d a p a t n y a l a h a n - k r i t i s s e l u a s3 417
046 h e k t a r d a l a m kawasan h u t a n n e g a r a , d a n s e l u a s5
0 9 5 241 h e k t a r d i l u a r kawasan h u t a n n e g a r a , L a h a n k r i - t i s t e r s e b u t merupakan l a h a n yang k e a d a a n p e n u t u p t a n a h n y a s e d e m i k i a n buruk s e h i n g g a uienjadi s u a b e r bahaya e r o s i dan b a n j i r (DITSI, 1 9 8 0 dalam A c h l i l , 1 9 8 2 ) .Usaha k o n s e r v a s i t a n a h d a p a t d i t e n t u k a n dengan b e r p e - doman pada pendugaan b e s a r n y a e r o s i yang t e r j a d i . S a l a h s a t u metode pendugaan e r o s i a d a l a h metode y a n g d i k e n a l de- ngan nama USLE ( U n i v e r s a l S o i l L o s s E q u a t i o n ) , dikemukakan o l e h W i s c h e i e r dan S m i t h ( 1 9 7 8 ) . Menurut metode i n i e r o - s i yang t e r j a d i d i n y a t a k a n s e b a g a i h a s i l k a l i f a k t o r i n - d e k s e r o s i h u j a n
(I?),
e r o d i b i l i t a s t a n a h ( K ) , f a k t o r pan- j a n g dan k e m i r i n g a n l e r e n g ( L S ) , f a k t o r tanaman c a n penge- l o l a a n n y a ( C ) , s e r t a f a k t o r t i n a a k a n k o n s e r v a s i t a n a h ( P ) .k e j a d i a n h u j a n dan metode i n i d i r a n c a n g u n t u k n e m p r e d i k s i e r o s i l e m b a r dan a l u r .
Untuk rnenyelamatkan sumberdaya alam h u t a n , t a n a h dan s u a b e r a i r , d i p e r l u k a n penanganan k o n s e r v a s i t a n a h dalam r a n g k a pengamanan Daerah A l i r a n S u n g a i . DAS C i l i w u n g Rulu termasuk vrilayah k e r j a k o n s e r v a s i t a n a h yang d i t e t a p k a n o l e h p e m e r i n t a h ; yang d i d a s a r k a n a t a s d a e r a h y a n g h i d r o l o - g i s k r i t i s , d a e r a h y a n g rawan b a n j i r , d a e r a h dimana t i n g - k a t k e s a d a r a n m a s y a r a k a t t e r h a d a p u s a h a k o n s e r v a s i t a n a h masih r e n d a h dan d a e r a h dengan k e p a d a t a n penduduk t i n g g i .
D a r i p e r m a s a l a h a n d i a t a s maka t u j u a n d a r i p e n e l i t i a n a d a l a h menduga b e s a r n y a e r o s i d i t i t i k - t i t i k pengamatah yang b e r a d a pada Sub DAS Cihogo/Cisarua
-
Sub DAS C i s e u s e u - p a n / C i s u k a b i r u s s e r t a m e n c a r i p o l a p e r t a n a m a n d a n t i n d a k a n k o n s e r v a s i t a n a h y a n g t e p a t a g a r l a j u e r o s i m a s i h da a m ba-t a s - b a t a s yang d a p a t d i b i a r k a n .
TINJAUAN PUSTAKA E r o s i A i r
D i d a e r a h - d a e r a h yang b e r i k l i m b a s a h , a i r l a h yang me- r u p a k a n penyebab e r o s i t a n a h , sedangkan a n g i n t i d a k mempu- n y a i pengaruh yang b e r a r t i (Arsyad, 1 9 8 6 ) . E r o s i air ada- l a h p e r i s t i w a p i n d a h n y a a t a u t e r a n g k u t n y a t a n a h a t a u b a g i - a n - b a g i a n t a n a h d a r i s u a t u tempat k e tempat l a i n o l e h ke- k u a t a n a i r .
Penyebab utama yang A c t i f dalam e r o s i a i r a d d l a h keku- t a n a t a u e n e r g i j a t u h n y a h u j a n dan aliran a i r ( T r o e h , Hobbs, dan Donahue, 1 9 8 0 ) . K e d u a n y a m e n g h a s i l k a n e n e r g i yang di- p e r l u k a n u n t u k menghancurkan dan mengangkut b u t i r - b u t i r ta- n a h , d i s a m p i n g a i r j u g a b e r p e r a n a e b a g a i pelumas p e r g e r a k a n l o n g s o r a n t a n a h .
E r o s i t a n a h o l e h k e k u a t a n a i r merupakan p r o s e s yang t e r d i r i d a r i t i g a t a h a p , y a i t u t e r l e p a s n y a p a r t i k e l t a n a h d a r i massa t a n a h ( s o i l d e t a c h m e n t ) , pengangkutan p a r t i k e l t a n a h t e r s e b u t ( t r a n s p o r t a t i o n ) , dan pengendapannya ditem- p a t yang b a r u ( d e u o s i t i o n ) ( S t a l l i n g s ,
1957;.
