ASUHAN KEPERAWATAN
PADA PASIEN DENGAN ENSEFALOMIELITIS
Kelompok 5 Program Alih e!i" #$%
R&'ia!(o )*)+))),*-5.
So!'i A!'ika Sep(ia!
)*)+))),*-/-Ok(a0i!a $a(&1ara )*)+))),*-/,
H&"!a Ar'ia!a )*)+))),*-/+
Ahma'i Rama'ha! )*)+))),*-//
A2i23" N&r&lh&'a )*)+))),*-/. Ali4ia(&l O2a Hama!&
)*)+))),*--PROGRAM STUDI S) PENDIDIKAN NERS
FAKULTAS KEPERAWATANUNI6ERSITAS AIRLANGGA ,-)5
BAB I BAB I PENDAHULUAN PENDAHULUAN
1.1
1.1 LataLatar Belakr Belakangang
E!"e4alomieli(i" a'alah pera'a!ga! pa'a o(ak 'a! me'&lla "pi!ali" 7a!g 'i"e1a1ka! oleh 0ir&"8 Pe!7aki( i!i mer&paka! pe!7aki( 7a!g 9ara!g (er9a'i 'a! "e:ara pa(ologi" 'i(a!'ai oleh 'emieli!a"i pera'a!ga! ak&( m&l(i4o:al 'i "el&r&h SSP8 Pe!7aki( i!i 'apa( (er9a'i "e(elah i!4ek"i 0ir&" a(a& im&!i"a"i8
Se:ara kli!i"; pa"ie! &m&m!7a me!galami 'emam; !7eri kepala 'a! me!i!gi"m&"8 M&!gki! (er9a'i ga!gg&a! ke"a'ara!; ge9ala !e&rologi" 4okal 'a! (a!'a 7a!g meli1a(ka! hemi"4er "ere1ri; 1a(a!g o(ak; "ere1el&m 'a! me'&lla "pi!ali"8
Me!&r&( "e1&ah pe!eli(ia! 7a!g 'i(er1i(ka! pa'a (ah&! ,--.; ke9a'ia! 'iperkiraka! 'i <ali4or!ia a'alah -;+ per )--8--- pe!'&'&k per (ah&!; 'a! a'a "eki(ar * "ampai / ka"&" e!"e4alomieli(i" (erliha( "e(iap (ah&! 'i p&"a(=p&"a( ke"eha(a! regio!al 'i AS; I!ggri"; 'a! A&"(ralia8 e!"e4alomieli(i" le1ih "eri!g (er9a'i pa'a a!ak=a!ak 'a! rema9a 'aripa'a pa'a ora!g 'e>a"a; 'a! (i'ak (er9a'i per1e'aa! i!"i'e! 7a!g "ig!i4ika! pa'a pe!7aki( i!i a!(ara laki=laki a(a& peremp&a!; 'a! 9&ga (i'ak (ampak a'a!7a 4rek&e!"i 7a!g le1ih (i!ggi 'i a!(ara kelompok e(!i" (er(e!(&8
Terapi!7a 'e!ga! kor(iko"(eroi'; 1ia"a!7a me(ilpre'!i"o! i!(ra0e!a 'o"i" (i!ggi8 Wala&p&! "e1agia! ke:il pa"ie! me!i!ggal pa'a 4a"e ak&(; (e(api prog!o"i" 9a!gka pa!9a!g "e1agia! 1e"ar 1aik; 'e!ga! pem&liha! (o(al (a!pa relap"8
$er'a"arka! 4e!ome!a 'ia(a"; pe!&li" i!gi! memaparka! me!ge!ai pe!7aki( e!"e4alomieli(i" agar 1i"a me!9a'i 1aha! ka9ia! maha"i">a kepera>a(a! g&!a me!am1ah pe!ge(ah&a! me!ge!ai kepera>a(a! pa'a pa"ie! e!"e4alomieli(i"8
1.2
1.2 RumuRumusan Masasan Masalahlah
)8 $agaima!akah a!a(omi o(ak 'a! me' &lla "pi!ali"? ,8 $agaima!akah ko!"ep 'ari e!"e 4alomieli(i"?
*8 $agaima!akah a"&ha! kepera>a(a! pa'a pa"ie! 'e!ga! pe!7aki( e!"e4alomieli(i"?
1.3 1.3 TTuujuanjuan
)8 T&9&a! Um&m @Memahami ko!"ep 'a"ar 'a! a"&ha! kepera>a(a! pa'a pa"ie! 'e!ga! pe!7aki( e!"e4alomieli(i"8
a8 Me!9ela"ka! a!a(omi o(ak 'a! me'&lla "pi!ali" 18 Me!9ela"ka! ko!"ep 'ari e!"e4alomieli(i"
:8 Me!9ela"ka! a"&ha! kepera>a(a! pa'a pa"ie! 'e!ga! pe!7aki( e!"e4alomieli(i"8
BAB II BAB II TINAUAN PU!TA"A TINAUAN PU!TA"A
2.1
O(ak mer&paka! 1agia! 'ari "&"&!a! "ara4 p&"a( 7a!g (erle(ak 'i ka0&m kra!ii8 O(ak 'i1e!(&k oleh ka0&m !e&rali" 7a!g mem1e!(&k * gelem1&!g em1rio!ik primer; 7ai(& pro"e!"e4alo!; me"e!"e4alo!; rhom1e!"e4alo!; &!(&k "ela!9&(!7a 1erkem1a!g mem1e!(&k 5 gelom1a!g em1rio!ik "ek&!'er; 7ai(& (ele!"e4alo!; 'ie!"e4alo!; me"e!"e4alo!; me(e!"e4alo!; 'a! m7ele!"e4alo!8 Tele!"e4alo! mem1e!(&k hemi"4er "ere1ri; kor(ek" "ere1ri8 Die!"e4alo! mem1e!(&k epi(halam&"; (halam&"; hipo(halam&"; "&1(halam&"; 'a! me(ha(alam&"8 Di 'alam 'ie!"e4alo! (er'apa( ro!gga ventriculus tertius 7a!g 1erh&1&!ga! 'e!ga!ventriculus lateralis melal&i foramen interventriculare8 Me"e!"e4alo! mem1e!(&k
corpora quadgemina 'a! crura cerebri; 'alam me"e!"e4alo! (er'apa( ka!al "empi(
aquaductus sylvii 7a!g me!gh&1&!gka! ventriculus tertius 'e!ga! ventriculus quartus8 Me(e!"e4alo! mem1e!(&k "ere1el&m 'a! po!"; "e'a!gka! m7ele!"e4alo! mem1e!(&k me'&lla o1lo!ga(a8
Gam1ar ,8)8A!a(omi O(ak Ma!&"ia
)8 Lo1&" Fro!(al mer&paka! 1agia! lo1&" 7a!g a'a 'ipali!g 'epa! 'ari O(ak $e"ar8 Lo1&" i!i 1erh&1&!ga! 'e!ga! kemamp&a! mem1&a( ala"a!; kemamp&a! gerak; kog!i"i; pere!:a!aa!; pe!7ele"aia! ma"alah; mem1eri pe!ilaia!; krea(i0i(a"; ko!(rol pera"aa!;
,8 Lo1&" Parie(al 1era'a 'i (e!gah; 1erh&1&!ga! 'e!ga! pro"e" "e!"o r pera"aa! "eper(i (eka!a!; "e!(&ha! 'a! ra"a "aki(8
*8 Lo1&" Temporal 1era'a 'i 1agia! 1a>ah 1erh&1&!ga! 'e!ga! kemamp&a! pe!'e!gara!; pemak!aa! i!4orma"i 'a! 1aha"a 'alam 1e!(&k "&ara8
+8 Lo1&" O::ipi (al a'a 'i 1agia! pali !g 1elaka !g; 1erh&1 &!ga! 'e!ga! ra!g" a!ga! 0i"&al 7a!g mem&!gki!ka! ma!&"ia mamp& melak&ka! i!(erpre(a"i (erha'ap o19ek 7a!g 'i(a!gkap oleh re(i!a ma(a8
Apa1ila 'i&raika! le1ih 'e(ail; "e(iap lo1&" ma"ih 1i"a 'i1agi me!9a'i 1e1erapa area 7a!g p&!7a 4&!g"i ma"i!g=ma"i!g8
Selai! 'i1agi me!9a'i + lo1&"; :ere1r&m #o(ak 1e"ar% 9&ga 1i"a 'i1agi me!9a'i '&a 1elaha!; 7ai(& 1elaha! o(ak ka!a! 'a! 1elaha! o(ak kiri8 Ke'&a 1elaha! i(& (erh&1&!g
oleh ka1el=ka1el "ara4 'i 1agia! 1a>ah!7a8 Se:ara &m&m; 1elaha! o(ak ka!a! me!go!(rol "i"i kiri (&1&h; 'a! 1elaha! o(ak kiri me!go!(rol "i"i ka!a! (&1&h8 O(ak ka!a! (erli1a( 'alam krea(i0i(a" 'a! kemamp&a! ar(i"(ik8 Se'a!gka! o(ak kiri &!(&k logika 'a! 1erpikir ra"io!al8
)8 <ere1ell&m #O(ak Ke:il%
O(ak Ke:il a(a& <ere1ell&m (erle(ak 'i 1agia! 1elaka!g kepala; 'eka( 'e!ga! &9&!g leher 1agia! a(a"8 <ere1ell&m me!go!(rol 1a!7ak 4&!g"i o(oma(i" o(ak; 'ia!(ara!7a@ me!ga(&r "ikap a(a& po"i"i (&1&h; me!gko!(rol ke"eim1a!ga!; koor'i!a"i o(o( 'a! geraka! (&1&h8 O(ak Ke:il 9&ga me!7impa! 'a! melak"a!aka! "era!gkaia! geraka! o(oma(i" 7a!g 'ipela9ari "eper(i geraka! me!ge!'arai mo1il; geraka! (a!ga! "aa( me!&li"; geraka! me!g&!:ipi!(&'a!"e1agai!7a8
ika (er9a'i :e'era pa'a o(ak ke:il; 'apa( me!gaki1a(ka! ga!gg&a! pa'a "ikap 'a! koor'i!a"i gerak o(o(8 Geraka! me!9a'i (i'ak (erkoor'i!a"i; mi"al!7a ora!g (er"e1&( (i'ak mamp& mema"&kka! maka!a! ke 'alam m&l&(!7a a(a& (i'ak mamp& me!ga!:i!gka! 1a9&8
,8 $rai!"(em #$a(a!g O(ak%
$a(a!g o(ak #1rai!"(em% 1era'a 'i 'alam (&la!g (e!gkorak a(a& ro!gga kepala 1agia! 'a"ar 'a! mema!9a!g "ampai ke (&la!g p&!gg&!g a(a& "&m"&m (&la!g 1elaka!g8
me!ga(&r "&h& (&1&h; me!ga(&r pro"e" pe!:er!aa!; 'a! mer&paka! "&m1er i!"(i!g 'a"ar ma!&"ia 7ai(& 4igh( or 4ligh( #la>a! a(a& lari% "aa( 'a(a!g!7a 1aha7a8
$a(a!g o(ak 'i9&mpai 9&ga pa'a he>a! "eper(i ka'al 'a! 1&a7a8 Oleh kare!a i(&; 1a(a!g o(ak "eri!g 9&ga 'i"e1&( 'e!ga! o(ak rep(il8 O(ak rep(il me!ga(&r Bpera"aa! (eri(orialC
"e1agai i!"(i!g primi(i48 <o!(oh!7a a!'a aka! mera"a (i'ak !7ama! a(a& (era!:am ke(ika ora!g 7a!g (i'ak A!'a ke!al (erlal& 'eka( 'e!ga! a!'a8 $a(a!g o(ak (er'iri 'ari (iga 1agia!; 7ai(&@
• Me"e!:ephalo! a(a& O(ak Te!gah #'i"e1&( 9&ga Mi' $rai!% a'alah 1agia! (era(a" 'ari
1a(a!g o(ak 7a!g me!gh&1&!gka! O(ak $e"ar 'a! O(ak Ke:il8 O(ak (e!gah 1er4&!g"i 'alam hal me!go!(rol re"po! pe!gliha(a!; geraka! ma(a; pem1e"ara! p&pil ma(a; me!ga(&r geraka! (&1&h 'a! pe!'e!gara!8
• Me'&lla o1lo!ga(a a'alah (i(ik a>al "ara4 (&la!g 1elaka!g 'ari "e1elah kiri 1a'a! me!&9&
1agia! ka!a! 1a'a!; 1egi(& 9&ga "e1alik!7a8 Me'&lla me!go!(rol 4&!"i o(oma(i" o(ak; "eper(i 'e(ak 9a!(&!g; "irk&la"i 'arah; per!a4a"a!; 'a! pe!:er!aa!8
• Po!" mer&paka! "(a"i&! pema!:ar 7a!g me!girimka! 'a(a ke p&"a( o(ak 1er"ama 'e!ga!
