7 Ημέρες, Καθημερινή Το Νησί των Ιωαννίνων.pdf

(1)

A

ΦIEPΩMA

KYPIAKH 22 AYΓOYΣTOY 1993

2-19

AΦIEPΩMA

H ιστορία της Nήσου των Iωαννίνων. H μοναστική πολιτεία στο Nησί και η ζωγραφική της που αποτελεί ένα απ τα κορυφαία επιτεύγματα της Σχολής της Bορειοδυτι-κής EλλαδιBορειοδυτι-κής περιοχής. H αρχιτεκτονική των μονών. H Mονή του Aγίου Nι-κολάου των Φιλανθρωπη-νών ή Σπανού. Oι τοιχο-γραφίες της δεν βρίσκουν το μοι τους στη ζωγρα-φική των μετά την Aλωση χρνων. H Mονή του Aγίου Παντελεήμονος. Στα διώ-ροφα κελιά της δολοφονή-θηκε, το 1822, ο Aλή Πα-σάς. H Mονή Προδρμου. Kτίστηκε το 1506 απ τους αδελφούς ιερομονάχους Nεκτάριο και Θεοφάνη Aψαράδες. H Mονή Παναγίας της Eλεούσας. Oι τοιχογρα-φίες της έχουν δεχθεί αρκε-τές επιζωγραφίσεις και εί-ναι σήμερα ασυντήρητες. Tο Mοναστήρι της Mεταμρφωσης. H Mονή Nτιλίου. Λα-μπρύνεται απ τοιχογρα-φίες υψηλής ποιτητας που φιλοτεχνήθηκαν το 1542-43. Oι φορητές εικνες. Kαλύπτουν ένα μακρύ χρονικ φάσμα που ξεκινά απ τον 15ο αιώνα και φθάνει ως τον 20 αιώνα. Tα λειτουργικά σκεύη και τα κειμήλια των μονα-στηριών.

20 BIBΛIO

Tα νέα μυθιστορήματα.

21-22

KPITIKH

Eπίδαυρος. Oι «Tρωάδες» του Eυριπίδη απ το Θέα-τρο Tέχνης και η «Σαμία» του Mενάνδρου απ τον Θεατρικ Oργανισμ Kύ-πρου.

23 ΓEYΣEIΣ

Συνταγή μαγειρικής. Oίνος ο αγαπητς.

24 ΘEAMATA

Kινηματογράφοι και θέα-τρα.

25-31

THΛEOPAΣH

Tο πργραμμα της εβδο-μάδας. Yπεύθυνος «Eπτά Hμερών»: BHΣ. ΣTAYPAKAΣ

2

H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 22 AYΓOYΣTOY 1993

Γραφικ δρομάκι του οικισμού.

Tο Nησί Iωαννίνων

Δεκαπέντε αιώνες πολυκύμαντης ιστορίας και θρύλων

Tο λιμάνι του Nησιού Iωαννίνων με τα βαθύσκια γιγάντια πλατάνια του. TA ΓIANNENA, η πολιτεία της ιστορίας και των θρύλων δεκαπέντε αιώνων, διαθέτει τρία ατίμητα στολίδια: Tο Kάστρο, τη λίμνη Παμβώτιδα και το Nησί. Xωρίς το Nησί, μνο με το Kάστρο, η ιστορία της πλης, θα ήταν λειψή και ατελής. Θα άφηνε έξω απ τη ζωή της τον ψυχικ κ-σμο των κατοίκων της, τα σπαράγματα της ψυχής τους, τις αγωνίες του νου σε λους τους αιώνες», απ την τε-λευταία περίοδο του Bυζαντίου (13-14 αιώνας) και το Δε-σποτάτο της Hπείρου έως και την Tουρκοκρατία. Tο Kάστρο έχει να μας μαρτυρήσει αδιάκοπους πολέ-μους, πολιορκίες, επιδρομές, νίκες και ήττες... Aπουσιά-ζει, μως, απ το Kάστρο η Oρθοδοξία, τα δημιουργήμα-τά της. Θα τα συναντήσουμε στο Nησί, στα μοναστήρια. Mοναστήρια λιτά, απέριττα που κρύβουν στα σπλάχνα τους τοιχογραφίες απ τις πιο σημαντικές της μεταβυζα-ντινής τέχνης, κορυφαία επιτεύγματα της Σχολής της βο-ρειοδυτικής ελλαδικής περιοχής. Πτε πρωτοεμφανίσθηκε ο μοναχισμς, το άνθος αυτ της χριστιανικής κοινωνίας στο Nησί; Πτε κτίσθηκαν τα μοναστήρια Aγίου Nικολάου των Φιλανθρωπηνών, Nτιλί-ου, Eλεούσης, Mεταμορφώσεως, Προφήτη Hλία, Προδρ-μου και Παντελεήμονος; Ποιοι οι κτήτορες των; Ποιοι οι αγιογράφοι των μονών και ποιες οι σημαντικτερες τοι-χογραφίες των; Ποια ιερά κειμήλια φυλλάσονται σ’ αυτά; Ποια η ζωή και η δράση των μοναστηριών; Σ’ αυτά τα ερωτήματα προσπαθεί να απαντήσει το α-φιέρωμα των «Eπτά Hμερών» που ακολουθεί και έχει γραφτεί απ ειδικούς επιστήμονες οι οποίοι έχουν εργα-σθεί, χρνια τώρα, με ζήλο και αυταπάρνηση για να φέ-ρουν στο φως, άγνωστους στους πολλούς, θησαυρούς της Oρθοδοξίας και του Eλληνισμού.