T r o e h . &a.,
1 9 8 0 ) . S e l a n j u t n y a menurut Arsyad ( 1 9 8 6 ) , p r o s e s e r o s i o l e h a i r merupakan k o n b i n a s i dua s u b p r o s e s , y a i t u penghancuran s t r u l c t u r t a n a h m e n j a d i b u t i r - b u t i r zanah o l e h e n e r g i t u a b u k b u t i r - b u t i r h u j a n yang j a t u h meniffipa t a n a h dan perendanan o l e h a i r yang t e r g e n a n g ( p r o s e s d i s p e r s i l , dan pengangkutan b u i i r - b u t i r p r i m e r t a n a h t e r s e b u t o l e h a i r yang r n e n g a l i r d i
3ermukaan t a n a h . P r o s e s e r o s i a i r d i m u l a i s a a t b u t i r - b u t i r niljan meaukul permukaan t a n a h can memecahkan a g r e g a t t a n a h ( S t a l l i n g s , 1 9 5 9 ; T r o e h
& &.,
1 9 8 0 ) .A i r h u j a n yang j a t u h menimpa t a n a h - t a n a h t e r b u k a akan menyebabkan t a n a h t e r d i s p e r s i . S e b a g i a n a i r h u j a n yang ja- t u h t e r s e b u t akan m e n g a l i r d i a t a s permukaan t a n a h . Banyak- nya a i r yang m e n g a l i r d i a t a s permukaan t a n a h t e r g a n t u n g pa- d a kemampuan t a n a h u n t u k menyerap air, K e k u a t a n p e r u s a k a i r yang m e n g a l i r d i a t a s permukaan t a n a h a k a n semakin b e s a r dengan makin curam dan makin panjangnya l e r e n g permukaan t a n a h . H o r t o n (1945, &&gg Morgan,
1986)
menyatakan, bah- wa j i k a i n t e n s i t a s h u j a n l e b i h k e c i l d a r i k a p a s i t a s i n f i l - t a r a s i t a n a h , maka a l i r a n permukaan t a n a h t i d a k akan t e r j a - di. E n e r g i j a t u h n y a b u t i r h u j a n d a n e n e r g i aliran p e m u k a - an m e m i l i k i kemampuan yang b e r b e d a dalam menimbulkan e r o s i . P e r c i k a n b u t i r h u j a n l e b i h b e r p e r a n dalam penghancuran t a - nah d a r i p a d a e n e r g i menggerus d a r i a l i r a n permukaan ( S t a l - l i n g s ,1959;
El-Swaify, Arsyad d a n K r i s n a r u d j a h , 1 9 8 4 ) . J a t u k n y a b u t i r h u j a n memberikan e n e r g i yang seragam pada s e l u r u h d a e r a h a t a u permukaan t a n a h s e r t a m e m i l i k i p o t e n s i yang sama u n t u k menimbulkan e r o s i . Sedangkan a l i r a n p e m u - kaan hanya mungkin t e r j a d i j i k a a i r t e l a h t e r k o n s e n t r a s i 2ada s u a t u cekungan dan hanya merupakan s e b a g i a n k e c i l d a r i l a h a n . Disamping i t u t i d a k semua a i r h u j a n akan m e n j a d i a- l i r a n permukaan k a r e n a a d a n y a i n f i l t r a s i , i n t e r s e p s i danpenahanan a i r d i p e m u k a a n tanah.. J a d i p u k u l a n b u t i r h u j a n dan a l i r a n permukaan s e c a r a bersama-sama nenimbulkan e r o s i
(Morgan, 1 9 8 6 ) .
P e r c i k a n c u r a h h u j a n a d a l a h a g e n p e n g h a n c u r yang s a - n g a t p e n t i n g , k a r e n a rnenyebablcan d i s p e r s i pada permukaan t a n a h yang terbulra., s e h i n g g a p a r t i l r e l t a n a h akan t e r p e r c i k k e u d a r a hingga b e r j a r a k b e b e r a p a s e n t i m e t e r . Tanah juga.
d a p a t h a n c u r o l e h p r o s e s pembasahan dan p e n g e r i n g a n , pembe- kuan dan pernanasan (Morgan, 1 9 8 6 ) .
Pada p r o s e s pemecahan, semua e n e r g i k i n e t i k h u j a n ke- c u a l i s e b a g i a n k e c i l akan rnemercikkan p a r t i k e l t a n a h k e s e - g a l a a r a h . P e r g e r a k a n k e bawah rnembutuhkan a c l e r g i kinetii.;
l e b i h b e s a r pada p e n n u l a a n hujan. B u t i r h u j a n y a n g j a t u h s e c a r a s e r e n t a k d i permukaan t a n a h rnenyebabkari t a n a h k e h i - l a n g a n kemampuan u n t u k m e n g i n f i l t r a s i a i r s e h i n g g a . l a j u i n - f i l t r a s i menurun dan l a j u a l i r a n permukaan meningkat ( S t a l - l i n g s ,
19.59;
L a t t a n z i , 1 9 7 4 ) .Sebelum p r o s e s pengangkutan b e r l a n g s u n g , p r o s e s p e l e - p a s a n h a r u s t e r j a d i l e b i h d a h u l u . T e t a p i p r o s e s p e l e p a s a n t i d a k s e l a l u d i i k u t i o l e h p r o s e s pengangkutan. I n i b e r a r t i p r o s e s pengangkutan t e r g a n t u n g a t a u t e r i k a t pada p r o s e s pe- l e p a s a n ( s a v e r , 1 9 5 9 ) . S e l a n j u t n y a E l l i s o n ( 1 9 4 7 ) menda- patlcan bahwa e r o s i ma1csimum t e r j a d i j i k a k a p a s i t a s pemecah- an dan ;.ongangkutan t e r j a d i s e c a r a berimbang.
Dalam p r o s e s ? e n g a n g k u t a n , a l i r a n b e r g e r a k dalam dua bentuk utama y a i t u s e b a g a i a l i r a n l e m b a r y a n g m e r a t a d i
permukaan dan a l i r a n yarig b e r g e r a k dalam s a l u r a n t e r t e n t u . E r o s i dan a l i r a n permukaan pada s u a t u l a h a n m i r i n g t e r b e - s a r paaa l e r e n g tegalc dimana jumlah dan k e c e p a t a n a l i r a n p a l i n g b e s a r ( S t a l l i n g s , 1 9 5 9 ) . S e l a n j u t n y a d i s e b u t k a n pu- l a bahwa jumlah bahan yang d i g e r u s o l e h a l i r a n permukaan t e r g a n t u n g pada s i f a t t a n a h , jumlah bahan a b r a s i v e dalam a- liran dan s i f a t bahan a b r a s i v e .
F a s e t e r a k h i r dalam p r o s e s e r o s i y a i t u pengendapan, t e r j a d i a p a b i l a t e l a h t e r j a d i p e l e p a s a n dan pengangkutan p a r t i k e l (Mocgan, 1 9 7 9 ) - Pengendapan secLimen b e r b e d a wak-
t u n y a menurut ukuran dan b e r a t p a r t i k e l n y a . Bahan yang pa- l i n g a k h i r diendapkan a d a l a h bahan dengan t r a n s p o r t a b i l i t a s t e r t i n g g i dan tempat pengendapannya juga p a l i n g j a u h ( E l l i - s o n , 1 9 7 4 ; S t a l l i n g s , 1 9 5 9 ) . P a r t i k e l yang b e r u k u r a n b e s a r b i a s a n y a diendapkan l e b i h d a h u l u d a r i p a d a p a r t i k e l h a l u s icarena bobotnya l e b i h b e s a r ( S t a l l i n g s , 1959).
F a k t o r - f a k t o r vaniT M e m a e n ~ a r u h i E m s i Tanah Menurut Arsyad (1986) e m s i pada d a s a r n y a merupakan i n t e r a k s i a n t a r a i k l i m , t o p o g r a f i , v e g e t a s i , t a n a h dan t i n - dakan manusia. S e c a r a s i n g k a t d a p a t d i n y a t a k a n dalam p e r -
samaan :
E = f ( i , r , v , t , m)
...
( 1 )dimana E a d a l a h e r o s i , r a d a l a h t o p o g r a f i , v a d a l a h v e g e t a s i , t a d a l a h t a n a h dan m . a d a l a h t i n d a k a n rnanusia.