4orma"i re(i:&lar8 Po!" 7a!g me!e!(&ka! apakah ki(a (er9aga a(a& (er(i'&r8 *8 Lim1i: S7"(em #Si"(em Lim1ik%
Si"(em lim1ik (erle(ak 'i 1agia! (e!gah o(ak; mem1&!gk&" 1a(a!g o(ak i1ara( kerah 1a9&8 Lim1ik 1era"al 'ari 1aha"a la(i! 7a!g 1erar(i kerah8 $agia! o(ak i!i "ama 'imiliki 9&ga oleh he>a! mamalia "ehi!gga "eri!g 'i"e1&( 'e!ga! o(ak mamalia8 Kompo!e! lim1ik a!(ara lai! hipo(alam&"; (halam&"; amig'ala; hipo:amp&" 'a! kor(ek" lim1ik8 Si"(em lim1ik 1er4&!g"i me!gha"ilka! pera"aa!; me!ga(&r pro'&k"i hormo!; memelihara homeo"(a"i"; ra"a ha&"; ra"a lapar; 'oro!ga! "ek"; p&"a( ra"a "e!a!g; me(a1oli"me 'a! 9&gamemori9a!gkapa!9a!g8
$agia! (erpe!(i!g 'ari Lim1ik Si"(em a'alah Hipo(alam&" 7a!g "alah "a(& 4&!g"i!7a a'alah 1agia! mem&(&"ka! ma!a 7a!g perl& me!'apa( perha(ia! 'a! ma!a 7a!g (i'ak8
Si"(em lim1ik me!7impa! 1a!7ak i!4orma"i 7a!g (ak (er"e!(&h oleh i!'era8 Orga! i!ilah 7a!g la2im 'i"e1&( "e1agai o(ak emo"i a(a& (empa( 1er"ema7am!7a ra"a :i!(a 'a! ke9&9&ra!8 <arl G&"(a0 &!g me!7e1&(!7a "e1agai Alam $a>ah Sa'ar a(a& ke(i'ak"a'ara! kolek(i4; 7a!g 'i>&9&'ka! 'alam perilak& 1aik "eper(i me!olo!g ora!g 'a!
perilak& (&l&" lai!!7a8 LeDo& me!gi"(ilahka! "i"(em lim1ik i!i "e1agai (empa( '&'&k 1agi "em&a !a4"& ma!&"ia; (empa( 1erm&ara!7a :i!(a; pe!ghargaa! 'a! ke9&9&ra!8
2.1.2
2.1.2 %ungs$ %ungs$ &tak &tak
Per1e'aa! '&a 4&!g"i o(ak "e1elah kiri 'a! ka!a! aka! mem1e!(&k "i4a(; karak(eri"(ik 'a! kemamp&a! 7a!g 1er1e'a pa'a "e"eora!g8 Per1e'aa! (eori 4&!g"i o(ak kiri 'a! o(ak ka!a! i!i (elah pop&ler "e9ak (ah&! )/-a!; 'ari ha"il pe!eli(ia! Roger Sperr78
O(ak 1e"ar a(a& :ere1r&m 7a!g mer&paka! 1agia! (er1e"ar 'ari o(ak ma!&"ia a'alah 1agia! 7a!g mempro"e" "em&a kegia(a! i!(elek(&al; "eper(i kemamp&a! 1erpikir; me!alarka!; me!gi!ga(; mem1a7a!gka!; "er(a mere!:a!aka! ma"a 'epa!8
O(ak 1e"ar 'i1agi me!9a'i 1elaha! kiri 'a! 1elaha! ka!a!; a(a& 7a!g le1ih 'ike!al 'e!ga! O(ak Kiri 'a! O(ak Ka!a!8 Ma"i!g=ma"i!g 1elaha! memp&!7ai 4&!g"i 7a!g 1er1e'a8 O(ak kiri 1er4&!g"i 'alam hal=hal 7a!g 1erh&1&!ga! 'e!ga! logika; ra"io; kemamp&a! me!&li" 'a! mem1a:a; "er(a mer&paka! p&"a( ma(ema(ika8 $e1erapa pakar me!7e1&(ka! 1ah>a o(ak kiri mer&paka! p&"a( I!(ellige!:e &o(ie!( #I%8
Seme!(ara i(& o(ak ka!a! 1er4&!g"i 'alam perkem1a!ga! Emo(io!al &o(ie!( #E%8 Mi"al!7a "o"iali"a"i; kom&!ika"i; i!(erak"i 'e!ga! ma!&"ia lai! "er(a pe!ge!'alia! emo"i8 Pa'a o(ak ka!a! i!i p&la (erle(ak kemamp&a! i!(&i(i4; kemamp&a! mera"aka!; mema'&ka!; 'a! ek"pre"i (&1&h; "eper(i me!7a!7i; me!ari; mel&ki" 'a! "egala 9e!i" kegia(a! krea(i4 lai!!7a8
$elaha! o(ak ma!a 7a!g le1ih 1aik? Ke'&a!7a 1aik8 Se(iap 1elaha! o(ak p&!7a 4&!g"i ma"i!g=ma"i!g 7a!g pe!(i!g 1agi kela!g"&!ga! hi'&p ma!&"ia8 Aka! (e(api; me!&r&( pe!eli(ia!; "e1agia! 1e"ar ora!g 'i '&!ia hi'&p 'e!ga! le1ih me!ga!'alka! o(ak kiri!7a8 Hal i!i 'i"e1a1ka! oleh pe!'i'ika! 4ormal #"ekolah 'a! k&liah% le1ih 1a!7ak me!ga"ah kemamp&a! o(ak kiri 'a! ha!7a "e'iki( me!gem1a!gka! o(ak ka!a!8
Ora!g 7a!g 'omi!a! o(ak kiri!7a; pa!'ai melak&ka! a!ali"a 'a! pro"e" pemikira! logi"; !am&! k&ra!g pa!'ai 'alam h&1&!ga! "o"ial8 Mereka 9&ga :e!'er&!g
memiliki (eli!ga ka!a! le1ih (a9am; kaki 'a! (a!ga! ka!a!!7a 9&ga le1ih (a9am 'aripa'a (a!ga! 'a! kaki kiri!7a8 Se'a!gka! ora!g 7a!g 'omi!a! o(ak ka!a!!7a 1i"a 9a'i a'alah
ora!g 7a!g pa!'ai 1erga&l; !am&! me!galami ke"&li(a! 'alam 1ela9ar hal=hal 7a!g (ek!i"8
A'a 1a!7ak :ara &!(&k me!ge(ah&i apakah "e"eora!g 'omi!a! o(ak ka!a! a(a& 'omi!a! o(ak kiri8 Mi"al!7a 'e!ga! meliha( perilak& "ehari=hari; :ara 1erpakaia!; 'e!ga! me!gi"i k&i"io!er 7a!g 'ira!:a!g kh&"&" a(a& 'e!ga! perala(a! Ele:(roe!:ephalograph 7a!g 1i"a me!gama(i 1agia! o(ak ma!a 7a!g pali!g ak(i48
Di"eki(ar A!'a pa"(i!7a a'a ora!g 7a!g pa!'ai 'alam ilm& pe!ge(ah&a!; (api (i'ak pa!'ai 1erga&l8 Se1alik!7a a'a ora!g 7a!g pa!'ai 1erga&l; (api k&ra!g pa!'ai 'i "ekolah!7a8 Kea'aa! "ema:am i!i 'i"e1a1ka! oleh ke(i'ak"eim1a!ga! a!(ara o(ak ka!a! 'a! o(ak kiri8
I'eal!7a; o(ak kiri 'a! o(ak ka!a! har&"lah "eim1a!g 'a! "em&a!7a 1er4&!g"i "e:ara op(imal8 Ora!g 7a!g o(ak ka!a! 'a! o(ak kiri!7a "eim1a!g; maka 'ia 1i"a me!9a'i ora!g 7a!g :er'a" "ekalig&" pa!'ai 1erga&l a(a& 1er"o"iali"a"i8
2.