(2)

KYPIAKH 22 AYΓOYΣTOY 1993 - H KAΘHMEPINH

3

Mονή Φιλανθρωπηνών. Nτιος εξωνάρθηκας του καθολικού. Eνας απ τους επτά Eλληνες φιλοσφους, ο Eλληνας Θουκ(υδ)δίδης. Δεξιά, κύριος νας. Nτιος τοίχος.

H Mεταμρφωση του Xριστού.

Mονή του Aγίου Nικολάου των Φιλανθρωπηνών ή του Σπανού. Aριστερά, κύριος νας. O Παντοκράτωρ. Δεξιά, Mονή της Παναγίας της Eλεούσας. Kύριος νας. Nτιος τοίχος. Aγιος αταύτιστος.

(3)

AΦIEPΩMA

4 Oι Mονές της Nήσου

των Iωαννίνων

H μοναστική πολιτεία στο Nησί και η ζωγραφική της που αποτελεί ένα απ

τα κορυφαία επιτεύγματα της Σχολής της Bορειοδυτικής Eλλαδικής περιοχής

TωνMίλτου Γαρίδη Kαθηγητή Bυζαντινής Aρχαιολογίας στο Πανεπιστήμιο Iωαννίνων Aθανασίου Παλιούρα Προέδρου του Tμήματος Iστορίας - Aρχαιο-λογίας του Πανεπιστημίου Iωαννίνων TO NHΣI της λίμνης Παμβώτιδος της ιστορικής πλης των Iωαννίνων δεν είναι μνο κσμημα για τους κατοί-κους του και τπος ομορφιάς και γα-λήνης για τους επισκέπτες. Aν στα νεώτερα χρνια έχει συνδέσει την ι-στορία και το μύθο με το θάνατο του Aλή - Πασά, στη Bυζαντινή και τη Mε-ταβυζαντινή περίοδο το κεντρικ ση-μείο αναφοράς για την ιστορία και την τέχνη είναι η μοναδική πολιτεία με τα οχτώ μοναστηριακά συγκροτή-ματα. Aναφερμαστε στη Mονή του Aγίου Nικολάου των Φιλανθρωπηνών ή Σπανού, στη Mονή του Aγίου Nικο-λάου, επίσης, Nτίλιου ή Στρατηγο-πούλου, στη Mονή Eλεούσης ή Aγίου Nικολάου των Γκιουμάτων, ή ακμα των Mεθοδάτων, και στη Mονή Mετα-μορφώσεως του Σωτήρος, συγκρο-τήματα που βρίσκονται στη βορειο-δυτική πλευρά του νησιού, ή ακμα στη Mονή προφήτου Hλιού στην κο-ρυφή του λφου, στη Mονή Προδρ-μου, και στη Mονή Aγίου Παντελεή-μονος, που βρίσκονται ανατολικά του Nησιού και τέλος στην Kοίμηση της Θεοτκου που αποτελεί σήμερα τον ενοριακ να στο κέντρο του χωριού για τον οποίο υπάρχουν εν-δείξεις τι κι αυτς κάποτε ξεκίνησε ως καθολικ μοναστηριού.

Mοναχισμς

H πρώτη ιστορημένη μαρτυρία για τη μοναστική πολιτεία, αλλά και για καλλιτεχνική δραστηριτητα πάνω στο Nησί, αναφέρεται στην επιγρα-φή, εσωτερικά στο υπέρυθρο του κυ-ρίως ναού του καθολικού των Φιλαν-θρωπήνων, που μας δίνει το έτος 1292, χρονολογία της ίδρυσης του μοναστηριού απ τους άρχοντες των Iωαννίνων Φιλανθρωπήνους, και που αποτελεί την πρώτη μαρτυρία της ι-διτυπης σχέσης ανάμεσα στη μονα-στική πολιτεία και στο «κοιν» της πλης των Iωαννίνων. H σχέση αυτή διατηρήθηκε μέχρι τον 19ο αιώνα. Στην περίοδο της Tουρκοκρατίας το Nησί ονομαζταν απ τους Tούρκους «Kιαφίρ Aντασί», δηλαδή «Nησί των απίστων» κατά την πληροφορία του Eβλιγιά Tσελε-μπή, γιατί διέθετε προνμια και δεν κατοικήθηκε ποτέ απ Mουσουλμά-νους. Aπ επιγραφές και άλλες ιστο-ρικές πηγές φαίνεται καθαρά τι τουλάχιστον απ τον 13ο αιώνα μέ-χρι και τον 17ο, άρχοντες της πλης των Iωαννίνων ιδρύουν, προστατεύ-ουν και συχνά διευθύνπροστατεύ-ουν, ως ηγού-μενοι, τις Mονές του Nησιού. Στρα-τηγπουλοι, Σπανοί, Φιλανρωπηνοί, Nτίλιοι, Aψαράδες, Γκουμάτοι, Mε-θοδάτοι. Aν και η πρώτη ιστορικά τεκμηριωμένη χρονολογία για την ύ-παρξη μοναστικής οργάνωσης είναι το 1292, μπορούμε βάσιμα να υποθέ-σουμε τι ασφαλώς υπήρχε και πρη-γουμένως οργανωμένος μοναστικς βίος, ο οποίος δεν πρέπει να ήταν ά-σχετος με την ανάπτυξη που έπαιρνε συνεχώς η πλη των Iωαννίνων. Oσο για την Kοιντητα των ψαράδων του Nησιού οι ιστορικές μαρτυρίες ξεκι-νούν απ τις αρχές του 16ου αιώνα, αλλά θα πρέπει να είναι αρχαιτερη, πιθαντατα απ τη βυζαντινή περίο-δο. Mπορούμε να εκφράσουμε την ά-ποψη σύμφωνα με την οποία η μικρή κοινωνία των κατοίκων της Kοιντη-τας, μέσα στους αιώνες, μοίραζε τα ενδιαφέροντα και τη ζωή της ανάμε-σα στα μοναστήρια και στη λίμνη, και αποτελούσε μια κοινωνία διαφορο-ποιημένη απ την κοινωνία της π-λης.

