DEPARTEMEN ANATOMI
FAKULTAS KEDOKTERAN
UNIVERSITAS HASANUDDIN
2015
Anatomi
Biomedik I
Kardiovaskular
Respirasi
D e p a r t e m e n A n a t o m i P S P D F K U H 1
8/14/2015
TATA TERTIB PRAKTIKUM DI DEPARTEMEN ANATOMI :
1. PRAKTIKAN WAJIB MENGISI PENUNTUN PRAKTIKUM KEMUDIAN MEMINTA TANGAN TANGAN ASISTEN PADA SAAT ASISTENSI DI ASISTEN MASING-MASING PALING LAMBAT SEHARI SEBELUM PRAKTIKUM.
2. PADA SAAT MASUK PRAKTIKUM, PRAKTIKAN HARUS MEMPERLIHATKAN BUKTI TANDA TANGAN ASISTEN, MENGGUNAKAN JAS PRAKTIKUM, PAPAN NAMA, SARUNG TANGAN DAN MEMBAWA ATLAS ANATOMI .
3. SETELAH MENYELESAIKAN PRAKTIKUM SETIAP PRAKTIKAN MEMINTA TANDA TANGAN ASISTEN/DOSEN SEBAGAI BUKTI TELAH MENGIKUTI PRAKTIKUM.
4. PENUNTUN PRAKTIKUM WAJIB DIKUMPULKAN SAAT MEMASUKI RUANGAN UJIAN PRAKTIKUM. 5. NILAI AKHIR DITENTUKAN OLEH TENTAMEN PRAKTIKUM (40%) DAN UJIAN PRAKTIKUM (60%)
MENGETAHUI
KEPALA DEPARTEMEN ANATOMI FAKULTAS KEDOKTERAN UNHAS
D e p a r t e m e n A n a t o m i P S P D F K U H 2
dr. John Irwan Lisal
Dr. dr. St. Rafiah, M.Si.
dr. Nikmatiah Latief, Sp.Rad, M.Kes.
dr. Hasan Nyambe
dr. Asty Amalia
dr. Saharuddin
D e p a r t e m e n A n a t o m i P S P D F K U H 3
DAFTAR PUSTAKA
1. Gray H, Anatomy of the Human Body 12th ed. www.bartleby.com. 2015.
2. Luhulima JW, et al, Muskuloskeletal, Sistem Cardiovaskular, Sistem Respirasi, Bagian Anatomi Fakultas Kedokteran Unhas. 2015.
3. Moore KL, Clinically Oriented Anatomy 5th ed, Lippicott W W, Baltimore, 2006. 4. Netter, FH, Atlas of Human Anatomy 5th ed, Saunders Elsevier, Philadelphia, 2011.
5. Paulsen F, Waschke J, Sobotta Atlas of Human Anatomy15th ed, Elsevier GmbH, Munich, 2011. 6. Snell RS, Clinical Anatomy : An Illustrated Riview with Questions and Explanations 4th+ edition,
Lippicott W W, Baltimore, 2004.
D e p a r t e m e n A n a t o m i P S P D F K U H 4
KARDIOVASKULAR
Tujuan Instruksional Umum
Setelah selesai mempelajari Buku Ajar ini mahasiswa diharapkan dapat menyebutkan dan menjelaskan mengenai struktur jantung dan pembuluh darah besar yang bermuara dan keluar darinya.
Tujuan Instruksional Khusus :
Setelah selesai mempelajari Buku Ajar ini mahasiswa diharapkan dapat : 1. Mampu menyebutkan struktur dinding cavitas thoracis dan diafragma 2. Mampu menyebutkan pembagian dan isi mediastinum
3. Mampu menjelaskan vascularisasi dan innervasi cavitas thoracis 4. Menyebutkan pembagian dan struktur pericardium
5. Mengetahui morfologi Cor 6. Menjelaskan struktur dinding Cor 7. Menggambarkan lokalisasi Cor
D e p a r t e m e n A n a t o m i P S P D F K U H 5
Tunjuk dan tuliskan sesuai dengan keterangan yang ada di bawah!
LANDMARK PADA THORAX
Aspectus Anterior Aspectus Posterior
Linea midsternalis (mediana anterior) Linea midclavicularis sinistra
Os sternum Os clavicula
Linea sternalis lateralis sinistra Linea parasternalis
Linea midclavicularis dextra Linea axillaris anterior Linea mediana posterior Linea scapularis
Linea axillaris posterior Linea axillaris media
Linea sternalis lateralis dextra Linea mammilaris
D e p a r t e m e n A n a t o m i P S P D F K U H 6
Dinding Thorax
Dinding thorax Anterior Dinding thorax Posterior
M. scalenus anterior M. intercostalis internus Arteri et vena thoracica interna processus xiphoideus
M. transversus thoracis M. transversus abdominis Trigonum sternocostale Arteri carotis communis dextra Arteri thyroidea inferior Arteri et vena subcostalis Costa X
D e p a r t e m e n A n a t o m i P S P D F K U H 7
Tunjuk dan tuliskan sesuai dengan keterangan yang ada di bawah!