Dari f a k t o r - f z z o r d i a c z s , t e r d a p a t b e j e r a p a f a k t o r yang d a p a t dipengaru:ki o l e h z a n u s i a s e p e r t i v e g e t a s i ( v )
,
s e b a g i a n s i f a t t a n a h s e p e r t i Xesuburan t a n a h , k a p a s i t a s i n f i l t r a s i dan s a t u u n s u r d a r i t o p o g r a f i y a i t u p a n j a n g le- r e n g . Sedangkan f a k t o r i k l i m ( i ) , t i p e t a n a h ( t ) dan ke- curaman l e r e n g meru?a!kan f a k t o r yang s u l i t u n t u k d i r u b a h manusia.
u
Nenurut Baver
(1359)
i a i c t o r i l c l i m yang t e r p e n t i n g b e r - pengaruh pada a l i r a n permukaan cian e r o s i t a n a h a d a l a h p r e - s i p i t a s i dalam bent&< h u j a n . J u m l a h , i n t e n s i t a s , dan d i s - t r i b u s i c u r a h h u j a n &an menentukan a k t i v i t a s c u r a h h u j a n m e n d i s p e r s i t a n a h , jumlah dan k e c e p a t a n a l i r a n permukaan, s e r t a jumlah k e h i l a n g a n t a n a h . Jumlah t o t a l c u r a h h u j a n (walaupun b e s a r ) t i d a k d a p a t menimbulkan e r o s i yang h e b a t j i k a i n t e n s i t a s h u j z m y a r e n d a n , k a r e n a c u r a h h u j a n t i d a k cukup menimbulkan a l i r a n permukaan yang b e s a r . S e b a l i k n y a j i k a i n t e n s i t a s h u j a z dan c u r a h h u j a n cukup t i n g g i , maka a l i r a n permulraan a k a b e s a r s i h i n g g a e r o s i akan s e r i u s .Kohnke dan B e r t r a n d
( 1 9
j g ) rnengernull&an bahwa s i f a t nujar. y a n g : - e n i n b u l ~ s a e r o s i s a n a h a c a l a h i n t e n s i t a s h u j a n ;1 3 3 2 11u jai:; j u a l a h ;;-a1 c u r z i h u j a n ; ,ukuran, i r e c e p a t a n ,
.
.. . .-
; I
? :rnZs:c 3 u ; i r hu;zn; e n a r g i k i n e t i i h u j a n ; dan distj-1-
2 s : : h u j a n .
S e l a n j u t n y a Kohnke dan B e r t r a n d ( 1 9 j 9 ) menyatakan bah- wa i n t e n s i t a s h u j a n s a j a t i d a k d a p a t memberi p e t u n j u k be- s a r n y a a l i r a n permukaan yang d i a k i b a t k a n o l e h s u a t u h u j a n . Keadaan i n i d i s e b a b k a n k a r e n a h u j a n t e r s e b u t mungkin t e r j a - d i dalam waktu s i n g k a t , ~ ' a l a u p u n i n t e n s i t a s n y a t i n g g i .
Jumlah c u r a h h u j a n r a t a - r a t a yang t i n g g i dalam s u a t u p e r i o d e kemungkinan t i d a l r menyebabkan e r o s i , j i k a i n t e n s i - t a s n y a rendah. Demiluan j u g a h a l n y a dengan s u a t u h u j a n yang i n t e n s i t a s n y a b e s a r , t e t a p i t e r j a d i dalam p e r i o d e y a n g s a n g a t s i n g k a t , lcemungkinan j u g a t i d a k akan menyebabkan e- r o s i k a r e n a a i r t i d a k cukup u n t u k m e n g a l i r k a n t a n a h . Seba- l i k n y a j u n l a h dan i n t e n s i t a s h u j a n yang t i n g g i a k a 4 menga- k i b a t k a n e r o s i yang ' h e b a t .
Suckanan d m Brady (1969) mengemukakan bahwa pukulan j a t u h n y a a i r h u j a n b e r p e n g a r u h dalam t i g a h a l , y a i t u t a n a h m e n j a d i l e p a s - l e p a s , merusak g r a n u l a s i t a n a h , dan dalam k e - a d a a n t e r t e n t u menyebabkan pengangkutan t a n a h . a e g i t u be- s a r k e r u s a k a n yang d i t i m b u l k a n o l e h a i r h u j a n , s e h i n g g a gumpalan t a n a h t i d a k hanya d i l e p a s - l e p a s k a n dan t e r @ i s a h - p i s a h , t e t a p i dihancurlcan sama s e k a l i sampai b e r c e r a i - c e r a i .
Wischmeier a a n S m i t h (1958, gi?Li?m ri'ischmeier dan S m i t h ,
1978) m e n y e l i d i k i hubungan a n t a r a e n e r g i k i n e t i k h a j a n i z - iigan i n t e n s i t a s h u j a n . H a l i n i d i d a s a r k a n pada lcenyataan bahwa i n t e n s i t a s h u j a n bertambah dengan bertambahnya uicurar.
b u t i r h u j a n , dan k e c e p a t a n a k h i r b u t i r hujan yang j a t c h a- ican bertambah a i c i b a t bertambahnya ukuran b u t i r h u j a n .
Hubungan t e r s e b u t d i n y a t a l r a n dalam persamaan :
E = 916 +
331
Logl0I...
( 2 )dimana E a d a l a h e n e r g i k i n e t i k h u j a n ( f o o t - t o n / a c r e s e t i - ap i n c i h u j a n ) , dan I a d a l a h i n t e n s i t a s h u j a n ( i n c i p e r jam).
H a s i l p e n e l i t i a n Wischmeier ( 1 9 5 9 ) senunjultkan bahwa k e h i l a n g a n t a n a h a k i b a t e r o s i b e r k o r e l a s i t e r t i n g g i de- ngan gabungan e n e r g i k i n e t i k h u j a n dan i n t e n s i t a s h u j a n maksimum selama 30 m e n i t , yang d i k e n a l s e b a g a i E I
3Qo Sedangkan jumlah h u j a n t e r n y a t a b e r k o r e l a s i l e b i h k e c i l t e r h a d a p p o t e n s i a l e r o s i h u j a n .
S e l a n j u t n y a h a s i l p e n e l i t i a n Suwardjo (1981) d i Cita- yam, Pekalongan menunjukkan bahwa EI b e r k o r e l a s i p a l i n g
3 0
t i n g g i t e r h a d a p e r o s i t a n a h d i b a n d i n g k a n KE
235
dan AI,.I I a s i l p e n e l i t i a n B o l s (1978) d i P u l a u Jawa menunjukkan t i - dak adanya p e r b e d a a n yang n y a t a a n t a r a E I
,
K E > 2 5 , dan3 0
A I M dalam mempengaruhi b e s a r n y a e r o s i h u j a n d i I n d o n e s i a . Topo e r a f i
S i f a t l e r e n g yang mempengaruhi e r o s i t a n a h a d a l a h ke- m i r i n s a n l e r e n g , p a n j a n g l e r e n g , b e n t u k l e r e n g , v a r i a s i iremiringan, aspek l e r e n g , dan t o p o g r a f i z i k r o (Kohnke dan S e r t r a n d , 1 9 5 9 ) . Sedangkan YJischmeier dan S a i i ; h
(197dj
meng'emulcakan bahwa k e h i l a n g a n t a n a h d i p e n g a r u h i o l e h kemi- r i n g a n , pan jang dan bentuk l e r e n ~ .