Eρευνα

Aποτελεί ατύχημα για την επιστη-μονική έρευνα η διαπίστωση τι ελά-χιστα στοιχεία, αρχειακά και άλλα, διασώθηκαν ως τις μέρες μας για την ιστορία, την τέχνη, το βίο και τις προ-σωπικτητες που συνδέονται με τα μοναστήρια του Nησιού. Oι πληροφορίες που έφθασαν ως εμάς, για πρσωπα και καταστάσεις, είναι λίγες και κάποτε ασήμαντες, σε βαθμ ώστε μνο αποσπασματικά και ευκαιριακά να μπορούμε να κατα-γράψουμε μερικές ενδείξεις απ το δραστήριο πέρασμα της μοναστικής πολιτείας πάνω στο Nησί. Tα απτά και εύγλωττα δείγματα, απεναντίας, που μελετούμε σήμερα, είναι ικανά να «διηγηθούν» την πολυσήμαντη ιστο-ρία των μοναστηριών και να μας βοη-θήσουν, σε γενικές γραμμές, να ανα-συνθέσουμε την καλλιτεχνική τους φυσιογνωμία. Γιατί αν χάθηκαν τα «κείμενα» μένουν τα «αντικείμενα». Eίναι αυτά τα «απτά δείγματα»: η αρχιτεκτονική των καθολικών των μοναστηριακών συγκροτημάτων· ο τοιχογραφικς διάκοσμος, που υ-πάρχει, φορητές εικνες και κειμή-λια, καθώς και απομεινάρια χειρο-γράφων, εγχειρο-γράφων, παλαιοτύπων και εκκλησιαστικών εκδσεων, που περισώθηκαν χάρις και στο ανανεω-τικ ρεύμα στοργής και φροντίδας για την εκκλησιαστική και την πολιτι-στική κληρονομιά, που παρατηρείται στις μέρες μας στο χώρο του νησιού και των μοναστηριών του.

Aρχιτεκτονική

H μελέτη της αρχιτεκτονικής επι-κεντρώνεται ιδιαίτερα στα καθολικά. Oι ναοί, με εξαίρεση το καθολικ της Mονής Προδρμου, είναι απλές βασι-λικές, μονχωρες ή τρίκλιτες, χωρίς ιδιαίτερα χαρακτηριστικά. O Aγιος Nικλαος της Mονής Nτίλιου μνο, διασώζει την επιμελημένη τοιχοδρο-Aεροφωτογραφία της Nήσου των Iωαννίνων. Bρεια πλευρά. O οικισμς, το λιμάνι. Διακρίνονται οι Mονές Προδρμου και Aγίου Παντελεήμονα, ο ενοριακς Nας της Kοίμησης της Θεοτκου και ο νας του Aγίου Eλευθερίου. Aκμα οι Mονές

(4)

μία του αρχαϊκά στοιχεία με ενσωμα-τωμένα στις εξωτερικές πλευρές πε-ρίτεχνα τξα. H χρονολγηση του αρχικού του χτίσματος θα πρέπει να μετατοπισθεί ώς και τον 12ο αιώνα, ί-σως και παλαιτερα. Στο καθολικ της Mονής Φιλαν-θρωπηνών, κτίσμα του 1292, πως και στα υπλοιπα, αποτελεί εντυπω-σιακ στοιχείο η λιτή αρχιτεκτονική γραμμή, η ξυλστεγη, αρχικά, και με-τά καμαροσκέπαστη δίρριχτη στέγη και η έλλειψη εξωτερικού διακ-σμου, που ήταν τσο συνηθισμένος στα μνημεία της Hπείρου και της βο-ρειοδυτικής Eλλάδος γενικτερα, α-π τον 13ο ώς τον 15ο αιώνα,στην ε-ποχή δηλαδή του «Δεσποτάτου της Hπείρου». Aπουσιάζει ο κεραμοπλα-στικς διάκοσμος, που αποτελούσε καννα π.χ. για τα αντίστοιχα μνη-μεία της Aρτας, και που διεμρφωσε το ύφος της εποχής. Eπισημαίνεται παράλληλα η ιδιομορφία του σχήμα-τος της αψίδας του αρχικού καθολι-κού των Φιλανθρωπηνών. Tο ημικύ-κλιο της κγχης διαμορφώνεται εσω-τερικά, ενώ εξωτερικά εγγράφεται σε ορθογώνιο, δίνοντας διαφορετική πλαστική μορφή στην ανατολική πλευρά του ναού. Tο ίδιο στοιχείο ε-παναλαμβάνεται και στη Mονή Προ-δρμου του 16ου αιώνα που μως οι «αγιορείτικου» τύπου χοροί φανε-ρώνουν τους νέους προσανατολι-σμούς της τέχνης, η οποία προσαρ-μζεται στις απαιτήσεις της λατρεί-ας. H ανάπτυξη των μοναστηριών του Nησιού ως οικονομικών μονάδων, μέσα στον 16ο αιώνα, ανάπτυξη που συνδέεται με το επερχμενο εμπορι-κ-οικονομικ ανέβασμα της πλης των Iωαννίνων, εκδηλώνεται με την επέκταση και υπερύψωση των κτι-ρίων. Nάρθηκες, εξωνάρθηκες, προ-σκτίσματα, τράπεζες, κελιά, ανακαι-νίσεις, δηλώνουν την απαρχή νέας ε-ποχής πολλαπλών δραστηριοτήτων και καλλιτεχνικής ανανέωσης.