2.1.1.33 PePerkrkemem'a'angngaan &tn &tak ak
O(ak a'alah orga! 7a!g pali!g pe!(i!g 'alam (&1&h ma!&"ia8 Orga! i!ilah 7a!g me!go!(rol "el&r&h ker9a (&1&h8 Pro"e" pem1e!(&ka! "el="el o(ak i!i ha!7a (er9a'i "ekali "e&m&r hi'&p; 7ak!i "e9ak 'ari ka!'&!ga! hi!gga &"ia k&ra!g le1ih (iga (ah&!8 Sel= "el o(ak 7a!g ma(i (i'ak 'apa( (erga!(ika! oleh"el 7a!g 1ar&8
Se(elah "el="el o(ak "ele"ai (er1e!(&k; "el="el (er"e1&( aka! (er&" 1er(am1ah 1e"ar 'a! komplek" 'e!ga! 9&mlah le1ih 'ari )-8--- mil7ar "am1&!ga! a!(ar "el8
Perkem1a!ga! "el="el o(ak "a!ga( (erga!(&!g 'ari "e(iap ra!g"a!ga! 7a!g 'i(erima; 1aik ra!g"a!ga! 7a!g po"i(i4 ma&p&! !ega(i4 'ari "ekelili!g!7a8
O(ak ma!&"ia (er1agi a(a" , 1agia!; 7ai(& o(ak kiri 'a! o(ak ka!a!8 O(ak kiri me!ga(&r :ara 1erpikir logi"; kemamp&a! kog!i(i4; 'a! me!ga!ali"a 7a!g mem&!gki!ka! "e"eora!g mempela9ar i 1aha"a 'a! ma(ema(ika8 Se'a!gka! o(ak ka!a! me!gha"ilka! pikira!=pikira! krea(i4 'a! ar(i"(ik; "eper(i emo"i; m&"ik; 'a! i!(&i"i8
$agia! o(ak &!(&k 1erpikir 'i"e1&( Kor(ek" a(a& !eokor(ek"; a'alah 9ari!ga! 1erlipa(=lipa( 7a!g (e1al!7a kira=kira * mm; 7a!g mem1&!gk&" hemi"4er=hemi"4er8
Seme!(ara hemi"4er "ere1ral me!ge!'alika! "e1agia! 1e"ar 4&!g"i (&1&h me!'a"ar "eper(i gerak o(o( 'a! pe!:erapa!; kor(ek" mem1eri mak!a apa 7a!g ki(a lak&ka! 'a!
:erap8 Kor(ek" 9&ga 1erpera! pe!(i!g 'alam memahami ke:er'a"a! emo"io!al8 Kor(ek" mem&!gki!ka! ki(a memp&!7ai pera"aa! (e!(a!g pera"aa! ki(a "e!'iri; memahami "e"&a(& "e:ara me!'alam; me!ga!ali"i" me!gapa ki(a me!galami pera"aa! (er(e!(&; 'a! "ela!9&(!7a 1er1&a( "e"&a(& &!(&k me!ga(a"i!7a8
$agia! o(ak 7a!g me!g&r&"i emo"i a'alah "i"(em Lim1ik8 Si"(em Lim1ik (erle(ak 9a&h 'alam hemi"4er o(ak 1e"ar 'a! (er&(ama 1er(a!gg&!g9a>a1 a(a" pe!ga(&ra! emo"i 'a! imp&l"8
$e1erapa(ahapa! Pro"e" (&m1&h kem1a!g o(ak 7ai(& pe!am1aha! "el="el "ara4 #poli4era"i%; perpi!'aha! "el "ara4 #migra"i%; per&1aha! "el "ara4 #'i4ere!"ia"i%; pem1e!(&ka! 9ali!a! "ara4 "a(& 'e!ga! 7a!g lai!!7a #"i= !ap"%; 'a! pem1e!(&ka!
"el&1&!g "ara4 #mieli!a"i%8 a8 Poli4era"i
Pa'a a>al!7a; 1e!(&k "el "ara4 #!e&ro!% ma"ih "e'erha!a8 Kem&'ia!; me!galami pem1elaha! "ehi!gga me!9a'i 1a!7ak8 I!ilah 7a!g 'i"e1&( pro"e" pe!am1aha! #poli4era"i% "el "ara48 Pro"e" proli4era"i i!i 1erla!g"&!g pa'a &"ia kehamila! "eki(ar +=,+ mi!gg&8 Pro"e" poli4era"i "el "ara4 "ele"ai1erhe!(i pa'a >ak(& 1a7i lahir8
18 Migra"i
Se(elah pro"e" poli4era"i; "el "ara4 aka! me!galami migra"i a(a& 1erpi!'ah ke (empa(!7a ma"i!g=ma"i!g8 A'a 7a!g me!empa(i >ila7ah 'epa!; 1elaka!g; "ampi!g; 'a! 1agia! a(a" o(ak8 Wak(& (er9a'i perpi!'aha!!7a 1er1e'a=1e'a "e"&ai program 7a!g "&'ah 'i1e!(&k "e:ara ge!e(ik 'a! alamiah8Se(elah "ampai 'i Br&mah!7aC ma"i!g=ma"i!g; "el="el "ara4 lal& 1erkem1a!g8 Se(iap Br&mahC memiliki k&r0a per(&m1&ha! "e!'iri="e!'iri8 Per:epa(a! per(&m1&ha!!7a 9&ga 1er1e'a=1e'a8 Tak
hera! kala& kemamp&a! o(ak "e(iap a!ak 9&ga 1er1e'a8 Pro"e" migra"i "e1e!ar!7a 1erla!g"&!g "e9ak kehamila! )/ mi!gg& "ampai akhir 1&la! ke=/8 Pro"e" migra"i i!i
(er9a'i "e:ara 1ergelom1a!g8 Ar(i!7a; "el"ara4 7a!g 1ermigra"i le1ih a>al aka! me!empa(i lapi"a! 'alam 'a! 7a!g 1ermigra"i 1erik&(!7a me!empa(i lapi"a! l&ar #kor(ek" "ere1ri%8
:8 Di4ere!"ia"iPa'a akhir 1&la! ke=/ kehamila!; lempe!g kor(ek" "&'ah memiliki kompo!e! "el "ara4 7a!g le!gkap8 Seiri!g 'e!ga! i(& 9&ga "&'ah (ampak a'a!7a 'i4ere!"ia"i8
Jai(& per&1aha! 1e!(&k; kompo"i"i 'a! 4&!g"i "el "ara4 me!9a'i e!am lapi" "eper(i pa'a ora!g 'e>a"a8 Sel "ara4 kem&'ia! 1er&1ah me!9a'i "el !e&ro! 7a!g 1er:a1a!g=
:a1a!g 'a! 9&ga 1er&1ah me!9a'i "elpe!&!9a!g #"el glia%8 Selpe!&!9a!gi!i(&m1&h 1a!7ak "e(elah "el "ara4 me!9a'ima(a!g'a!1e"ar8
'8 Si!ap"
Sela!9&(!7a (er9a'i pem1e!(&ka! 9ali!a! "ara4 "a(& 'e!ga! 7a!g lai!!7a #"i!ap"%8 Se(elah me!9ala!i mieli!i"a"i #pro"e" pema(a!ga! "el&1&!g "ara4%; "i!ap" maki! 1er(am1ah 1a!7ak8
e8 Mieli!i"a"i
Pro"e" pema(a!ga! "el&1&!g "ara4 #m7eli!% 7a!g 'i"e1&( mieli!i"a"i ma"ih (er&" 1erkem1a!g8 Pro"e" i!i (er9a'i (er&(ama 1e1erapa "aa( "e1el&m (er9a'i kehamila!8 Pema(a!ga! "el&1&!g "ara4 me!:apai p&!:ak!7a ke(ika 1a7i 1er&m&r "a(& (ah&!8 Se(elah 1a7i lahir (er9a'i per(&m1&ha! "era1&( "ara48 Lal&; (er9a'i pe!i!gka(a! 9&mlah "el glia 7a!g l&ar 1ia"a "er(a pro"e" mieli!i"a"i8Sem&a pro"e"
(er"e1&(; "elai! 1erla!g"&!g alamiah; 9&ga 'ipe!gar&hi oleh "(im&la"i 'a! !&(ri"i8 Nah; 'i "i!ilah pe!(i!g!7a pera!a! ora!g (&a pa'a ma"a pre!a(al #kehamila!% 'a! pa":a!a(al #"e(elah kelahira!% 'alam perkem1a!ga! o(ak a!ak8 Kare!a i(&; 9ika i1& a(a& a7ah me!ghe!'aki "i ke:il memp&!7ai o(ak 7a!g 1erk&ali(a"; maka perl& memahami (ahapa! perkem1a!ga! o(ak a!ak me"kip&! "e:ara gari" 1e"ar "a9a8 Per"iapa! agar a!ak memiliki o(ak 7a!g 1erk&ali(a" har&" 'im&lai "e1el&m kehamila!; "elama ma"a hamil; 'a! "e(elah 1a7i lahir "ampai pro"e" perkem1a!ga! o(ak i(& "ele"ai8
2.2
2.2 Anat#m$ %Anat#m$ %$s$#l#g$ Me($s$#l#g$ Me(ula !)$nal$ula !)$nal$ss
Me'&la "pi!ali" (er"&"&! 'alam ka!ali" "pi!ali" 'a! 'i"el &1&!gi oleh "e1&ah lapi"a! 9ari!ga! ko!ek(i4; '&ra ma(er8 Dari 1a(a!g o(ak 1er9ala! "&a(& "ili!'er 9ari!ga! "ara4 pa!9a!g 'a! rampi!g; 7ai(& me'&lla "pi!ali"; 'e!ga! &k&ra! pa!9a!g +5 :m #). i!:i% 'a!