Menurut Troeh
ltfc d.
( 1 9 8 0 ) dan Morgan(1979)
e r o s i t a n a h akan meningkat a k i b a t bertambahnya k e m i r i n g a n l e r e n g . Yertarnbabnya k e m i r i n g a n l e r e n g menyebabkan k e c e p a t a n a l i r a n permukaan m e n i n g k a t , s e h i n g g a k e k u a t a n mengerosi t a n a h j u g a n e n i n g k a t .Meningkatnya a l i r a n permulsaan d i s e b a b k a n k a r e n a me- n i n g k a t n j a g a y a g r a v i t a s i pada l e r e n g yang l e b i h curam
( T r o e h
et d.
1 9 8 0 ) . S e l a i n i t u menurut KoMce dan a e r - t r a n d ( 1 9 5 9 ) juga d i s e b a b k a n k a r e n a pada l e r e n g curam l e b i h s e d i k i t a i r y a n g d a p a t t e r s i m p a n dipermukaan -(s t o r a ~ e ) .
Kohnke dan B s r t r a n d (1959) menunjukkan bahwa pada l e - r e n g yang curam a l i r a n a i r m e n j a d i l e b i h t i p i s s e h i n g g a pu- k u l a n b u t i r h u j a n p a d a permukaan t a n a h semakin t e r a r a h , s e -
s e h i n g g a e r o s i t a n a h m e n j a d i semakin i n t e n s i f .
H a s i l p e n e l i t i a n Z i n g ( 1 9 4 0 )
dalam
Baver ( 1 9 5 9 ) mene- mukan hubungan l c e h i l a n g a n t a n a h dengan k e m i r i n g a n t a n a h , y a i t u lcehilangan t a n a h meningkat s e b e s a r 2.8 k a l i a k i b a t k e m i r i n g a n l e r e n g bertambah dua k a l i . Hubungan i n i d i n y a -cakan dalam s u a t u persamaan :
Xc = 0 , 0 6 5 S L a 4 g
. .. ... ... ( 3 )
dirnana, Xc a d a l a h t o t a l k e h i l a n g a n t a n a h , aan 5 a d a l a h k e - z i r i n g a n l e r e n g .
K o r e l a s i a n t a r a ' k e m i r i n g a n l e r e n g dan k e h i l a n g a n :azah a k i b a t e r o s i d i t u n j u k k a n dalam s u a t u persamaan :
S = 6 5 , 4 1 s i n 2 8 + 4,56 s i n 8 + d,065
...
( 4 )dimana, S a d a l a h k e h i l a n g a n t a n a h , dan 0 a d a l a h s u d u t l e - r e n g . Fersamaan i n i d i d a s a r k a n a t a s pulculan b u t i r hujan pada permukaan t a n a h dan t e k a n a n a l i r a n permukaan merupa- kan f u n g s i s i n u s s u d u t l e r e n g (Wischmeier dan S m i t h , 1 9 7 8 ) .
P a n j a n g l e r e n g d i d e f i n i s i k a n s e b a g a i j a r a k d a r i awal a l i r a n permukaan s u a t u l e r e n g k e s u a t u t i t i k dimana kemi- r i n g a n l e r e n g b e r k u r a n g h i n g g a cukup untuk t e r j a d i n y a pe- ngendapan, a t a u sampai k e s u a t u s a l u r a n d r a i n a s e a t a u su- n g a i (Wischmeier dan S m i t h , 1 9 7 0 ; Kohnke a a n B e r t r a n d ,
1959;
T r o e h &
&.
1 9 8 0 ) ...
B e n n e t t ( 1 9 5 5 ) mengemukakan bahwa b e s a r n y a a l i r a n p e r - mukaan a k i b a t bertambahnya p a n j a n g l e r e n g l e b i h n y a t a t e r - l i h a t pada t a n a h - t a n a h yang mempunyai p e r m e a b i l i t a s t i n g g i , s e r t a j i k a t a n a h t e r s e b u t cukup k e r i n g sebelum t e r j a d i n y a a l i r a n permukaan. Penurunan a l i r a n permukaan t e r s e b u t nam- paknya a k i b a t bertambahnya kesempatan t a n a h menyerap a i r pada l e r e n g yang l e b i h p a n j a n g , s e h i n g g a mempengaruhi ~ u m - l a h a l i r a n permukaan. Menurut T r o e h & &.. (1980) umumnya e r o s i t i a p u n i t a r e a l e b i h b e s a r pada l e r e n g yang l e b i h p a n j a n g , walaupun t o t a l a l i r a n permukaan berkurang.
Zing ( 1 9 4 0 ) dalam Baver ( 1 9 5 9 ) menunjukkan hubungan k e h i l a n g a n t a n a h dengan p a n j a n g l e r e n g dalam persamaan :
i = 0,0025 L'-9-53
C
... (5)
dimana, S c a d a l a h t o t a l t a n a h yang h i l a n g a k i b a t e r o s i , L a a a l a h pan j a n g l e r e n g .