Aνάπτυξη

H Mονή Φιλανθρωπηνών έχει το προβάδισμα σ’ αυτ. Aυτή την εποχή πιθαντατα, ή και νωρίτερα, εκτς απ την υπερύψωση του κύριου να-ού, προστίθεται ο νάρθηκας –μεγά-λος και ευρύχωρος, ένα είδος «λι-τής»– και οι τρεις εξωνάρθηκες, οι ο-ποίοι περιζώνουν σε σχήμα Π το να και τη λιτή. Mία ζωγραφική μαρτυρία πρέπει να προσεχθεί ιδιαίτερα. Στο υπέρθυρο της εισδου απ το ντιο εξωνάρθηκα προς τη λιτή διασώζο-νται τα ίχνη τοιχογραφίας που παρί-στανε σε προτομή τον Aγιο Nικλαο ή άλλη, φτερωτή μορφή. H τοιχογρα-φία, προ του 16ου αιώνα, ήταν εξω-τερική που σημαίνει τι δεν είχε κτι-στεί ακμη ο ντιος εξωνάρθηκας στο μέρος που σήμερα διαμορφώ-νεται, κάτω απ το θολωτ προστώο, και η μνη σε χρήση είσοδος προς το να. Aυτ προϋποθέτει ακμη πως η λιτή –ή τμήμα της– προϋπήρξε των τριών εξωναρθήκων. Aργτερα, ταν χτίστηκαν οι εξωνάρθηκες και είχε ξεθωριάσει η παράσταση του αγίου, πάνω στα ίχνη της παλιάς ζωγραφί-στηκε η καινούργια. H τελευταία έχει αποτειχιστεί με τις εργασίες συντή-ρησης του μνημείου που επέτρεψαν να φανερωθεί και η παλαιά παράστα-ση, η οποία, θα πρέπει να υποστηρί-ξουμε, αποτελεί τη μοναδική τοιχο-γραφημένη ζωγραφική μαρτυρία της βυζαντινής, ίσως, φάσεως των μονα-στηριών του Nησιού. H οικονομική λοιπν ανάπτυξη της μοναστικής πολιτείας, φέρνει την α-ντίστοιχη πνευματική. Aπ εκεί οδη-γούμαστε σε μεγάλες καλλιτεχνικές δημιουργίες.

Zωγραφική

Mιλώντας για τη ζωγραφική ανα-φερμαστε στη Mονή Φιλανθρωπη-νών, στη Mονή Nτίλιου, στη Mονή Eλεούσας και λιγτερο στα υπλοιπα

AΦIEPΩMA

5

Συνέχεια στην 6η σελίδα Mονή Φιλανθρωπηνών. Πλατυτέρα, Mετάδοση και Mετάληψη, συλλειτουργοί Iεράρχες.

O Aγιος Mαρτύριος. Λεπτομέρεια τοιχογραφίας στον κύριο να (βρειος τοίχος) της Mονής Φιλανθρωπηνών.

(5)

μοναστήρια. Στο καθολικ της Mο-νής Φιλανθρωπηνών επισημαίνονται τρεις φάσεις. Oι δύο πρώτες αφο-ρούν στον κυρίως να και η τρίτη στη λιτή και τους εξωνάρθηκες. Στον κυ-ρίως να και σύμφωνα με την επι-γραφή που ερμήνευσε η Mυρτάλη Aχειμάστου–Ποταμιανού, η πρώτη φάση, που τοποθετείται γύρω στα 1530, αναφέρεται στα κάτω τμήματα του ναού, ενώ λίγο υστερτερα, το 1542 ζωγραφίστηκε ο «θλος, η κα-μάρα δηλαδή. H πλούσια ανάπτυξη των θεμάτων, που απλώνονται στις επιφάνειες, α-ναφέρονται στον Xριστολογικ κύ-κλο, ιδιαίτερα στο Πάθος, στα Eωθι-νά Eυαγγέλια και στα Θαύματα, σε σκηνές απ τον λειτουργικ και τον Θεομητορικ κύκλο και κλείνουν με τους ολσωμους αγίους. Yπογραμμί-ζουμε τον επιβλητικ Παντοκράτο-ρα, που εντάσσεται στην προσαρμο-γή, γενικτερα του προγράμματος τρουλλαίου ναού σε καμαροσκέπα-στο. Πάνω απ το ιερ βήμα, το εικο-νογραφικ πργραμμα συμπληρώνε-ται με μία υψηλής πνοής, έμπευσης και εκτέλεσης μεγαλειώδη παράστα-ση της Θείας Λειτουργίας, η οποία πέρα απ την άρτια εκτέλεση εκ-πλήσσει με την πρωττυπη παρουσία επί μέρους λεπτομερειών πως ο Aρχάγγελος Σεραφείμ.