COR
Arteri carotis communis sinistra
D e p a r t e m e n A n a t o m i P S P D F K U H 8
Arteri coronaria sinistra ramus circumflexus Vena ventriculi sinistri posterior
Ventriculus sinistra Vena cardiaca magna Vena obliqua artrii sinistra
Aspectus Posterior Aspectus Lateral
Arteri pulmonalis sinistra
D e p a r t e m e n A n a t o m i P S P D F K U H 9 Tunjuk dan tuliskan sesuai dengan keterangan yang ada di bawah!
VASCULARISASI &INNERVASI COR
Nervus Vagus (X) dester Nervus phrenicus dexter
Arteri coronaria dextra ramus artrialis Arteri coroaria dextra ramus marginalis Arteri interventricularis/descendens anterior Vena interventricularis anterior
Vena cardiaca magna Arteri coronaria sinistra
D e p a r t e m e n A n a t o m i P S P D F K U H 10
Aspectus Superior Aspectus Anterior
COR & VALVULA
Apex cordis
Septum interventricularis pars muscularis Septum interventricularis pars membranacea Musculus papillaris anterior
Valvula interventricularis sinister cuspis anterior Valvula interventricularis sinister cuspis
posterior
Valvula semilunaris aortae
Valvula semilunaris trunci pulmonalis Trigonum fibrosum sinistrum
Trigonum fibrosum dextrum Atrium sinistra
Valvula semilunaris aortae
D e p a r t e m e n A n a t o m i P S P D F K U H 11
8/14/2015
RESPIRASI
Tujuan Instruksional Umum
Setelah selesai mempelajari Penuntun Praktikum ini, mahasiswa diharapkan dapat menyebutkan dan mengidentifikasi struktur organ yang menyusun sistem respirasi.
Tujuan Instruksional Khusus :
Setelah selesai mempelajari penuntun ini, mahasiswa diharapkan dapat :
1. Menyebutkan dan mengidentifikasi struktur, vascularisasi dan innervasi cavum nasi 2. Menyebutkan struktur yang membentuk cavum nasi
3. Menyebutkan dan mengidentifikasi struktur sinus paranasalis 4. Menyebutkan dan mengidentifikasi struktur pharynx
D e p a r t e m e n A n a t o m i P S P D F K U H 12
Dinding Lateral Cavum Nasi
Torus tubarius Meatus nasi inferior
Ostium pharyngeum tuba auditivae Vestibulum nasi
Recessus pharyngealis Palatum durum
D e p a r t e m e n A n a t o m i P S P D F K U H 13
Tunjuk dan tuliskan sesuai dengan keterangan yang ada di bawah!
Dinding Lateral Cavum Nasi
Lamina cribriformis Concha nasalis superior Processus frontalis ossis maxillae Concha nasalis media
Os nasale Concha nasalis inferior
Lamina perpendicularis ossis palatine Meatus nasi superior
Os lacrimale Meatus nasi medius
D e p a r t e m e n A n a t o m i P S P D F K U H 14
Sinus Paranasalis Potongan Coronal
D e p a r t e m e n A n a t o m i P S P D F K U H 15
Tunjuk dan tuliskan sesuai dengan keterangan yang ada di bawah!
Pharynx Potongan Median
Nasopharynx Oropharynx
Laryngopharynx Sinus frontalis
Sinus sphenoidalis Cartilago epiglottica
Aditus laryngeus Palatum durum
Septum nasi Ostium pharyngeum tuba auditivae
Torus tubarius Tonsilla pharyngea
Plica vocalis Plica vestibularis
D e p a r t e m e n A n a t o m i P S P D F K U H 16
Otot-otot Pharynx Potongan Sagittal
Musculus tensor veli palatina Musculus levator veli palatine
Musculus salphyngopharyngeus Musculus constrictor pharyngealis superior Musculus palatopharyngeus Musculus constrictor pharyngealis medius Musculus stylopharyngeus Musculus longitudinalis pharyngealis Musculus cricopharyngeus Cartilago thyroidea
Cartilago cricoidea Cartilagines tracheales
D e p a r t e m e n A n a t o m i P S P D F K U H 17
Tunjuk dan tuliskan sesuai dengan keterangan yang ada di bawah!
Pharynx Aspectus Posterior
Choanae Septum nasi
Concha nasalis medius Concha nasalis inferior
Nasopharynx Oropharynx
Laryngopharynx Uvula
Recessus pharyngeus Plica salphyngoparyngea
Palatum molle Tonsilla palatine
Tonsilla pharyngea Arcus palatopharyngeus
Epiglottis Aditus laryngeus
D e p a r t e m e n A n a t o m i P S P D F K U H 18
Cartilago Larynx
Os hyoideum Cartilago epiglottica
Cartilago thyroidea Cartilago cricoidea
Cartilago arytenoidea Cartilago corniculata
Cartilago cuneiforme Membrana thyrohyoidea
Incisura thyroidea Prominentia laryngealis
Cornu superius cartilago thyroidea Cornu inferius cartilago thyroidea
Ligamentum vocalis Lamina cartilago thyroidea
Ligamentum cricothyroidea mediana Processus muscularis
D e p a r t e m e n A n a t o m i P S P D F K U H 19
Tunjuk dan tuliskan sesuai dengan keterangan yang ada di bawah!