3entuk l e r e n g d i b e d a k a n a t a s l e r e n g seragam ( l u r u s ) , l e r e n g cembung, l e r e n g cekung, dan l e r e n g k o a p l e k s . Le- r e n g seragam d i c i r i k a n o l e h k e m i r i n g a n yang seragam pada s e l u r u h b a g i a n l e r e n g . Lereng cembung semakin curam ke a r a h l e r e n g bawah. Sedangkan pada l e r e n g cekung semakin l a n d a i k e a r a h l e r e n g bawah ( T r o e h &
a.,
1980; Kohnke dan B e r t r a n d , 19.59).K e h i l a n g a n t a n a h k a r e n a e r o s i l e b i h b e s a r t e r j a d i pa- da l e r e n g cembung d i b a n d i n g pada l e r e n g cekung. 'Sedang k e h i l a n g a n t a n a h pada l e r e n g kompleks t e r n y a t a l e b i h k e c i l d i b a n d i n g pada l e r e n g seragam (Kohnice dan B e r t r a n d , 1 9 5 9 ) . Kenyataan t e r s e b u t d i s e b a b k a n k a r e n a e r o s i l e m b a r t e r j a d i l e b i h h e b a t pada l e r e n g cembung. Pada l e r e n g cembung ke- m i r i n g a n l e r e n g n y a bertambah k e a r a h ' l e r e n g . b a w a h , s e h i n g - ga k e c e p a t a n a l i r a n permukaan meningkat dan nemudahkan mengangkut t a n a h l e b i h banyak. S e b a l i k n y a pada l e r e n g ce- icung a l i r a n permukaan cenderung t e r l c o n s e n t r a s i s e h i n g g a l e b i h b e r p e r a n s e b a g a i agen p e l e p a s t a n a h (detachment
m)
d i b a n d i n g s e b a g a i pengangkut t a n a h . Oleh k a r e n a e r o s i p a r i t l e b i h n y a t a pada l e r e n g cekung.V e a e t a s i
Tanasan d a p a t mengurangi k e k u a t a n e r o s i -endan c a r 3 n e n g i n t e r s e p s i c u r a h h u j a n o l e h t a j u k t a n a i a r , 2enurunan k e c e p a t a n a l i r a n permukaan, p e r b a i k a n g r a n u l z r r dan poro-
s i t a s t a n a h o l e h . a k a r , dan t i n g g i n y a a k t i v i t z s b i o l o g i
a a l a m t a n a h . I n t e r s e p s i c u r a h n u j a n o l e h t a j u k tanaman c a n t r a n s p i r a s i akan menyebabkan sumbangan a i r h u j a n b a g i a l i r a n permulcaan menurun. S e l a i n i t u t a j u k tanaman d a p a t a e n a h a n pukulan b u t i r h u j a n sebelum mencapai permukaan t a n a h , s e h i n g g a s t r u k t u r t a n a h t e r h i n d a r d a r i pukulan l a n g s u n g b u t i r h u j a n yang b e r e n e r g i t i n g g i . Tanaman pe- n u t u p t a n a h d a p a t menghalangi a l i r a n p e m u k a a n , . s e h i n g g a k e c e p a t a n n y a menurun. D i s t r i b u s i tanaman yang t i d a k ha- n y a memperlambat k e c e p a t a n a l i r a n permukaan t e t a p i juga c e n d e r u n g rnencegah pengumpulan a i r . S e t i a p tanarnan penu- t u p t a n a h y a n g b a i k s e p e r t i rumput t e b a l a t a u h u t a n l e b a t a k a n mengirnbangi p e n g a r u h i k l i m , t o p o g r a f i , d a n s i f a t t a - n a h t e r h a d a p e r o s i ( B a v e r , 1 9 5 9 ) .
Kohnke d a n B e r t r a n d ( 1 9 5 9 ) melaporkan bahwa r o t a s i tanaman t e r n y a t a rnemperkecil jumlah e r o s i yang t e r j ' a d i . Lahan yang d i t a n a m i o l e h s a t u j e n i s tanaman s e c a r a t e r u s - menerus t e r n y a t a nenimbulkan e r o s i yang 1 e b i h b e s a r .
Pemberian tanaman p e n u t u p t a n a h d m pupvk h i j a u s a n g a t e f e k t i f dalam m e l i n d u n g i t a o a h t e r h a d a p bahaya e r o s i (Mora- l e s , Mayer, A l e g r e dan V i t t o r e l l i , 1 9 7 5 ) .
Wischmeier ( 1 9 6 6 ) melaporkan bahwa a l i r a n permukaan pada l a h a n y a n g t e r t u t u p s i s a - s i s a t a n a a n l e b i h rendah d i -
- .
s a n d i n g pada l a z a r yang s i s a - s i s a canacannya dipin;a:hkan.
S i s a - s i s a tanamar t e r s e b u t akan b e r i u r i 5 s i s t S a g a i n u l s a yang a a p a t n e n g h a i a n g i a l i r a n ?erzuliaar:.
Tanah
Pengaruh s i f a t t a n a h t e r h a d a p e r o s i t a n a h dicerminkan o l e h s i f a t - s i i a t t a n a h yang menentukan k e c e p a t a n a i r h u j a n nemasuki t a n a h , dan s i f a t - s i f a t t a n a h yang men:ie':abkan t a - n a h t a h a n t e r h a d a p d i s p e r s i d a n e r o s i ( B a v e r , 19391.
S i f a t - s i f a t t a n a h y a n g mempengaruhi e r o d i b i l i t a s t a - n a h a d a l a h t e k s t u r t a n a h , s t r u k t u r t a n a h yang ~ e s p e n g a r u h i a i s p e r s i , t i r i g c a t a g r e g a t s i t a n a h , p o r o s i t a s c a permeabi- l i t a s t a n a h , kandungan b a h a n o r g a n i k t a n a h , dan k o m p o s i s i k i m i a a a l a m t a n a h ( B e n n e t t , 1 9 3 9 ) .
Kohnke can B e r t r a d ( 1 9 5 9 ) mengemukakan b a h r a k e t a h a - n a n t a n a h t e r h a d a p p r o s e s t e r l e p a s n y a p a r t i k e l t a n a h (&&
.
d e t a c h m e n t ) d i t e n t u k a n o l e h k e a d a a n s i f a t - s i f a r t a n a h y a n g memungkinkan t e r b e n t u k n y a a g r e g a t t a n a h y a n g . s t a S i l . Kea- a d a a n t e r s e b u t - d i p e r o l e h j i k a t a n a h mempunyai tiandungan bahan o r g a n i k yang t i n g g i , kandungan l i a t yang t i n g g i , me- r a t a n y a i o n v a l e n s i dua d i a n t a r a k a t i o n y a n g d z p a t d i p e r - t u k a r k a n , t i n g g i n y a k a d a r pada s a a t a g r e g a t s t a b i l , b e s a r - nya jumlah milrroba a k t i f , kelembaban sedang paca awal hu- j a n , dan permukaan t a n a h y a n g t e r k o n s o l i d a s i .
-.
aesianpuan l i a t dan bahan o r g a n i k dalam pembentukan a g r e g a t t a n a h yang s t a b i l d i s e b a b k a n l i a t dan bahan o r g a n i k merupakas penyemen u t a n a p a r t i k e 1 , p a r t i k e l t a n a h . S e l a n j u t n y a l i a t z e r u p a k a n p a r t i k e l h a l u s yang d a p a t masuk k e dalam c e l a h a n r a r a debu dan p a s i r .Menurut h a s i l e n e l i t i a n liiscilmeier dz: Mannering ( 1 3 6 9 1 , t a n a h n s c a h t e r e r o s i j i k a kandungan h a t dan banan o r g l n i k n y a r e n d a h , s e a a n g k a n kandungan debunya t i n g g i .