Παράδοση

Eπιγραμματικά αυτή η ζωγραφική, που συνεχίζει τη μεγάλη παράδοση του 14ου και του 15ου αιώνα, χαρα-κτηρίζεται για την ορμητική και θεα-τρική κίνηση και για την επανάληψη εικονογραφικών κυρίως, αλλά και στυλιστικών ιδιαιτεροτήτων. Iδιαιτε-ροτήτων που της κληροδτησε ένα ορισμένο ρεύμα ζωγραφικής του τέ-λους του 15ου αιώνα στον ευρύτερο γεωγραφικ χώρο, απ τα θεσσαλικά Mετέωρα (παλι Kαθολικ Mεγάλου Mετεώρου) την Kαστοριά (Aγιο Nικ-λαο Eυπραξίας, Aγιο NικNικ-λαο Mαγα-λιού και την πρώτη φάση του Aγίου Nικολάου της αρχντισσας Θεολογί-νας), άλλες περιοχές της Mακεδο-νίας (Aγιο Nικήτα στο Tσούτσερ, μο-ναστήρι Tρέσκαβατς κοντά στον Πρί-λεπο), μέχρι τον Πογκάνοβο και σει-ρά μολδαβικά μνημεία της εποχής. Eίναι αναγκαίο να σημειώσουμε τι η ζωγραφική έκφραση του κυρίως να-ού των Φιλανθρωπηνών βρίσκεται στο οριστικ τέρμα μιας μακράς πο-ρείας. Eίναι πλέον κατασταλαγμένη και χαρακτηρίζεται λιγτερο απ την αναζήτηση αφού γνωρίζει πια πολύ καλά ποια μηνύματα θέλει να στείλει και με ποιο τρπο να τα αποδώσει. Συχνά η αντίληψη και η εικαστική έκφραση αποπνέει, θα λέγαμε, ένα «κατελάνειο ύφος» γεγονς που την τοποθετεί στην πρώτη γραμμή της καλλιτεχνικής παραγωγής μέσα στον 16ο αιώνα. Bρίσκουμε δηλαδή πως η ζωγραφική αυτή αποτελεί ένα απ τα κορυφαία επιτεύγματα της Σχολής της Bορειοδυτικής Eλλαδικής πε-ριοχής, που εκφράζεται παράληλα με την Kρητική Σχολή στην ίδια περίο-δο. H τρίτη ζωγραφική περίοδος ανα-φέρεται στη λιτή και στους εξωνάρ-θηκες και σύμφωνα με την επιγραφή χρονολογείται στο 1560. H λιτή εντυπωσιάζει με το πλήθος των παραστάσεων, αφού το μεγαλύ-τερο μέρος του εικονογραφικού προγράμματος αφιερώνεται στην α-πεικνιση μαρτυρίων. Σε μια ζώνη ψηλά ιστορείται ο Aκά-θιστος Yμνος, ενώ στη βορειοανατο-λική γωνία δίνονται με παραστατικ-τητα σε τέσσερις σκηνές επεισδια απ το συναξάρι του Aγίου Nικολά-ου. Mερικές μεμονωμένες παραστά-σεις (Eπί Σοι χαίρει, η Kοίμηση της Θεοτκου), η Θυσία του Aβραάμ, η Bάπτιση του Xριστού...), μαζί με τη ζώνη των ολσωμων αγίων ολοκλη-ρώνουν το πργραμμα. Θα πρέπει ε-δώ να σημειώσουμε δύο ιδιαίτερης σπουδαιτητας τοιχογραφίες. H μία αναφέρεται στους Φιλανθρω-πινούς που έζησαν σε διαφορετικές εποχές, αλλά εδώ ζωγραφίζονται -λοι μαζί κάτω απ τξο στη βορειο-δυτική γωνία. Προσεύχονται στον Aγιο Nικλαο, ο οποίος με τη σειρά του, κρατώντας ανοιχτ ειλητάριο, εύχεται γι’ αυτούς στο Xριστ, που εικονίζεται στην κορυφή, ευλογώ-ντας. Πέρα απ την ιστορική αξία της παράστασεις, πρέπει εδώ να υπο-γραμμίσουμε την έννοια του διαχρο-νικού πορτρέτου, έτσι πως διασώ-ζεται στα πρσωπα των Φιλανθρωπι-νών που, ορισμένοι, κατά καιρούς ή-ταν ηγούμενοι του μοναστηριού.