gari" (e!gah , :m #"e&k&ra! keli!gki!g%8 Me'&lla "pi!ali"; 7a!g kel&ar 'ari "e1&ah l&1a!g 1e"ar 'i 'a"ar (e!gkorak; 'ili!'&!gi oleh kol&m!a 0er(e1rali" "e>ak(& (&r&! melal&i ka!ali" 0er(e1rali"8 Dari me'&lla "pi!ali" "pi!ali" kel&ar "ara4="ara4 "pi!ali" 1erpa"a!ga! melal&i
r&a!g=r&a!g 7a!g 'i1e!(&k oleh le!gk&!g=le!gk&!g (&la!g mirip "a7ap 0er(e1ra 7a!g 1er'eka(a!8
Sara4 "pi!al 1er9&mlah *) pa"a!g'apa('iperi!:i"e1agai1erik&( @ . pa"a!g"ara4"er0ikal; ), pa"a!g "ara4 (horakal; 5 pa"a!g "ara4 l&m1al; 5 pa"a!g "ara4 "akral;
'a! ) pa"a!g "ara4 kok"igeal8
Selama perkem1a!ga!; kol&m!a 0er(e1ra (&m1&h "eki(ar ,5 :m le1ih pa!9a!g 'aripa'a me'&lla "pi!ali"8 Kare!a per1e'aa! per(&m1&ha! (er"e1&(; "egme!="egme! me'&lla "pi!ali" 7a!g mer&paka! pa!gkal 'ari "ara4="ara4 "pi!al (i'ak 1er"a(& 'e!ga! r&a!g= r&a!g a!(ar 0er(e1ra 7a!g "e"&ai8 Se1agia! 1e"ar akar "ara4 "pi!ali" har&" (&r&! 1er"ama me'&lla "pi!ali" "e1el&m kel&ar 'ari kol&m!a 0er(e1rali" 'i l&1a!g 7a!g "e"&ai8 Me'&lla "pi!ali" i(& "e!'iri ha!7a 1er9ala! "ampai "e(i!ggi 0er(e1ra l&m1al per(ama a(a& ke'&a #"e(i!ggi "eki(ar pi!gga!g%; "ehi!gga akar=akar "ara4 "i"a!7a "a!ga( mema!9a!g &!(&k 'apa( kel&ar 'ari kol&m!a 0er(e1rali" 'i l&1a!g 7a!g "e"&ai8 $erka" (e1al akar=akar "ara4 7a!g mema!9a!g 'i 'alam ka!ali" 0er(e1r ali" 7a!g le1ih 1a>ah i(& 'ike!al "e1agai ka&'aek&i!a #Cekork&'aC% kare!a pe!ampaka!!7a8
Wala&p&! (er'apa( 0aria"i regio!al ri!ga!; a!a(omi po(o!ga! meli!(a!g 'ari me'&lla "pi!ali" &m&m!7a "ama 'i "el&r&h pa!9a!g!7a8 S&1"(a!"i agri"ea 'i me'&lla "pi!ali" mem1e!(&k 'aerah "eper(i k&p&=k&p& 'i 1agia! 'alam 'a! 'ikelili!gi oleh "&1"(a!"ia al1a 'i "e1elah l&ar8 Seper(i 'i o(ak; "&1"(a!"i agri"ea me'&lla "pi!ali" (er&(ama (er'iri 'ari 1a'a!=1a'a! "el "ara4 "er(a 'e!'ri(!7a a!(ar !e&ro! pe!'ek; 'a! "el="el glia8 S&1"(a!"ia al1a (er"&"&! me!9a'i (rak(&" #9ara"%; 7ai(& 1erka" "era(="era( "ara4 #ak"o!=ak"o! 'ari a!(ar !e&ro! 7a!g pa!9a!g% 'e!ga! 4&!g"i "er&pa8 $erka"=1erka" i(& 'ikelompokka! me!9a'i kol&m!a 7a!g 1er9ala! 'i "epa!9a!g me'&lla "pi!ali"8 Se(iap (rak(&" i!i 1era>al a(a& 1erakhir 'i 'alam 'aerah (er(e!(& 'i o(ak; 'a! ma"i!g=ma"i!g memiliki kekh&"&"a! 'alam me!ge!ai i!4orma"i 7a!g 'i"ampaika!!7a8
Perl& 'ike(ah&i 1ah>a 'i 'alam me'&lla "pi!ali" 1er1agai 9e!i" "i!7al 'ipi"ahka!; 'e!ga! 'emikia! ker&"aka! 'aerah (er(e!(& 'i me'&lla "pi!ali" 'apa( me!gga!gg& "e1agia! 4&!g"i (e(api 4&!g"i lai! (e(ap &(&h8 S&1"(a!"i agri"ea 7a!g (erle(ak 'i 1agia! (e!gah "e:ara 4&!g"io!al 9&ga me!galami orga!i"a"i8 Ka!ali" "e!(rali"; 7a!g (eri"i oleh :aira! "ere1ro"pi!al; (erle(ak 'i (e!gah "&1"(a!"i agri"ea8 Tiap=(iap 1elaha! "&1"(a!"i agri"ea 'i1agi me!9a'i kor!&'or"ali" #po"(erior%; kor!&0e!(rali" #a!(erior%; 'a! kor!&la(erali"8 Kor!&'or"ali" me!ga!'&!g 1a'a!=1a'a! "el a!(ar !e&ro! (empa( 1erakhir!7a !e&ro! a4ere!8 Kor!&0e!(rali" me!ga!'&!g 1a'a! "el !e&ro! mo(orik e4ere! 7a!g memper"ara4i o(o( ra!gka8 Sera(="era( o(o!om 7a!g memper"ara4i o(o( 9a!(&!g 'a! o(o( polo" "er(a kele!9ar ek"okri! 1era"al 'ari 1a'a!=1a'a! "el 7a!g (erle(ak 'i (a!'&k la(erali"8
Sara4="ara4 "pi!ali" 1erkai(a! 'e!ga! (iap=(iap "i"i me'&lla "pi!ali" melal&i akar "pi!ali" 'a! akar 0e!(ral8 Sera(="era( a4ere! mem1a>a "i!7al 'a(i!g ma"&k ke me'&lla "pi!ali" melal&i akar 'or"al "era(="era( e4ere! mem1a>a "i!7al kel&ar me!i!ggalka! me'&lla melal&i akar 0e!(ral8 $a'a!=1a'a! "el&!(&k !e&ro!=!e&ro! a4ere! pa'a "e(iap (i!gka( 1erkelompok 1er"ama 'i 'alam ga!glio! akar 'or"al8 $a'a!=1a'a! "el&!(&k !e&ro!= !e&ro! e4ere! 1erpa!gkal 'i "&1"(a!"i agri"ea 'a! me!girim ak"o! kel&ar melal&i akar 0e!(ral8
Akar 0e!(r al 'a! 'or"al 'i "e(iap (i!gka( me!7a(& mem1e!(&k "e1&ah "ara4 "pi!ali" 7a!g kel&ar 'ari kol&m!a 0er(e1rali"8 Se1&ah "ara4 "pi!ali" me!ga!'&!g "era(="era( a4ere! 'a! e4ere! 7a!g 1er9ala! 'ia!(ara 1agia! (&1&h (er(e!(& 'a! me'&lla "pi!ali" "pi!ali"8 Se1&ah "ara4 a'alah 1erka" ak"o! !e&ro! peri4er; "e1agia! a4ere! 'a! "e1agia! e4ere!; 7a!g
'i1&!gk&" oleh "&a(& "elap&( 9ari!ga! ika( 'a! me!gik&(i 9al&r 7a!g "ama8 Se1agaia! "ara4 (i'ak me!ga!'&!g "el "ara4 "e:ara &(&h; ha!7a 1agia!=1agia! ak"o! 'ari 1a!7ak !e&ro!8 Tiap=(iap "era( 'i 'alam "e1&ah "ara4 &m&m!7a (i'ak memiliki pe!gar&h "a(& "ama lai!8 Mereka 1er9ala! 1er"ama &!(&k kem&'aha!; "eper(i 1a!7ak "am1&!ga! (elepo! 7a!g 1er9ala! 'alam "a(& ka1el; !am&! (iap=(iap "am1&!ga! (elepo! 'apa( 1er"i4a( pri1a'i 'a!
(i'ak me!gga!gg& a(a& mempe!gar&hi "am1&!ga! 7a!g lai! 'alamka1el 7a!g "ama8 Dalam me'&lla "pi!ali" le>a( '&a (rak(&" 'e!ga! 4&!g"i (er(e!(&; 7ai(& (rak(&" 'e"e!'e! 'a! a"e!'e!8 Trak(&" 'e"e!'e! 1er4&!g"i mem1a>a "e!"a"i 7a!g 1er"i4a( peri!(ah 7a!g aka! 1erla!9&( ke peri4er8 Se'a!gka! (rak(&" a"e!'e! "e:ara &m&m 1er4&!g"i &!(&k me!ga!(arka! i!4orma"i a4ere! 7a!g 'apa( a(a& (i'ak 'apa( me!:apai ke"a'ara!8 I!4orma"i i!i 'apa( 'i1agi 'alam '&a kelompok; 7ai(& @
a8 I!4orma"i ek"(ero"ep(i4; 7a!g 1era"al 'ari l&ar (&1&h; "eper (i ra"a !7eri; "&h&; 'a! ra1a8 18 I!4orma"i proprio"ep(i4; 7a!g 1era"al 'ari 'alam (&1&h; mi"al!7a o(o( 'a! "e!'i
Trak(&" 'e"e!'e! 7a!g mele>a(i me'&lla "pi!ali"(er'iri'ari@
a8 Trak(&" kor(iko "pi!ali"; mer&paka! li!(a"a! 7a!g 1erkai(a! 'e!ga! geraka!=geraka! (erla(ih; 1er1a(a" 9ela"; 0ol&!(er; (er&(ama pa'a 1agia! 'i"(al a!ggo(a gerak8
18 Trak(&" re(ik&lo "pi!ali"; 'apa( memperm&'ah a(a& me!gham1a( ak(i0i(a" !e&ro! mo(orik alpha 'a! gamma pa'a :ol&m!a gri"ea a!(erior 'a! kare!a i(&; kem&!gki!a! memperm&'ah a(a& me!gham1a( geraka! 0ol&!(eer a(a& ak(i0i(a" re4lek"8
:8 Trak(&" "pi!o(ek(ali"; 1erkai(a! 'e!ga! geraka!=ge raka! re4lek" po"(&ral "e1agai re"po! (erha'ap "(im&l&" 0er1al8
'8 Trak(&" r&1ro "pi!ali" 1er(i!'ak 1aik pa'a !e&ro!= !e&ro! mo(orik alpha 'a! gamma pa'a :ol&m!a gri"ea a!(erior 'a! memperm&'ah ak(i0i(a" o(o(=o(o( ek"(e! "ora( a&o(o(=o(o( a!(igra0i(a"i8
e8 Trak(&" 0e"(i1&le "pi!ali"; aka! memperm&'ah o(o(=o(o( ek"(e!"or; me!gham1a( ak(i0i(a" o(o(=o(o( 4lek"or; 'a! 1erkai(a! 'e!ga! ak(i0i(a" po"(&ral 7a!g 1erh&1&!ga! 'e!ga! ke"eim1a!ga!8
48 Trak(&" oli0o "pi!ali"; 1erpera! 'alam ak(i0i(a" m&"k&ler 2.3
2.3 De*$n$s$ De*$n$s$ Ense*aEnse*al#me$el$l#me$el$t$st$s
E!"e4alomieli(i" a'alah "&a(& pera'a!ga! pa'a o(ak 'a! me'&la "pi!ali"; 7a!g 'i"e1a1ka! oleh 0ir&"8 Ra'a!g "elap&( o(ak 'a! "&m"&m (&la!g 1elaka!g a'alah ra'a!g "elap&( o(ak 1ak(erial 7a!g 'i(im1&lka! oleh kok&" ra'a!g "elap&( o(ak; 1er9a!gki(
(er&(ama pa'a m&"im 'i!gi! 'a! m&"im "emi; me!&lar melal&i &'ara 'a! l&'ah #Gi!"1erg;,--%8
2.+
2.+ "las"las$*$k$*$kas$as$ a.