Tanah y a n g . t e r a n & u t d i p e n g a r u h i o l e h *ukuran dan b e r a t p a r t i k e l t a n a h . P a r t i k e l yang b e s a r dan b e r a t s e p e r t i a- g r e g a t t a n a h a t a u p a s i r l e b i h t a h a n t e r h a d a p pengangkutan, hanya d a p a t t e r a n g k u t o l e h a l i r a n yang k u a t . Sedangkan p a r t i k e l t a n a h yang h a l u s ( l i a t ) l e b i h tahan t e r h a d a p pro- s e s p e l e p a s a n (& Betachme&) k a r e n a s i f a t k o h e s i f n y a . P a r t i k e l yang k u r a n g t a h a n a d a l a h debu dan a s i r s a n g a t ha- l u s ( 2 i t c h e r dan Negedank, 1977 &&gg Morgan, 1 9 7 9 ) .
Morgan ( 1 9 7 9 ) mengemukakan bahwa kepekaan tailah t e r - hadap e r o s i j u g a d i p e n g a r u h i o l e h p o s i s i t o p o g r a f i , k e c u r a - man l e r e n g , s e r t a t i n g g i n y a gangguan manusia s e p e r t i pengo- l a h a n t a n a h yang b e r l e b i h a n .
Pada a k h i r n y a t i n d a k a n m a n u s i a l a h yang a x a n menentu- kan apakah l a h a n yang d i u s a h a k a n n y a akan rusak dan t i d a k p r o d u k t i f l a g i a t a u k a h m e n j a d i b a i k dan p r o d u k t i f s e c a r a l e s t a r i ( A r s y a d , 1 9 8 6 ) .
Tindakan manusia dalam p e n g e l o l a a n l a h a n p e r t a n i a n d a p a t mendorong a t a u mencegah e r o s i t a n a h yang b e r a t . Yeiver ( 1 9 5 9 ) mengemukakan oah:va pengolahan t a n a h yang s a - nGat i n t e n s i f dapac meningka'ckan p r o s e s t e r l e p a s n y a p a r - Like1 t a n a h dan m e n i n ~ k a t k a n o k s i d a s i bahan o r g a n i k
t a n a h . Keadaan i n i memperburuk a g r e g a t s i tanah dan mena- runkan k a p a s i t a s i n f i l t r a s i t a n a h , s e h i n g g a t a n a h mudah t e r e r o s i .
i i a s i l p e n e l i t i a n Wischmeier (1966) menunjukkan bahwa penanaman s e a r a l i k o n t u r dilrombinasikan dengan penambahan s i s a - s i s a tanaman t e r n y a t a mengurangi jumlah t o t a l a l i r a n permukaan sebanyak
55
p e r s e n d i b a n d i n g pada l a h a n yang menggunakan pupuk modern dan penanaman s e a r a h l e r e n g .S e l a n j u t n y a Kohnke dan B e r t r a n d (1959) melaporkan bah- wa r o t a s i tanaman t e r n y a t a memperIreci.1 jumlah e r o s i t a n a h yang t e r j a d i dibandingkan l a h a n yang t e r u s menerus d i t a n a - m i o l e h s a t u j e n i s tanaman.
A l i r a n permukaan m e n u n j w a n penurunan pada l a h a n y a n g d i o l a h m e l i n t a n g l e r e n g (Wischmeier, 1966). Penanaman me- l i n t a n g dalam s u a t u punggung b u k i t j u g a d a p a t mengurangi e- r o s i t a n a h . Dengan berkurangnya k e m i r i n g a n , penanaman t e r - s e b u t l e b i h menguntungkan ( F o u r n i e r , 1967 &&g Bonsu Obeng, 1979
1.
Tindakan manusia dalam u s a h a mengendalikan lrerusakan t a n a h d i b a g i dalam t i g a metode, y a i t u metode v e g e t a t i f , me- t o d e mekanik, dan metode k i m i a (Arsyad, 1983).
Metode P r e d i i c s i E r o s i
Metode p r e d i k s i e r o s i a d a l a h s u a t u a l a t u n t d c menetap- kan s i s t e m p e n g e l o l a a n t a n a h a t a u c a r a k o n s e r v a s i t a n a h yang c i p e r l u k a n o l e h s u a t u k l a s can 3enggunaan tanah t e r t e n t u . F r e d i k s i e r o s i a a r i s e b i d a n g t a n a h a d a l a h s a n g a t berguna
untuf. menetapkan c a r a - c a r a pencegahan e r o s i a t a u s i s t i z p e n g e l o l a a n t a n a h pada u u m n y a ? a 5 a b i d a n 8 t e r s e b u t a g a r t e r j a d i k e r u s a k a n t a n a h o l e h e r o s i s e k e c i l - k e c i l n y a
( A r s y a d ,
1986).
S. C . S . d a r i U . S . Department o f A g r i c u l t u r e ( 1 9 6 3 , d i G e o r g i a Arsyad,
1986)
mempergunakan persamaan :A = R K L
s c
P... ( 6 )
dimana A a d a l a h k e h i l a n g a n t a n a h r a t a - r a t a p e r t a h u n ( t o n / ha/tahuri), R a d a l a h f a k t o r e r o s i v i t a s h u j a n , K a d a l a h fak- t o r e r o d i b i l i t a s t a n a h , L a d a l a h f a k t o r p a n j a n g l e r e n g , S a d a l a h f a k t o r k e m i r i n g a n l e r e n g , C a d a l a h f a k t o r v e g e t a s i p e n u t u p t a n a h dan p e n g e l o l a a n tanaman, dan P a d a l a h f a k t o r tindalcan k o n s e r v a s i t a n a h .
L e b i h l a n j u t Wischmeier d a n S m i t h ( 1 9 7 8 ) t e l a h mengem- bangkan metode yang d i p e r g u n a k a n S . C . S. yang d i k e n a l de- ngan metode
w
( U n i v e r s a l Soil L o s s E a u a t i o n ) . Metodeb e r s i f a t s e d e r h a n a dan u n i v e r s a l , a r t i n y a d a p a t dan r e l a t i f mudah digunakan d i b e r b a g a i tempat dengan mernperha-
t i k a n k o n d i s i s e t e m p a t . Pendugaan b e s a r n y a e r o s i t a n a h de- ngan persamaan t i d a k m u t l a k merupakan pendugaan yang
t e r b a i k . Metode i n i aban t e l i t i untuk l a h a n dengan p a n j a n g l e r e n g lturang d a r i l+OO f e e t ( 1 2 0 n e t e r ) , k e m i r i n g a n l e r e n g a n t a r a
3
sampai 1 0 p e r s e n , t e k s t u r t a n a h s e d a n g , dan dengan p o l a t a n a a dan p e n g e l o l a a n yang t e l a h d i p e l a j a r i pada p e t a k p e r c o b a a n . K e t e l i t i a n z e t o d e juga b e r g a n t u n g dalam menyatakan k o n d i s i f i s i k dan j e n g e l o l a a n l a h a n s e t e m p a t k e dalam p a r a z e t e r - p a r a m e t e r p e r s a s a a n metode i n i .F a k t o r E r o s i v i t a s Huian (R)
F a k t o r e r o s i v i t a s h u j a n ( R ) a d a l a h kemampuan h u j a n me- nimbulkan e r o s i . N i l a i R b e r a s o s i a s i dengan b e s a r n y a puku- l a n k e k u a t a n j a t u h n y a h u j a n ( e n e r g i h u j a n ) dan banyaknya a- l i r a n permukaan a k i b a t h u j a n ( e n e r g i t r a n s p o r t a s i a l i r a n permukaan). F e n e l i t i a n 301s (1978) d a n Suwardjo (1981) me- nunjukkan bahwa i n d e k s e r o s i h u j a n yang s e s u a i d i P u l a u Ja- wa a d a l a h EI
30. Menurut X i s c h m e i e r (1959) E130 merupakan gabungan e n e r g i k i n e t i k h u j a n dengan i n t e n s i t a s h u j a n mak- simum selama 3 0 menit. Untuk p e n a k a r hujan a u t o m a t i s n i l a i E130 d a p a t d i p e r o l e h m e l a l u i persamaan :
EIJO =
&
E ( I j 0 x l o m 2 )...