Iωάννης εξ Iωαννίνων

H δεύτερη τοιχογραφία που πρέπει εδώ να επισημανθεί, είναι η απεικ-νιση του νεομάρτυρος Iωάννου του εξ Iωαννίνων, ο οποίος, νεαρς, μαρ-τύρησε στην Kωνσταντινούπολη το 1526. H τοποθέτησή του ανάμεσα στους ολσωμους μεγάλους αγίους μαρτυρεί πσο γρήγορα μέσα στο κοιν αίσθημα των πιστών και μέσα στη συνείδηση της Eκκλησίας καθιε-ρώθηκε μέσα στη χορεία των αγίων. Πρκειται για μια τοποθέτηση ιδεο-λογικού χαρακτήρα που αντανακλά, σε καλλιτεχνικ επίπεδο, αγώνες ε-θνικής και θρησκευτικής αντίστασης απέναντι στο θανάσιμο για το Eθνος, την πολιτιστική ταυττητα και την Eκκλησία κίνδυνο του εξισλαμισμού, που ήταν ιδιαίτερα έντονος αυτή την εποχή και σ’ αυτή την περιοχή. Γενικά, το εικονογραφικ πρ-γραμμα της λιτής υστερεί ως σύνθε-ση, αλλά σε ορισμένες απ τις επί μέρους παραστάσεις επισημαίνονται έργα υψηλής οργάνωσης και ποιτη-τας, με «κατελάνειο» χρωματικ ύ-φος και αναγεννησιακ σχέδιο που είναι εντυπωσιακή η αποδοχή μηνυ-μάτων απ τη σύγχρονη ευρωπαϊκή ζωγραφική, μηνυμάτων που ενσωμα-τώνονται εδώ για πρώτη φορά στη ζωγραφική της βυζαντινής παράδο-σης, ανανεώνοντάς την. Aξίζει να υπογραμμίσουμε απ τη μια τον εκπαιδευτικ χαρακτήρα της απεικνισης των μαρτυρίων και την αναζήτηση λύσεων σε προβλήματα που θέτει η παραδοχή ορισμένων α-ναγεννησιακών αντιλήψεων ως προς τη ζωγραφική έκφραση. Aπ την άλ-λη τον ουμανισμ της Aναγέννησης σε συνδυασμ με υπερρεαλιστική α-πδοση καταλοίπων βαρειάς αγρι-τητας του Mεσαίωνα. Eξάλλου, τα ί-δια γνωρίσματα απαντώνται στις α-πεικονίσεις των μαρτυρίων και στο βρειο νάρθηκα. Στον δυτικ εξωνάρθηκα εικονίζο-νται σκηνές απ το βίο μεγάλων α-σκητών (Eφραίμ του Σύρου και Γερά-σιμου του Iορδανίτη), παραβολές του Xριστού σε σπάνια απεικνιση, οι Aίνοι και, στο κέντρο του θλου, ο Παλαις των Hμερών. Tο εικονογρα-φικ σύνολο του δυτικού εξωνάρθη-κα συνεχίζει τα ιδιαίτερα γνωρίσματα και το ύφος της ζωγραφικής της λι-τής αν και είναι σχεδιασμένο με συν-θετικά μεγαλύτερη ευρύτητα και ί-σως απ άλλο καλλιτέχνη. O Xριστς σε δξα, σε συνδυασμ με τον Mεγάλης Bουλής Aγγελο της λιτής και τον Παντροκράτορα του κυρίως ναού του παλαιοτέρου προ-γράμματος συναπαρτίζουν την τρια-δική σύνθεση, που αποτελεί διαχρο-νική έκφραση του τριαδικού Θεού μέσα στην ιστορία της

ανθρωπτη-6

AΦIEPΩMA

Συνέχεια απ την 5η σελίδα

Συνέχεια στην 8η σελίδα H επιγραφή στον κύριο να (δυτικς τοίχος) της Mονής Φιλανθρωπηνών.

(6)

7 AΦIEPΩMA

Mονή Φιλανθρωπηνών. Λιτή. Aνατολικς τοίχος. Eπάνω, το μαρτύριο του Aγίου Bαβύλα. Eίναι χαρακτηριστικ τι ο διοικητής της περίφημης Iσπανικής αρμάδας ζωγραφίζεται εδώ μεταξύ των τυράννων. Kάτω, το μαρτύριο των Aγίων

Aκινδύ-νου, Πηγασίου, Aφθονίου, Eλπιδοφρου, Aνεμποδίστου.

O Aγιος Iωάννης ο νεομάρτυς ο εξ Iωαννίνων. Zωγραφίζεται λίγα χρνια μετά το μαρ-τύρι του απ τους ονομαστούς καλλιτέχνες Φράγκο και Γεώργιο, τους Kονταράδες

(7)

τας κατά το χριστιανικ δγμα. Στο βρειο νάρθηκα, το μεγαλύτερο μέ-ρος καλύπτεται με μαρτύρια και άλ-λες σκηνές απ τα Mηναία καθώς και ολσωμους αγίους. Eδώ μπορούμε να δούμε ως πολύ πιθανή την παρου-σία των αδελφών ζωγράφων Φρά-γκου και Γεωργίου Kονταρή. H σύ-γκριση με το ενυπγραφο έργο τους στο νάρθηκα της Mονής Bαρλαάμ των Mετεώρων (1566) και ο τρπος σύνταξης του κειμένου της επιγρα-φής, στο υπέρυθρο, στον ίδιο νάρθη-κα των Φιλανθρωπηνών, που σώζεται μνον η μισή, μας οδηγούν σ’ αυτή την άποψη. Στο ανατολικ διαμέρισα του β-ρειου νάρθηκα, μεταξύ άλλων, ζω-γραφίζονται σκηνές απ τη Γένεση, την ιστορία του Mωϋσή, την Eξοδο, την ιστορία του Iωσήφ και την πτώση του Eωσφρου. Tα θέματα είναι αξιο-πρσεχτα γιατί μας οδηγούν σε πα-λαιτερα πρτυπα απ’ που εμπνέο-νται οι καλλιτέχνες και τα οποία το-ποθετούνται πιθαντατα στον 12ο αιώνα. Ως προς την απεικνιση της Eξ-δου και, ιδιαίτερα, στην εικονογρά-φηση της ιστορίας του Iωσήφ εντυ-πωσιάζει η αντίθετη φορά της παρά-θεσης των σκηνών, δηλαδή απ δε-ξιά προς τα αριστερά, φαινμενο που είναι δυνατν να αποδοδθεί σε έμμε-ση επίδραέμμε-ση κάποιου παλαιού έμμε- σημιτι-κού εικονογραφημένου χειρογρά-φου. Oρισμένες σκηνές ή και κύκλοι ο-λκληροι απ την Παλαιά Διαθήκη συνεχίζονται και στο ντιο εξωνάρ-θηκα. Eικονογραφούνται επεισδια απ τις πορείες και τη διαβίωση στην έρημο και απ τις δραστηριτητες του Mωϋσή, την οργάνωση και ρύθ-μιση του τυπικού της λατρείας της Kιβωτού και του Θυσιαστηρίου (Eξο-δος, Aριθμοί), τη διάβαση του Iορδά-νη και την κατάληψη της Iεριχούς (Iησούς του Nαυή), τις περιπλανή-σεις και την αιχμαλωσία της Kιβωτού, το θάνατο του Σαμψών στη Γάζα. (Kριταί, Bασιλειών A’).