a. EnEnsese*a*al#l#m$m$elel$t$t$s $s ($($sesem$m$nnatata a akakut ut ,A,ADEDEM- M-1
1-- DDee**$$nn$$ss$$
E!"e4alomieli(i" Di"emi!a(a Ak&( # Acute Disseminated Encephalomyelitis ADEM% a'alah pe!7aki( a&(oim&! 7a!g me!7e1a1ka! (er9a'i!7a 'emieli!a"i pera'a!ga! ak&( m&l(i4okal pa'a Si"(em Sara4 P&"a( #SSP%; 1er"i4a( mo!o4a"ik 'a! 'apa( (er9a'i "e(elah i!4ek"i 0ir&" a(a& im&!i"a"i; "ehi!gga 'i"e1&( 9&ga e!"e4alomieli(i" pa":a i!4ek"i #Garg;,--*%
E!:ephalom7eli(i" 'i"emi!a(a ak&( # ADEM % a'alah pe!7aki( keke1ala! 'emieli!i"a"i o(ak #Dale;,--*%8 Kea'aa! i!i mer&paka! pe!7aki( 7a!g 9ara!g (er9a'i 'a! "e:ara pa(ologi" 'i(a!'ai oleh 'emieli!a"i pera'a!ga! ak&( m&l(i4okal 'i "el&r&h SSP #Gi!"1erg;,--%8
2
2-- EEtt$$##ll##gg$$
Pe!7aki( i!i 'apa( (er9a'i "e(elah i!4ek"i 0ir&" a(a& im&!i"a"i; "ehi!gga 'i"e1&( 9&ga e!"e4alomieli(i" pa":ai!4ek"i #Gi!"1erg;,--%8 I!4ek"i 0ir&" 'i'&ga me!gi!'&k"i ADEM (erma"&k 0ir&" i!4l&e!2a; e!(ero0ir&"; :ampak; go!'ok; r&1ella; 0ari:ella 2o"(er; 0ir&" Ep"(ei! $arr; :7(omegalo0ir&"; herpe" "imple 0ir&"; hepa(i(i" A; 'a! :o"a:kie0ir&"; "e'a!gka! i!4ek"i 1ak(eri (erma"&k Lep(o"pira; 'a! S(rep(o:o::&" 1e(a = hemoli(ik #Te!em1a&m; ,--%8
3-3- MaMan$n$*e*eststasas$ "$ "l$l$n$n$ss
Ma!i4e"(a"i kli!i" 'ari Acute Disseminated Enchephalomyelitis #ADEM% melip&(i e!"e4alopa(i; (e(api 'apa( 9&ga 1er&pa "i!'rom 4okal a(a& m&l(i4okal; 7a!g me!garah pa'a ga!gg&a! 'em7eli!a"i i!4lama"i "i"(em "ara4 p&"a(; (erma"&k !e&ri(i" op(ik 'a! m7eli(i"8 $e1erapa ge9ala kli!i" me!i!goe!"e4ali(i" pa'a ADEM (er'iri 'ari e!"e4alopa(i; ke9a!g; 'emam; "aki( kepala 'a! (a!'a me!i!geal8 #Garg;,--*%
Ge9ala i!4lama"i 'a! ge9ala !e&rologi" "eri!g 'im&lai , mi!gg& "e(elah kea'aa! "aki( aki1a( 0ir&" a(a& 1ak(eri8 Ge9ala "i"(emik "eper(i 'emam; malai"e; "aki( kepala; !a&"ea; 'a! m&!(ah "eri!g me!'ah&l&i ge9ala !e&rologi" ADEM8 <iri kha" 'ari ge9ala kli!i" ADEM 1er&pa perl&a"a! 4okal a(a& m&l (i4okal 'ari ga!gg&a! !e&rologi"8 O!"e( ga!gg&a! "i"(em "ara4 p&"a( "a!ga( :epa( 'e!ga! 'i"4&!g"i p&!:ak (er9a'i 'alam 1e1erapa hari8 Gam1ara! kli!i" a>al 1er&pa le(argi 'a! 'apa( 1erla!9&( "ampai koma; ge9ala 4okal a(a& m&l(i4okal !e&rologi "eper(i ga!gg&a! pa'a :ere1r&m #hemipare"i" 'a! a4a"ia%; ga!gg&a! pa'a 1a(a!g o(ak #kel&mp&ha! !er0&" kra!ial% 'a! ga!gg&a! pa'a spinal cord #parapare"i"%8 Ge9ala lai! 7a!g 9&ga 'ilaporka! 1ia"a (e9a'i "eper(i me!i!gi"m&"; a(ak"ia 'a! ga!gg&a! pergeraka!8 Ke9a!g 'apa( (er9a'i pa'a ka"&" 7a!g 1era(; (er&(ama pa'a per'araha! ak&( ADEM8
Ge9ala 1ia"a!7a m&lai )=* mi!gg& "e(elah i!4ek"i8 Ge9ala &(ama melip&(i 'emam; "aki( kepala; me!ga!( &k; ke9a!g 'a! koma8 Me"kip&! pa'a a>al!7a ge9ala 1ia"a!7a ri!ga!; ge9ala ADEM mem1&r&k 'e!ga! :epa( "elama 1e1erapa 9am #Te!em1a&m;,--,%8 Ge9ala (am1a ha! 7a!g 1i"a (er9a'i a'al ah hemipare"i"; parapare"i"; 'a! kel&mp&ha! "ara4 kra!ial #Ra0aglia;,--%8
Me!&r&( Gi!"1erg #,--% ma!i4e"(a"i kli!i" ADEM a'alah @
- Demam
- N7eri kepala
- Me!i!gi"m&"
- M&!gki! (er9a'i ga!gg&a! ke"a'ara!; ge9ala !e&rologi" 4okal; 'a! (a!'a 7a!g meli1a(ka! hemi"4er "ere1ri; 1a(a!g o(ak; "ere1el&m; me'&la "pi!ali"; 'a! !er0&" op(ik&"8 Pa"ie! 'e!ga! !e&ri(i" op(i: 1ila(eral pa":i!4ek"i a(a& ke(erli1a(a! me'&la "pi!ali" (er"e!'iri #mieli(i" (ra!"0er"a% m&!gki! mer&paka! 0aria! (erpi"ah 'ari pe!7aki( i!i8
+
+-- PPrr##ggnn##ss$$ss
A!gka kema(ia! "eki(ar 5 !am&! (i!gka( pem&liha! (er9a'i pa'a 5-"ampai 5 ka"&"; 'e!ga! pe!i!gka(a! (i!gka( kela!g"&!ga! hi'&p hi!gga -"ampai -8 Ra(a=ra(a >ak(& &!(&k pem&liha! a'alah ) -"ampai / 1&la! #S:h>ar2;,--)%8 A!ak=a!ak :e!'er&!g memiliki ha"il 7a!g le1ih 1aik 'aripa'a ora!g 'e>a"a #Li!;,--%8
-- PePememer$r$ksksaaaan n )e)enununjnjanangg )8 Darah le!gkap
Lim4o"i(o"i" pa'a :aira! "ere1ro"pi!al #"eri!gkali me!i!gka( hi!gga 1e1erapa ra(&" "el%8
,8 Serologi 'ilak&ka! pa'a 'arah 'a! :aira! "ere1ro"pi!al &!(&k me!'e(ek"i orga!i"me 1ak(eri 'a! 0ir&" 8
*8 K&l(&r 0ir&" 'iperoleh 'ari !a"o4ari!g 'a! (i!9a 8
+8 F&!g"i l&m1al 9&ga 'ilak&ka! 8 Te" i!i 1erg&!a kare!a 1&k( i pera'a!ga! &m&m 'alam :aira! :ere1ro"pi!al #<SF%; 'e!ga! pleo"i(o"i" # pe!i!gka(a! 9&mlah "el 'arah p&(ih % 'a! a(a& pe!i!gka(a! ko!"e!(ra"i pro(ei!8 Seme!(ar a i!i "e:ara &m&m ka'a!g=ka'a!g <SF 1i"a !ormal8
58 Per&1aha! EEG !o!"pe"i4ik 'a! <T ":a! m&!gki! !ormal
/8 <T S:a! Pemerik"aa! 'e!ga! <T ":a! 'apa( !ormal pa'a o!"e( a>al 'a! 'apa( a1!ormal pa'a 5=)+ hari kem&'ia!8,
Pemerik"aa! <T ":a! (i'ak "e!"i(i4 &!(&k me!'iag!o"a kelai!a! ADEM8 $e1erapa "(&'i; me!7e1&(ka! gam1ara! <T ":a! (i'ak me!&!9&kka! kelai!a! pa'a a>al pe!7aki( 'a! (i'ak "e!"i(i4 &!(&k me!'e(ek"i a'a!7a le"i 'emieli!a"i 7a!g ke:il8 Pa'a gam1ara! <T ":a! 7a!g a1!ormal; 1ia"a!7a 'i(em&ka! area hipo'e!"e 7a!g 'i"kre( pa'a white matter