( 7 )E = 210,3
+ 89
l o g I...
( 8 )P e n c a t a t h u j a n d i I n d o n e s i a m a s i h j a r a n g yang memper- gunakan p e n a k a r h u j a n yang m e n c a t a t s e n d i r i ( a u t o m a t i c re- c o r d i n a . r a i n - ~ a u n e ) . Bols ( 1 9 7 8 ) mencoba menghitung n i l a i R yang d a p a t menggunalcan d a t a h u j a n yang aada umumnya t e r - s e d i a d i I n d o n e s i a . Persamaan yang d i p a k a i a d a l a h :
dimana
EI
a d a l a h e r o s i v i t a s h u j a n b u l a n i n , F a d a l a h c u r a h 3 0hujan bulanan ( c n ) ,
H
a d a l a h h a r i h u j a n t - l a n a n ( h a r i ) , MP a d a l a h c u r a h h u j a n maksimurn s e l a m a 24 j a r 5alam 1 b u l a n (cm), sedang R a d a l a h e r o s i v i t a s h u j a n tahunan.L e n v a i n ( 1 9 7 5 , dalam Arsyad, 1 9 8 6 ) mendapatkan hubung- an a n t a r a E I dengan c u r a h h u j a n t a h u n a n (I?) s e b a g a i b e r i -
3 0 k u t :
= 2 , 3 4 R 1998
...
(11)dimana E I a d a l a h e r o s i v i t a s h u j a n dan R a d a l a h c u r a h hujan 30
t a h u n a n .
O l e h k a r e n a E I b e r k o r e l a s i s a n g a t e r a t dengan b e s a r - 3 0
nya e r o s i yang t e r j a d i , maka E I d i n y a t a k a n s e b a g a i i n d e k s 3 0
p o t e n s i a l e r o s i h u j a n a t a u i n d e k s e r o s i h u j a n .
H a s i l p e n e l i t i a n Hudson (1965) rnenunjukkan bahwa t i d a k selarnanya E I merupakan i n d e k s t e r b a i k d i d a e r a h t r o p i k a .
30
Hal i n i d i s e b a b k a n k a r e n a pada i n t e n s i t a s r e n d a h jumlah t a - nah yang t e r p e r c i k s e d i k i t dan s e r i n g t i d a k menimbulkan ali- r a n permukaan yang mengangkut b u t i r - b u t i r t a n a h , s e h i n g g a e r o s i t i d a k t e r j a d i . S e l a n j u t n y a d i p e r g u n a k a n penduga e r o - s i yang l e b i h b a i k , y a i t u K E > 25.
Menurut Arsyad (19861, d a r i p e n e l i t i a n d i d a e r a h Jawa B a r a t (Darmaga, Citayarn, C i t a m a n ) , Jawa Tengah ( P u t a t ) dan Jawa Timur (Pamenang) menunjukkan bahwa s i f a t h u j a n E I
30
mempuny a i n i l a i k o r e l a s i yang p a l i n g t i n g g i d i b a n d i n g k a n ce- ngan s i f a t h u j a n yang l a i n .
:Vischmeier dan Smith
(1978)
menyarankan a g a r d a t a c u r a h hu jan. u n t u k n e n g h i t u n g !2130 d i p e r o l e h d a r i h a s i l penguicurzn selama 22 tahun.? & t o r E r o d i b i l i t a s Tanah
(Kf
F a k t o r e r o d i b i l i t a s t a n a h a d a l a h ulcuran kepekaan t a n a h t e r e r o s i o l e h a i r . N i l a i e r o d i b i l i t a s t a n a h d i h i t u n g n e l a - l u i pet&. p e r c o b a a n dengan p a n j a n g 22 m e t e r dan k e n i r i n g a n
9
p e r s e n . P e t & t e r s e b u t t i d a k d i t a n d dan t i d a k d i b e r i t i n d a k a n pengawetan t a n a h , t e t a p i d i o l a h t e r u s n e n e r u s . J i k a semua k o n d i s i t e r s e b u t digabungkan maka d i d a p a t k a n f a k t o r LSCP a d a l a h 1. S e h i n g g a n i l a i f a k t o r kepekaan e r o s i t a n a h a d a l a h n e r u p a k a n jumlah e r o s i t a n a h t i a p u n i t i n d e k s e r o s i hujan a t a u K = A/EI (Wischmeier dan S m i t h ,1978).
3 0
Metode pengukuran n i l a i f a k t o r e r o d i b i l i t a s t a n a h se- p e r t i d i a t a s rnemerlukan waktu dan b i a y a y a n g b e s a r . Untuk n e n g a t a s i i h i d a p a t d i p e r g u n a k a n h a s i l . p e n e l i t i a n W i s c h a e i e r can l-iannering ( 1 9 6 9 ) yang menunjukkan a a a n y a k o r e l a s i a n t a r a t e k s t u r t a n a h , s t r u i c t u r t a n a h , bahan o r g a n i k t a n a h dan p e r -
...
n e a b i l i t a s t a n a h , dengan e r o d i b i l i t a s t a n a h . Tersamaar yang aenun jakkannya a d a l a h :
1 0 0 I; = 2 , l r, l t 1 4 10-4 ( 1 2
-
a )+
3 , 2 5 ( b
-
2 )+
285 ( C- 3 ) ...
(12:ciizana K a d a l a h e r o d i b i l i t a s t a n a h , l6 a d a l a h paTameter ukuran b u t i r t a n a h ( ( 3 debu + % p a s i r s a n g a t h a l u s ) x ( 1 0 3
-
%list)),a a d a l a h p e r s e n bahan o r g a n i k , b a a a l a h kode s t r u k t u r t a n a h , d a z c a d a l a h kode p e r m e a b i l i t a s p r o f i l t a n a h . N i l a i K yang
. . .
c l c a p a r . denszn persamaan (12) h a r u s ciilialikan dengan 1 , 2 9 2 ulzuk n e n c a z t k a n s a t u a n s i s t e n rnetrik. S e l a i n i - l u d a p z t
. . . S O . S O - D - - - .