Προσκυνήσεις

Παρουσιάζονται με έμφαση προ-σκυνήσεις ειδώλων, αποστασίες αλ-λά και μετάνοιες και επανεπιστροφή στην μονοθεϊστική λατρεία του λαού του Iσραήλ. (Kριταί, Bασιλειών A’, B’, Γ’, Παραλειπομένων B’). Aναπτύσσε-ται ακμα ο κύκλος του Προφήτη Hλία (Bασιλειών Γ’) και εικονίζονται προφητείες και οράματα των Δανιήλ, Hσαΐα, Iερεμία, Iεζεκιήλ, Mιχαίου ή και άλλων προφητών. Σ’ ολκληρο το βρειο τοίχο απλώνεται η εντυπω-σιακή παράσταση της Δευτέρας Πα-ρουσίας, έργο μνημειακού χαρακτή-ρα, πως διαμορφώθηκε στα μονα-στικά κέντρα του 16ου αιώνα, αλλά και με ορισμένες ιδιορρυθμίες και ι-διαιτερτητες, μερικές απ τις οποί-ες ίσως είναι και μοναδικές. Στον ίδιο νάρθηκα, δυτικά και ν-τια, απεικονίζονται αρχαίοι Eλληνες σοφοί, ως προφήτες της θύραθεν σοφίας που προέβλεψαν την έλευση του Xριστού. H τοποθέτησή τους στο χώρο αυτ συμβολίζει την οικουμενι-κτερη διάσταση που ξαναπαίρνει η χριστιανική διαδασκαλία αυτή την ε-ποχή, στην σύνδεση δηλαδή Xριστια-νισμού και αρχαίας σκέψης. Γενικτερα η ζωγραφική των Φι-λανθρωπηνών, σε λες της τις φά-σεις, μαρτυρεί έντονες εμπορικές, πνευματικές και καλλιτεχνικές επα-φές με τον κσμο της Δύσης, που βοηθούν στη διαμρφωση ενς ανα-νεωτικού δημιουργικού ρεύματος και επηρεάζουν στον επμενο αιώνα, λες τις περιοχές των Bαλκανίων.

Mνη Nτίλιου

Tο καθολικ της Mονής Nτίλιου,το οποίο ζωγραφίστηκε το 1543, ανήκει στο ίδιο καλλιτεχνικ κλίμα με τη ζω-γραφική των Φιλανθρωπηνών και πα-ρουσιάζει τις ίδιες εικονογραφικές ι-διαιτερτητες. Πρκειται και εδώ για ζωγραφική ποιτητας με τη μνη δια-φορά τι έχει δεχτεί περισστερα μηνύματα, ως προς τη σύνθεση, το ύ-φος, ακμη και την τεχνική, απ την Kρητική Σχολή πως διαμορφώνεται αυτή την περίοδο στα μεγάλα μονα-στικά κέντρα. Eμφανίζονται σπάνια θέματα, με αρχαϊκές ρίζες, πως η παράσταση Θεοφανείας στην αψίδα του Iερού, «η πηγή της Σοφίας Iωάννου του Xρυσοστμου» σε τυφλ αψίδωμα του ντιου τοίχου του νάρθηκα, ή α-κμη και οι σκηνές απ την παιδική ηλικία της Παναγίας στον δυτικ τοί-χο του νάρθηκα, που μας οδηγούν στην τέχνη Kωνσταντινουπολίτικων μνημείων πως π.χ. της Mονής της Xώρας. Eξάλλου μερικά θέματα απο-τελούν δάνεια απ την τέχνη της Δύ-σης, πως για παράδειγμα η παρά-σταση του αγίου Σεβαστιανού ανά-μεσα στους ολσωμους αγίους, ή α-π τον ισλαμικ κσμο της Aνατο-λής, πως μερικά διακοσμητικά μοτί-βα στο νάρθηκα. H ζωγραφική της Mονής Nτίλιου παρουσιάζει τέτοιες ιδιαιτερτητες, σε σύγκριση με τα άλλα μνημεία του Nησιού και της περιοχής και σε τέ-τοιο βαθμ, ώστε να διαμορφώνει μια καθαρά δική της φυσιογνωμία.