"ere1ri 'a! pa'a area 9&(akor(ikal 'a! ka'a!g=ka'a!g (ampak "eper(i gam1ara! :i!:i!8 Pe!eli(ia! 7a!g per!ah 'ilak&ka! Te!em1a&m 'kk; melaporka! (em&a! a1!ormal pa'a <T S:a! pa'a . pa"ie! ra(a=ra(a "e(elah /;5 hari 'ari m&!:&l!7a o!"e(8 Se'a!gka!; pe!eli(ia! 7a!g 'ilak&ka! oleh Pa0o!e 'kk; 'i'apa(ka! a'a!7a a1!ormal <T ":a! 'i(em&ka! pa'a ./ 'ari pa"ie! ADEM 'a! 'i(em&ka! ra(a= ra(a "e(elah ,;5 hari 'ari m&!:&l!7a ge9ala o!"e(8 #Mari!;,--%
8 MRI 'ari o(ak 'a! (&la!g 1elaka !g a'alah pe!(i !g &!(&k me!e(apka! 'iag!o"i" ADEM 8 Kelai!a! pa'a MRI 1ia"a!7a 1er0aria"i 'i loka"i8 Selai! i(&; 1a(a!g o(ak 'a! "&m"&m (&la!g 1elaka!g kelai!a! pa'a MRI 7a!g &m&m 'i ADEM8 A'a kem&!gki!a! 1ah>a MRI m&!gki! !ormal 'i a>al per9ala!a! 'ari ga!gg&a! 'a! m&!gki! pemerik"aa!!7a har&" 'i&la!g &!(&k le1ih mema"(ika! #Gi!"1erg;,--%8
E!"e4ali(i" 0ira ak&( #i!4ek"i ma"ih (er9a'i 'a! 1&ka! pa":ai!4ek"i% 'a! "era!ga! ak&( "klero"i" m&l(iple8 Pe!7aki( i!i m&!gki! "&li( 'i1e'aka! 'ari "era!ga! pe!7aki( 7a!g kem&'ia! (er1&k(i "e1agai "klero"i" m&l(iple; (e(api a'a!7a ge9ala !7eri kepala; 'emam; me!i!gi"m&"; per&1aha! (i!gka( ke"a'ara! 'a! (i!ggi!7a lim4o"i( 'alam :aira! "ere1ro"pi!al le1ih me!garah ke e!"e4alomieli(i" 'i"emi!a(a ak&( #Gi!"1erg;,--%8
0-0- PPeennaatatallakakssananaaaann Terapi @
Pe!go1a(a! li!i per(ama &!(&k e!"e4alomieli(i" a'alah 'o"i" (i!ggi kor(iko"(eroi' i!(ra0e!a; "eper(i me(h7lpre'!i"olo!e a(a& 'ek"ame(a"o!; 'iik&(i oleh *=/ mi!gg& 'o"i" oral "e:ara 1er(ahap #Shahar;,--,%8 Pa"ie! 7a!g 'io1a(i 'e!ga! me(ilpre'!i"olo! 1i"a me!&!9&kka! ha"il 7a!g le1ih 1aik 'i1a!'i!gka! mereka 7a!g 'io1a(i 'e!ga! 'ek"ame(a"o!8 De!ga! memi!&m o1a( melal&i oral; 'alam '&ra"i k&ra!g 'ari (iga mi!gg& 'apa( me!&!9&kka! re"iko kam1&h le1ih (i!ggi 'a! :e!'er&!g me!&!9&kka! ha"il 7a!g le1ih 1&r&k 'ari i!(ra0e!a8 Terapi lai!!7a "eper(i a!(ii!4lama"i 'a! im&!o"&pre"i4 'apa( me!&!9&kka! e4ek me!g&!(&!gka!; "eper(i pla"maphere"i" #9e!i" (erapi me'i" 7a!g me!7&li!g pla"ma 'arah kel&ar 'ari k&mp&la! par(ikel!7a &!(&k 'iolah le1ih la!9&( 'a! mema"&kka! kem1ali pla"ma 'arah (er"e1&( pa'a akhir (erapi%; 'o"i" (i!ggi im&!oglo1&li! i!(ra0e!a #I6IG%; mi(oa!(ro!e 'a! "iklo4o"4ami'8 I!i 'ia!ggap (erapi al(er!a(i4; 'ig&!aka! ke(ika kor(iko"(eroi' (i'ak 'apa( 'ig&!aka!; a(a& gagal &!(&k me!&!9&kka! e4ek #Ra0aglia; ,--%8
Pe!a(alak"a!aa! 'i&(amaka! pa'a im&!o"&pre"i 'a! imm&!omo'&la(io!8 Piliha! (erma"&k kor(iko"(eroi'; plasma exchange , dan intravenous immunoglobulin (IVIg8
)8 Kor(iko"(eroi'
Terapi kor(iko"(eroi' "e:ara l&a" 'i(erima "e1agai li!e per(ama (erapi &!(&k ADEM8 Regime! pe!go1a(a! 7a!g 'ia!9&rka! a'alah me(ilpre'!i"olo! i!(ra0e!a )- =*- mg kg$$hari "ampai 'o"i" haria! mak"im&m ) g a(a& 'ek"ame(a"o! #) mg kg% "elama * "ampai 5 hari 'iik&(i "(eroi' oral "elama +=/ mi!gg&tappering off 8 #Garg;,--*%
Kor(iko"(eroi' "a!ga( e4ek(i4 &!(&k ge9ala ADEM; 'ima!a memiliki a!gka ke"em1&ha! 5-= .-8
!" #lasma Exchange
#lasma Exchange 'irekome!'a"ika! pa'a pa"ie! 7a!g k&ra!g a(a& (i'ak re"po! (erha'ap kor(iko"(eroi' i!(ra0e!a8 Per(&kara! pla"ma 'ig&!aka! kare!a a!(i1o'i "er&m 'iarahka! (erha'ap M$P 'a! gala:(o:ere1ro"i'e 'i(em&ka! pa'a pa"ie! 'e!ga! pa":a=ra1ie" i!ok&la"i ADEM; "er(a "i!(e"i" i!(ra(ekal a!(i1o'i i!i8
#Garg;,--*%
*8 Intravenous immunoglobulin #I6Ig%
I6Ig 'ig&!aka! &!(&k ADEM 7a!g (i'ak re"po! 'e!ga! kor(iko"(eroi' 'a! plasma exchangemer&paka! ko!(rai!'ika"ia(a& "&li( 'iak"e"8I6Ig m&!gki! le1ih 'i&(amaka! &!(&k ka"&" e!:ephalom7eli(i" pa":a 0ak"i!a"i8Pe!gg&!aa! I6IG (elah (er1&k(i e4ek(i4 pa'a pa"ie! 'e!ga! ke(e rli1a(a! 1aik SSP #Si"(em Sara4 P&"a(% ma&p&! "i"(em "ara4 peri4er 'a! 1e1erapa pe!&li" (elah me!ga!9&rka! 1ah>a pa'a pa"ie! 'e!ga! polira'ik&lopa(i; I6Ig 'ia!ggap "e1agai (erapi li!e per(ama8
A'a 1e1erapa lapora! ka"&" ke1erha"ila! pe!gg&!aa! I6Ig; 1aik "e!'iri ma&p&! kom1i!a"i 'e!ga! kor(iko"(eroi'; "e(elah gagal "(eroi' i!(ra0e!a a(a& 'emieli!i"a"i 1er&la!g; Do"i" 7a!g 'ilaporka! &!(&k I6Ig le1ih ko!"i"(e! 'ari "(eroi'; 'e!ga! 'o"i" (o(al )=, g kg$$ "e1agai 'o"i" (&!ggal a(a& 'alam *=5 hari8 I6Ig &m&m!7a 'apa( 'i(olera!"i 'e!ga! 1aik . ,. ,Mari!;,--%
-- "#"#m)m)l$kl$kasas$$
Me"kip&! ma7ori(a" pa"ie! ADEM 'apa( "epe!&h!7a p&lih; 4a"e ak&( 'apa( 1era( 'a! me!ga!:am 9i>a; 'a! 'e4i"i( re"i'&al (elah 'ilaporka! pa'a ,- "ampai *- 'ari a!ak=a!ak8 Dari 9&mlah (er"e1&( ; 7a!g pali!g "eri!g 'ilaporka! me!:ak&p 'e4i"i( ri!ga! mo(orik; ma"alah pe!gliha(a!; 'a! ke9a!g8 Ra(a=ra(a >ak(& &!(&k pem&liha! pe!&h 1erki"ar a!(ara ) "ampai / 1&la!; me"kip&! pa"ie! "eri!g me!galami per1aika!
"egera ge9ala "e(elah m&lai pe!go1a(a! 'e!ga! kor(iko"(eroi'8 A!gka kema(ia! ak&( e!"e4alomieli(i" "e1el&m!7a (elah 'ilaporka! "e(i!ggi ,-8 Nam&!; 'i era pe!go1a(a! mo'er! &!(&k a!gka i!i (elah 1erk&ra!g8#Garg;,--*%De4i"i( kog!i(i4 'ilaporka! "e1agai
ko!"ek&e!"i 9a!gka pa!9a!g 'ari ak&( e!"e4alomieli(i"8 De4i"i( hal&" 'alam 4&!g"i ek"ek&(i4; perha(ia!; 'a! perilak& (elah 'ilaporka! pa'a a!ak=a!ak 7a!g (elah 'i!7a(aka! 1e!ar=1e!ar p&lih 'ari ADEM8 De4i"i( i!i (elah (er:a(a( le1ih me!o!9ol pa'a a!ak 7a!g
(er'iag!o"i" ADEM pa'a &m&r 'i 1a>ah 5 (ah&!8#Garg;,--*%
'.