Otot-otot Intrinsik Larynx
Epiglottis Plica aryepiglottica
Tuberculum cuneiforme Tuberculum corniculata Musculus aryepiglotticus Musculus arytenoideus oblique Musculus arytenoideus transverses Musculus cricoarytenoideus posterior Musculus cricothyroideus Musculus thyroepiglotticus
Musculus thyroarytenoideus Conus elasticus Musculus cricoarytenoideus lateralis Musculus vocalis
Ligamentum vocalis Plica vocalis
Plica ventricularis Recessus piriformis
D e p a r t e m e n A n a t o m i P S P D F K U H 20
Dinding Thorax Anterior: Aspectus Internal
Musculus transverses thoracis A. epigastrica superior
Diaphragma Musculus intercostalis internus Nervi intercostales
A. musculophrenica
D e p a r t e m e n A n a t o m i P S P D F K U H 21
Tunjuk dan tuliskan sesuai dengan keterangan yang ada di bawah!
Diaphragma
Centrum tendineum Aorta thoracalis
Vena cava inferior Oesophagus
Hiatus oesophagus Foramen vena cavae
Hiatus aorticus Crus sinistra
D e p a r t e m e n A n a t o m i P S P D F K U H 22
Pulmo In Situ
Pleura parietalis Fissura oblique pulmonis dextra Fissura horizontalis Fissura oblique pulmonis sinistra Lingula pulmonis Lobus superior pulmo dextra Lobus medius pulmo dextra Lobus inferior pulmo dextra Lobus superior pulmo sinistra Lobus inferior pulmo sinistra
D e p a r t e m e n A n a t o m i P S P D F K U H 23
Tunjuk dan tuliskan sesuai dengan keterangan yang ada di bawah!
Pulmo Dextra, Aspectus Medialis
Apex pulmonis Fissura oblique pulmonis Fissura oblique pulmonis Lobus superior pulmonis Lobus medius pulmonis Lobus inferior pulmonis Basis pulmonis Hilus pulmonis
Radix pulmonis Bronchus
A. Pulmonalis V. Pulmonalis
D e p a r t e m e n A n a t o m i P S P D F K U H 24
Pulmo Sinistra, Aspectus Medialis
Ligamentum pulmonale Lingula
D e p a r t e m e n A n a t o m i P S P D F K U H 25
Tunjuk dan tuliskan sesuai dengan keterangan yang ada di bawah!
Trachea et Bronchus
Ligamentum annularis Cartilagines tracheales
Trachea Carina
Bronchus principalis dextra Bronchus principalis sinistra Bronchus eparterialis Bronchus hyparterialis
D e p a r t e m e n A n a t o m i P S P D F K U H 26
PELVIS &
UROGENITALIA
Tujuan Instruksional Umum
Setelah selesai mempelajari Penuntun ini mahasiswa diharapkan dapat menyebutkan
dan menjelaskan mengenai struktur pelvis dan urogenitalia.
Tujuan Instruksional Khusus :
Setelah selesai mempelajari Penuntun ini mahasiswa diharapkan dapat :
1. Mampu menyebutkan dan mengidentifikasi skeleton yang membentuk pelvis dan
ukuran-ukuran pelvis
2. Mampu menyebutkan dan mengidentifikasi otot yang membentuk lantai pelvis
3. Mampu menyebutkan dan mengidentifikasi struktur yang membentuk tractus urinarius
4. Mampu menyebutkan dan mengidentifikasi struktur yang membentuk organa genitalia
D e p a r t e m e n A n a t o m i P S P D F K U H 27
Tunjuk dan tuliskan sesuai dengan keterangan yang ada di bawah!
Pelvis et Diaphragma pelvis
D e p a r t e m e n A n a t o m i P S P D F K U H 28
Posterior abdominal wall, Ren
Hilum renale Arteri renalis Vena renalis
Ureter pars abdominalis Ureter pars pelvica
Capsula fibrosa Cortex renalis Basis pyramidis Pyramis renalis Papilla renalis
D e p a r t e m e n A n a t o m i P S P D F K U H 29
Tunjuk dan tuliskan sesuai dengan keterangan yang ada di bawah!
Organa genitalia masculina
Preputium
Tunica vaginalis testis [lamina parietalis] Tunica vaginalis testis [lamina visceralis] Fascia spermatica externa
D e p a r t e m e n A n a t o m i P S P D F K U H 30
Transverse section corpus penis
Sagittal section organa genitalia masculina
Vena dorsalis penis
D e p a r t e m e n A n a t o m i P S P D F K U H 31
Tunjuk dan tuliskan sesuai dengan keterangan yang ada di bawah!
D e p a r t e m e n A n a t o m i P S P D F K U H 32
Sagittal section Organa Genitalia Feminina
Fundus uteri