...* D rr f E, C d
2 = & ; 2 2 -
7 -
-. . : . E ' =
-
. . - - > . C - C ' r-
- * , = = " b:C Y e -
- 2 a - Y a
- -.. - - - P Y -= - = ; = i
.
23 7 , .
., .
2 8 "u ?i
-
- mD"
-
-c s p = g i , =.,
CC ? " . * s:? * r - z 0 5 ;
" *
- -
9 % -
-.
- 6 : > %-
- 7= - r Q L z
Y - - .- s . 7 - 5 e
-
L-.. z L.
.
" 7 - " q = 2 : -
> - C a - r -
.
h. , - - w e - 3 - 2 -> 0-
7 1 - 5 - 3- ..-
- 5 "C " ' $ c
- - > X "':;22. 3
- -
".. ::5r.2
' C L- - 7 x - DO E r . - , Z - = -
.
(-=,,
C r , nC.c C3 r - = u - r* Z " ? L
H a s i l - h a s i l p e r c o b a a n l a p a n g a n u n t u k b e b e r a p a j e n i s tanall t e r t e n t u menun jukiran dengan j e l a s p e r b e d a a n kepekhan yang b e s a r . G o s t e r ( 1 9 3 8 , Arsyad, 1 9 8 6 ) d a r i h a s i l p e n e l i t i a n n y a d i b e r b a g a i t a m p a t d i p u l a u Jawa menunjukkan bahwa t a n a h r e g o s o l d a r i bahan v o l k a n dan t a n a h Grumusol a a r i bahan i n d u k merge1 merupakan t a n a h yang s a n g a t peka e r o s i b i l a d i b a n d i n g k a n dengan t a n a h Andosol a t a u L a t o s o l yang t e r b e n t u k d a r i o a t u a n v o l k a n .
D a n g l e r dan El-Swaify ( 1 9 7 5 ) t e l a h menghitung n i l a i K u n t u k b e b e r a p a j e n i s t a n a h d i Anierika S e r i k a t s e b a g a i b e r i - k u t : I n c e p t i s o l : 0 , 0 7
-
0 , 5 1 ; O x i s o l : 0 , 0 2-
0 , 2 7 ;-. u l -
t i s o l : 0 , 0 1
-
0 , 0 9 ; V e r t i s o l : 0 , 2 6-
0,jl; dan A r i d i s o l : 0934-
0936.F a k t o r Pan i a n g dan Kemirinaan L e r e n n (LS
1
F a k t o r p a n j a n g l e r e n g a d a l a h n i s b a h a n t a r a b e s a r n y a e r o s i t a n a h dengan s u a t u p a n j a n g l e r e n g t e r t e n t u t e r h a a a p e r o s i a a r i t a n a h dengan p a n j a n g l e r e n g 7 2 , 6 k a k i ( 2 2 m e t e r ) d i bawah keadaan l a i n yang i a e n t i k . Sedang f a k t o r kemi- r i n g a n l e r e n g a d a l a h n i s b a h a n t a r a b e s a r n y a e r o s i yang t e r - j a d i d a r i s u a t u t a n a h dengan k e m i r i n g a n l e r e n g t e r t e n t u
,
t e r h a d a p b e s a r n y a e r o s i d a r i t a n a h dengan l e r e n g 9,h d i ba- v~ah keadaan l a i n yang i d e n t i k ( + l i s c h m e i e r dan S m i t h , 1 9 7 8 ) .
Kemiringan l e r e n g s a n g a t b e r p e n g a r u h t e r h a d a p a l i r a n permukaan, dimana makin curam l e r e n g n y a , makin b e s a r k e c e - p a t a n a l i r a n permukaan yang t e r j a d i . Lereng yang makin cu- rani nienyebabkan jumlah b u t i r - b u t i r t a n a h yang t e r p e r c i k k e aLzs o l e i i tunbukari b u t i r h u j a n seiilacin Sanyak ( ~ r s y a c , 1 9 8 6 ) .
... .
, , ~ s c h e i e r can SLlith ( 1 9 7 8 ) m e n g e v a l u a s i p a n j a g dan icemiringan l e r e n g s e b a g a i f d i t o r t u n g g a l , y a i t u LS. Arnol-
d u s ( 1 9 7 7 ) aalam p e n e l i t i a n n y a untuk menduga b e s a r n y a e r o s i p a r i t can l e m b a r aenggunakan persamaan b e r i k u t u n t u k menen- t u k a n n i l a i f a i r t o r LS dimana l e r e n g a n t a r a 20% sampai 100%:
LS = ( L / 2 2 , 1 ) O y 6 x ( S / 9 )
1 , 4 ...
( 1 3 )dimana S a d a l a h k e m i r i n g a n l e r e n g dalam p e r s e n , dan L ada- l a h p a n j a n g l e r e n g dalam m e t e r . J i k a l e r e n g mempunyai ke- m i r i n g a n k u r a n g d a r i Zw d i g u n a k a n persamaan s e b a g a i b e r i - k u t :
LS = J P ( 0 , 0 1 3 8 + 0 , 0 0 9 6 5 S
+
0,00133 S 2 )...
(14)L a j u e r o s i t a n a h s e t i a p s a t u a n l a h a n akan bertambah dengan semakin jauhnya j a r & d a r i puncak l e r e n g . S e h i n g g a d i s t r i b u s i j d a h t a n a h yang t e r e r o s i pada s e l u r u h b a g i a n l e r e n g t i d a k sarna ( F o s t e r dan I'lischmeier,
1974
d a l z c Wisch- m e i e r d m S m i t h , 1 9 7 8 ) .F a k t o r Tanaman can P e n ~ e l o l a a n n y a i C l
F a k t o r t a n m a n aan p e n g e l o l a a ~ y a ( C ) a d a l a h r z s i o k e - h i l a n g a n t a n a h & i b a t e r o s i d a r i p e t a k p e r c o b a a n s a g d i t a - nami aengan s u s t u tanaman dengan p e n g e l o l a z n t e r t e n r u t e r - hadap i r e h i l a n g a n t a n a h d a r i t a n a h yang terus-meneriis d i b e - r a k a n t a n p a t a n m a n d i a t a s s u a t u j e n i s t a n a h , l e r t s g dan pan jang l e r e n g :?an& i d e n t i k (Wischmeier can S m i t h , 1 9 7 6 ) .
. . - . N i l a i C d a r i b e r b a g a i t a n a a a n yang unu:s cl iz~:nes:z t e r c a n t u m pada T a b e l Lampiran 1,