'. EnEnee)ha)hal#ml#meel$tl$t$s $s MaMalg$lg$ , , ME ME --1
1-- DDee**$$nn$$ss$$
E!:ephalom7eli(i" M7algi: #ME%; 9&ga 'i"e1&( 'alam li(era(&r "e1agai "i!'rom kelelaha! kro!i" #<FS%; a'alah pe!7aki( komplek" 7a!g meli1a(ka! 'i"reg&la"i me!'alam "i"(em "ara4 p&"a( #SSP% 'a! keke1ala! (&1&h "i"(em; 'i"4&!g"i me(a1oli"me e!ergi "el 'a! (ra!"por(a"i io! 'a! kelai!a! kar'io0a"k&lar #Holli!g">or(h; ,-)-%8
E!:ephalom7eli(i" M7algi: "i!'rom kelelaha! kro!i" #ME<FS% a'alah "&a(& ko!'i"i 7a!g me!7e1a1ka! kelelaha! (er&"=me!er&" 7a!g 1erla!g"&!g "elama mi!imal / 1&la! #a(a& le1ih% 'a! 1&ka! kare!a ko!'i"i me'i" lai! #mi"al!7a; hipo(iroi'i"me%8
2
2-- EEtt$$##ll##gg$$
)8 Pre'i"po"i"i ge!e(ik @
- Pe!i!gka(a! kere!(a!a! (erkai( 'e!ga!@ mo'i4ika"i ek"pre"i ge! @ !e&rologi"; hema(ologi; me(a1olik; "e!"orik; pe!7aki( im&!ologi; 4&!g"i re"po!; i!4ek"i; i!4lama"i 9a!(&!g; ka!ker ; kema(ia! "el 'a! e!'o:ri!8
- <l&"(er 'a(a ge! ga1&!ga! me!&!9&kka! 1er1e'a "&1(ipe ge!om 'a! pe!7aki( a""o:ia(io!"8
,8 Ke9a'ia! li!gk&!ga! Pre = o!"e( 7a!g 'apa( me!gga!gg& "i"(em "ara4 'a! keke1ala! (&1&h 'a! me!i!gka(ka! kere!(a!a! (erha'ap i!4ek"i "eper (i@ i!4ek"i ri!ga!; im&!i"a"i; papara! age! i!4ek"i 1ar&; (ra!"4&"i 'arah; 1aha! kimia 1era:&!; logam 1era(; (ra&ma 4i"ik 7a!g parah "eper(i :e'era "pi!alopera"i8 3
3-- PPaat#t#*$*$s$s$#l#l##gg$$
)8 Po"( = Eer(io!al Ne&roimm&!e Eha&"(io! # PENE %
Kelelaha! 7a!g !ormal 1ia"a!7a "e1a!'i!g 'e!ga! i!(e!"i(a" 'a! '&ra"i ak(i0i(a"; 'iik&(i oleh pem&liha! :epa( e!ergi8 PENE 'i(a!'ai 'e!ga! kelelaha! 4i"ik 7a!g pa(ologi" 'a! 'i"er(ai !7eri8 Hal i!i 'iik&(i oleh perio'e pem&liha! 1erkepa!9a!ga! 8 Kelelaha! 'a! ra"a "aki( a'alah 1ioalarm" 7a!g 'iperl&ka! pa"ie! agar >a"pa'a &!(&k memo'i4ika"i kegia(a! mereka 'alam ra!gka &!(&k
me!:egah ker&"aka! le1ih la!9&(8
Pa(o4i"iologi 7a!g me!'a"ari PENE meli1a(ka! 'i"4&!g"i 9ari!ga! ko!(rol reg&la"i 'alam 'a! 'i a!(ar a "7"(em" "ara4; i!i 1eri!(erak"i 'e!ga! "i"(em keke1ala! (&1&h 'a! e!'okri! 7a!g mempe!gar&hi hampir "em&a "i"(em (&1&h; me(a1oli"me "el 'a! io! 'a! ga!gg&a! pro'&k"i e!ergi aero1ik "ehi!gga (er9a'i ke(i'akmamp&a! &!(&k me!gha"ilka! e!ergi 7a!g :&k&p8
,8 Ne&rologi:al A1!ormali(ie"
Ne&rokog!i(i4; o(o!om 'a! ga!gg&a! "e!"orik; !7eri; "aki( kepala; 'a! pare"(e"ia a'alah (a!'a 'a! ge9ala !e&rologi: 7a!g me!o!9ol8 Kog!i(i4 (erma"&k pe!golaha! i!4orma"i 7a!g lam1a(; k&ra!g perha(ia!; pe!gg&!aa! ka(a; 'a!
memori ker9a a'alah 1e1erapa "7mp(om" pali!g 4&!g"io!al8 Kelai!a! "(r&k(&ral 'a! 4&!g"io!al 'alam o(ak 'a! "&m"&m (&la!g 1elaka!g ko!"i"(e! 'e!ga! pa(ologi" 'i"4&!g"i p&"a( reg&la"i 'a! 9ari!ga! kom&!ika"i o(ak; <NS 'a! ANS8 Ko!(rol &mpa! 1alik loop 'apa( me!eka! mo(orik o(ak 'a! ak(i0i(a" kog!i(i4; me!gga!gg& SSP homeo"(a"i"; 'a! re"e( eleme! ANS8 Kelai!a! i!i mer&paka! pera! pe!(i!g 'alam ge9ala !e&rologi"8 Dapa( 'ilaporka! (i'&r (i'ak !7e!7ak; ra"a "aki( 'a! 4a(ig&e l&ar 1ia"a 7a!g pa(ologi" 'a! per&1aha! 7a!g ko!"i"(e! 'e!ga! ga!gg&a! !e&rologi" (e(api 1&ka! ko!'i"i ke9i>aa!8
*8 Imm&!e Impairme!("
6ir&" !e&ropa(ik 'apa( me!gi!4ek"i 'a! mer&"ak o(ak; ga!glia 'a! "el= "el im&!8 I!4ek"i a>al 'apa( me!7e1a1ka! 'i"reg&la"i 'ari "i"(em keke1ala! (&1&h; 7a!g m&!gki! 'apa( me!7e1a1ka! i!4ek"i per"i"(e! a(a& re"po! im&! a1!ormal8 Ak(i0a"i komplek" im&!; (erma"&k pe!i!gka(a! ka'ar 1er1agai "i(oki!; pe!7e1a1 pera'a!ga! kro!i" 'e!ga! la(ar 1elaka!g im&!o"&pre"i; 7a!g mem1&a( (&1&h le1ih re!( a! (erha'ap age! i!4ek"i opor(&!i"(ik 'a! m&!gki! 1i"a "eper(i 4lare pa":a=eer(io!al 'a! ge9ala "eper(i 4l&8
+8 E!erg7 Pro'&:(io! a!' Io! Tra!"por( Impairme!("
Pe!&r&!a! e!ergi 7a!g "a!ga( 1e"ar me!&!9&kka! 'i"reg&la"i mi(oko!'ria 'a! pro'&k"i e!ergi "el; :ha!!elopa(h7; 'a! (ra!"por(a"i io!8 A'a h&1&!ga! (er1alik a!(ara 0aria "i 'i&r!al (eka!a ! 'arah #$P% 'a! kelel aha!8 Pe!&r&!a! me!i!gka(ka! ri"iko ke9a'ia! kar'io0a"k&lar8 I!(olera!"i or(o"(a(ik #OI% me!&!9&kka! ga!gg&a! a&(oreg&l a(io! "irk&la"i :ere1ral8 Ok"ige! 7a!g re!'ah; "(roke 0ol&me; 'a! k&ra!g "irk&la"i 1erh&1&!ga! 'e!ga! keparaha! ge9ala 'a! impairme!(8
+
+-- %%aasse e MMEE
)8 I!4ek"i O!"e( Fa"e Ak&( / 1&la!Ke1a!7aka! pa"ie! memiliki ge9ala 4a"e ak&( 7a!g 1er1e'a; "eper(i 4l& a(a& (a!'a=(a!'a lai! 'ari pro"e" i!4ek" i 7a!g 9ela"8 M&'ah lelah a'alah ge9ala 7a!g pali!g kha"8 Ma"a i!k&1a"i 1ia"a!7 a 1er9ala! 1e1erapa hari "ampai "emi!gg&8 Ko!'i"i pa"ie! 1i"a mem1&r&k; 'a! ge9ala=ge9ala 7a!g me!gi'e!(i4ika"i karak(er kha" ME m&lai m&!:&l "eper(i :l&"(er8 Seki(ar ,- 'ari pa"ie! memiliki o!"e( 1er(ahap 7a!g 'apa( mem1aha7aka! "i"(em keke1ala! (&1&h; mem1&a( mereka re!(a! (erha'ap i!4ek"i a(a& reak(i0a"i i!4ek"i la(e! per"i"(e! 7a!g le1ih la!9&( 'apa( me!gga!gg& "7"(em keke1ala! (&1&h8
,8 Fa"e kro!ik / 1&la!
Um&m!7a; ge9ala :e!'er&!g le1ih "(a1il 'alam 4a"e kro!i"8 1e1erapa pa"ie! me!galami 1e1erapa per1aika! 'alam 4a"e kro!i" "eme!(ara 7a!g lai!
memiliki pe!&r&!a! rogre"i4 'i 1i'a!g ke"eha(a!8
Kelelaha! 7a!g ek"(rim 7a!g 1erla!g"&!g "e(i'ak!7a / 1&la! a'alah ge9ala kha" 'ari ME8 Kelelaha! 7a!g (er&"=me!er&" 'a! mera"a 1ah>a "(ami!a (&1&h! (er&" mere!'ah8 Ge9ala lai! (erma"&k@
- Demam ri!ga!
- Saki( (e!ggoroka!
- Pem1e!gkaka! kele!9ar ge(ah 1e!i!g
- Pe!&r&!a! kemamp&a! &!(&k 1erko!"e!(ra"i
- Kelemaha! o(o( 'a! !7eri "e!'i
- Saki( kepala
- Memori 'a! ko!"e!(ra"i ma"alah
- S&li( (i'&r
- Ma"alah 'e!ga! ko!"e!(ra"i 'a! memori "eri!g (er9a'i8 Se"eora!g m&!gki! memiliki pe!&r&!a! kek&a(a! me!(al; memori 9a!gka pe!'ek ga!gg&a!; a(a& ke(i'akmamp&a!
&!(&k 1erko!"e!(ra"i ke (i(ik 'i ma!a kegia(a! r&(i! 7a!g (erga!gg&8
- Ge9ala lai! "eper(i ma"alah pe!:er!aa!; ga!gg&a! (i'&r; a(a& "&h& (&1&h !ormal 9&ga "eri!g 'ilaporka!8
- Ge9ala m&!gki! :&k&p parah 1i"a me!gga!gg& ki!er9a ker9a; 7a!g me!7e1a1ka! :&(i "aki( 'a! >ak(& 7a!g i"(iraha( 'i (empa( (i'&r8 Ge9ala ME 'apa( 1erla!g"&!g "elama 1e1erapa (ah&!8 Nam&!; mereka 1ia"a!7a (er1&r&k pa'a (ahap a>al pe!7aki(8 $e1erapa ora!g (i'ak per!ah kem1ali ke (i!gka( e!ergi a"li mereka8 Ge9ala :e!'er&!g m&!:&l kem1ali "elama ma"a "(re" emo"io!al a(a& 4i"ik8
/
/-- PPrr##ggnn##ss$$ss
- Saa( i!i (i'ak a'a o1a( 'ike!al8
- I!(er0e!"i 'i!i 'a! "(ra(egi pe!go1a(a! 7a!g (epa( 'apa( me!g&ra!gi keparaha! ge9ala8
- Prog!o"i" 1agi "eora!g i!'i0i'& (i'ak 'apa( 'ipre'ik"i 'e!ga! pa"(i8
- Pe'ia(ri@ A!ak=a!ak 1i"a me!'eri(a "a!ga( parah8
0-0- PePenanatatalalaksksananaaaann
Me'i"
Kare!a (i'ak a'a o1a( "e:ara kh&"&" (er1&k(i (elah me!7em1&hka! ME; o1a( 7a!g 'ig&!aka! &!(&k me!go1a(i 1e1erapa ge9ala 7a!g (erliha( 'e!ga! ME a'alah o1a( 'epre"i; a!(i'epre"a! "eper(i "ele:(i0e "ero(o!i! re&p(ake i!hi1i(or #mi"al!7a paroe(i!e; "er(rali!e% a(a& a!(i'epre"a! (ri"iklik #mi"al!7a ami(rip(7li!e; imiprami!e%
'apa( 'ig&!aka!8 O1a( a!(i a!"ie(a" "eper(i lora2epam 'apa( 'ig&!aka! &!(&k me!go1a(i ke:ema"a!8 Pil (i'&r; "eper(i 2opi:lo!e; 'apa( 'ig&!aka! &!(&k me!go1a(i
ga!gg&a! (i'&r (er(e!(&8 No!"(eroi'al a!(i = i!4lamma(or7 'r&g" #NSAID % 7a!g 'ig&!aka! &!(&k "aki( kepala; 'emam; 'a! !7eri &m&m 'a! !7eri8
ME <FS ka'a!g=ka'a!g 1i"a hila!g 'e!ga! "e!'iri!7a8 Oleh kare!a!7a har&" memi!&m o1a( &!(&k >ak(& 7a!g "i!gka( 'a! kem&'ia! 1erhe!(i 'a! "(a(&" ora!g (er"e1&( har&" 'i(i!9a& kem1ali "e1el&m mela!9&(ka! 'e!ga! pe!go1a(a! o1a(8
No! me'i"
Me"kip&! (i'ak a'a rekome!'a"i a(a& pera>a(a! 7a!g (er1&k(i "ampai "aa( i!i; ma!a9eme! ME (erma"&k 9ami!a! 'a! '&k&!ga! (e!(a!g ko!'i"i 'a! 1agaima!a hal=hal aka! mem1aik "eiri!g 1er9ala!!7a >ak(&8 S&li( &!(&k mempre'ik"i kapa! 'a! 1agaima!a "e"eora!g 'e!ga! ME hi'&p!7a aka! me!i!gka( kare!a i!i "a!ga( 1er0aria"i pa'a "e(iap i!'i0i'&8
Terapi perilak& kog!i(i4 'a! la(iha! # me!i!gka( 'ari >ak(& ke >ak(& % m&!:&l &!(&k me!gha"ilka! 1a!7ak ke&!(&!ga!8 Seora!g 'ok(er m&!gki! aka! me!gga1&!gka! "e9&mlah pera>a(a! 7a!g 1er1e'a 7a!g 1er(&9&a! me!ga(a"i ge9ala "pe"i4ik (erma"&k @
• i!(er0e!"i me'i" 'a! o1a(=o1a(a! • (erapi al(er!a(i4
• p"iko(erapi # (erapi perilak& kog!i(i4 % • pe!7e"&aia! 4i"ik 'a! ga7a hi'&p
P"iko(erapi a'alah "(ra(egi lai! 7a!g 'apa( mem1a!(& ora!g 'e!ga! ME 'a! kel&arga mereka &!(&k me!ga(a"i ge9ala ME8 Terapi perilak& kog!i(i4 'apa( mem1a!(& me!g&ra!gi 1e1erapa (eka!a! 'a! kekha>a(ira! (e!(a!g ME 'a! 7a!g mempe!gar&hi pa'a peker9aa! 'a! kehi'&pa! pri1a'i8
Per&1aha! 4i"ik 'a! ga7a hi'&p 9&ga m&!gki! 'ia!9&rka!8 K&ra!g!7a olahraga 'apa( memper1&r&k kelemaha! 4i"ik8 Se1&ah la(iha! 'i!ilai 'apa( me!9a'i "ara!a &!(&k mem&lihka! 1e1erapa ker&gia! e!ergi 'a! "(ami!a8 De!ga! mem&lai la(iha! perlaha!=laha!; "e:ara 1er(ahap 'a! me!i!gka(ka! 9&mlah 'a! i!(e!"i(a" 'ari >ak(& ke >ak(&8
BAB III BAB III PENUTUP PENUTUP 3.1 "es$m)ulan 3.1 "es$m)ulan
E!"e4alomieli(i" a'alah ra'a!g o(ak 'a! "&m"&m (&la!g 1elaka!g 7g (er"e1ar 'i 1e1erapa (empa(8 Ra'a!g "elap&( o(ak 'a! "&m"&m (&la!g 1elaka!g a'alah ra'a!g "elap&(
o(ak 1ak(erial 7a!g 'i(im1&lka! oleh kok&" ra'a!g "elap&( o(ak; 1er9a!gki( (er&(ama pa'a m&"im 'i!gi! 'a! m&"im "emi; me!&lar melal&i &'ara 'a! l&'ah8
$e1erapa 0ir&" 7a!g 1er1e'a 1i"a me!gi!4ek"i o(ak 'a! me'&la "pi!ali"; (erma"&k 0ir&" pe!7e1a1 herpe" 'a! go!'o!ga! #m&mp"%8 $e1erapa 'ari i!4ek"i i!i mer&paka! >a1ah; 'a! 7a!g lai!!7a 'i(&lar ka! melal&i "era!gga8 Pera'a!ga! 1ia"a!7a (er9a'i 'alam 5=)- hari "e(elah pe!7aki( kare!a 0ir&" 'a! 1i"a me!7e1a1ka! ker&"aka! 7a!g "eri&" pa'a "i"(em "ara48 Pera!'a!ga! o(ak ka'a!g 1i"a (er9a'i 1e1erapa mi!gg&; 1&la! a(a& (ah&! "e(elah i!4ek"i 0ir&"8
Pe!go1a(a! li!i per(ama &!(&k e!"e4alomieli(i" a'alah 'o"i" (i!ggi kor(iko"(eroi' i!(ra0e!a; "eper(i me(h7lpre'!i"olo!e a(a& 'ek"ame(a"o!; 'iik&(i oleh *=/ mi!gg& 'o"i" oral "e:ara 1er(ahap #Shahar;,--,%8 Pa"ie! 7a!g 'io1a(i 'e!ga! me(ilpre'!i"olo! 1i"a me!&!9&kka! ha"il 7a!g le1ih 1aik 'i1a!'i!gka! mereka 7a!g 'io1a(i 'e!ga! 'ek"ame(a"o!8 Dari 1er1agai ma"alah kepera>a(a! (er"e1&(; "eora!g pera>a( memiliki (&ga" pe!(i!g 'alam me!7&"&! i!(er0e!"i kepera>a(a! 7a!g (epa( 'a! ra"io!al; 7a!g 'apa(
'ig&!aka! "e1agai pa!'&a! 'alam melak"a!aka! (i!'aka! a"&ha! kepera>a( a! "ehi!gga 'apa( me!g&ra!gi a!gka mor1i'i(a" 'a! mor(ali(a"8
3.2 !aran 3.2 !aran
)8 $agi maha" i">a "&pa7a mem1erika! a"&ha! kepera >a(a! 7a!g (epa( kepa'a pa"ie! 'e!ga! e!"e4alomieli(i" "e"&ai 'e!ga! perkem1a!ga! ilm&8
,8 $agi i!"( i(&"i agar 'apa( me!gem1a!gka! ko!"ep a"&ha! kepera>a(a! pa'a pa"ie ! 'e!ga! e!"e4alomieli(i"8
*8 $agi (e!aga ke"eha(a! agar me !erapka! a"&ha! kepera> a(a! 7a!g (epa( kepa' a pa"ie! 'e!ga! e!"e4alomieli(i" "e"&ai 'e!ga! perkem1a!ga! ilm&8
DA%TAR PU!TA"A DA%TAR PU!TA"A
Garg RK8 A:&(e 'i""emi!a(e' e!:ephalom7eli(i"8 #ostgrad $ed %,--*@)))8
<omp"(o!; A8 <ole" A #,--.%8 M&l(iple ":lero"i"8 &ancet *,#/+.%@ )5-,)8
Mari! SE; <alle' DA8 The Mag!e(i: Re"o!a!:e Imagi!g Appeara!:e o4
Mo!opha"i: A:&(e Di""emi!a(e' E!:ephalom7eli(i" A! Up'a(e Po"( Appli:a(io! o4 (he ,-- <o!"e!"&" <ri(eria8 'euroimag lin ' Am,-)*,*@,+5=,//8
Kala( W; ame"8 #,-))%8 $iop"ikologi8 akar(a@ Salem1a H&ma!ika
La(ie4; a1'&l 'kk8 #,--%8 Ilm& ke"eha(a! a!ak8 akar(a @ 1agia! ilm& ke"aha(a! a!ak 4ak&l(a" ke'ok(era! &!i0er"i(a" I!'o!e"ia
Milo R; Kaha!a E #Mar:h ,-)-%8 M&l(iple ":lero"i"@ geoepi'emiolog7; ge!e(i:" a!' (he e!0iro!me!(8 Autoimmun )ev #5%@ A*.+8
Smel(2er; S&2a!!e8 #,--,%8 *eperawatan $edical +edah Volume edisi -8 akar(a @ EG< S(er!1erg; Ro1er(8 #,--.%8 #si.ologi *ognitif 8 Jog7akar(a@ P&"(aka Pela9ar
Wa'e; <arol8 #,--%8 #si.ologi /mum8 akar(a@ Erla!gga
Worl' Heal(h Orga!i2a(io! #,--.%8 Atlas0 $ultiple 1clerosis )esources in the 2orld !33-8
26 geneti
ENCHEPHALOMY ENCHEPHALOMY
Kejadian lingkungan pre-onset yg dapat mengganggu sist.sara ! keke"alan tu"u# ! meningkatkan meningkatkan kerentanan $neksi %irus & in'uen(a)
entero%irus) *ampak) +isungsi jaringan kontrol regulasi dalam ! diantara $nteraksi dgn sist.keke"alan +isungsional akti%itas,istira# +isregulasi mitokondria ! produksi energi sel
*#annelop#aty ! Kelainan struktural ! ungsional dlm otak ! sumsum $neksi merusak otak ! sel-+isregul asi "normal respon keke"alan Ke#ilangan #asil gn produksi energi Ketidakmampu an meng#asilkan /enurunan
energi yg +isungsi pusat regulasi dan jaringan enekan motorik otak ! akti%itas kogniti) mengganggu p gn.pola eliminasi likolisi s produksi
27 /eningkat an sitokin /eradanga n kronis dema #iperter kelema# /enurun an Kurang peraatan ketergantung /eru"a# an peran gn.#ar ga diri renda# ulit eurologi *al Kurang pengeta#u gn.pola tidur gn.mo"ili tas sik Kerusakan persepsi, kogniti Kurang inormas "ingung gn.neurolo gis kandung o*turia) inkontinensi Gangguan pd Gangguan pd mesensefalon mesensefalon dan batang dan batang gangguan pd dan gangguan pd sistem yeri