Mονή Eλεούσης

Στη Moνή Eλεούσης και ιδιαίτερα στο ανατολικ τμήμα του καθολικού αναπτύσσεται, παραγνωρισμένος μέ-χρι πρσφατα, εικονογραφικς διά-κοσμος πολύ συγγενικς, σε σύλλη-ψη και εκτέλεση, με τον αντίστοιχο της Mονής Φιλανθρωπηνών και των εκκλησιών της Bελτσίστας. Aντίθετα στο δυτικ τμήμα του να-ού, που αποτελεί νεώτερη επέκταση, σώζεται δεύτερη φάση, ενώ στο νάρ-θηκα ο καπεσοβίτης ζωγράφος Aνστάσιος με τα παιδιά του, το 1759, α-ναπτύσσει ολκληρο εικονογραφικ πργραμμα σε τρίτη φάση με σκηνές απ τη Γένεση, το συναξάρι του αγί-ου Nικολάαγί-ου, τη Δευτέρα Παραγί-ουσία, τους Aίνους καθώς και τις προσωπο-γραφίες των κτητρων και ηγουμέ-νων Δωροθέου και Γερασίμου. Στο γειτονικ με την Eλεούσα κα-θολικ της Mεταμρφωσης του Σω-τήρος αντιπροσωπεύεται η εκκλη-σιαστική ζωγραφική του 19ου αιώνα με τον αγιορείτη ζωγράφο Aνθιμο, που ζωγράφισε εκεί τους γίγαντες -πολεμιστές αγίους, το 1851. Zωγραφική του 19ου αιώνα επίσης έχει περισωθεί και στη Mονή του Προφήτη Hλιού. Πραγματοποιήθηκε με την ευκαιρία των επισκευών μετά τις καταστροφές που υπέστη το μνη-μείο στον πλεμο του Aλή - Πασσά (1822). Σώζονται δύο φάσεις, απ τις οποίες η παλαιτερη, του Iερού, ανή-κει κατά την επιγραφή στους γνω-στούς Γιαννιώτες ζωγράφους Θεο-δσιο και Kωνσταντίνο, που ζωγρά-φισαν το 1833. Στο καθολικ του Aγίου Παντελεή-μονοςεκτς απ ελάχιστα σπαράγ-ματα στο εσωτερικ του ναού, απο-καλύφθηκαν πρσφατα, εξωτερικά στο ντιο τοίχο που παλαιτερα υ-πήρχε στεγασμένος εξωνάρθηκας, τμήματα εικονογραφικού διακσμου που μπορούν να χρονολογηθούν μέ-χρι και τον 17ο αιώνα. Tέλος το καθολικ της Mονής Προ-δρμουείναι κατάγραφο. Tο εικονο-γραφικ του πργραμμα εκτελέστη-κε το έτος 1789, μως, κατά την επι-γραφή, επιζωγραφήθηκε ολκληρο το 1891. Στην αριστερή παραστάδα της εισδου σώζεται η προσωπογρα-φία του ηγουμένου Aναστασίου. Σημείωση: Oι μεστιτλοι είναι της σύνταξης

8 AΦIEPΩMA

Συνέχεια απ την 6η σελίδα

(8)

AΦIEPΩMA

H Mονή Aγίου Παντελεήμονος

Στα διώροφα κελιά της δολοφονήθηκε, τον Iανουάριο του 1822, ο Aλή Πασάς

9

Tης Φραγκίσκας Kεφαλλωνίτου 8η_{εφορεία Bυζαντινών Aρχαιοτήτων Iωαννίνων} H MONH Aγίου Παντελεήμονος βρί-σκεται νοτιοανατολικά του οικισμού και στα βρεια της Mονής Προδρ-μου. Στα δυτικά της υψώνεται το βραχώδες τοπίο του νησιού. Σήμερα περιλαμβάνει το καθολικ και διώροφο κελλί στη βρεια πλευ-ρά ανακατασκευασμένο πρσφατα. Στη ντια πλευρά σώζονται τα διώρο-φα κελλιά, σημείο στο οποίο δολοφο-νηθηκε ο Aλή Πασάς το 1822. Στο α-νατολικ άκρο της αυλής ανάμεσα στα δύο συγκροτήματα κελλιών σώ-ζονται τα ίχνη περιβλου και τοιχο-ποιΐας δίδοντας τη δυναττητα να φανταστούμε ύπαρξη κελλιών και στην πλευρά αυτή, ώστε το λο συ-γκρτημα της μονής να παρουσιάζε σε κάποια εποχή φρουριακ χαρα-κτήρα. H μονή βρίσκεται σε λειτουργία ως γυναικεία κατά το 1926. Στο βίο των Aψαράδων μοναχών Nεκταρίου και Θεοφάνη αναφέρεται στη θέση αυτή ησυχαστήριο του αγίου Παντελεήμο-νος στα 1506/1507. Mια προσεκτική έρευνα μας επέ-τρεψε να διακρίνουμε τι ο ντιος τοίχος του ναού διασώζει τμήμα βυ-ζαντινής ή υστεροβυβυ-ζαντινής οικο-δομικής φάσης με δεύτερη μετα-σκευή, που και αυτή είναι προγενέ-στερη του κτίσματος με τη μορφή που σώζεται ως σήμερα. H τελική διαμρφωση αποτελεί ανακατα-σκευή των χρνων της ύστερης τουρκοκρατίας (18ος-19ος αιώνας) με διαρκείς πάλι επισκευές κατά ή μετά το 19ο αιώνα. O νας στη σημερινή του μορφή είναι μικρή ξυλστεγη βασιλική με υ-περυψωμένο γυναικωνίτη στα δυτι-κά, μια εξέχουσα απ τον ανατολικ τοίχο ημικυκλική αψίδα, είσοδο και ημιϋπαίθριο χαγιάτι στη ντια πλευ-ρά. Στο χαγιάτι διασώζεται κιονίσκος προερχμενος πιθανν απ προγε-νέστερη οικοδομική φάση. Στην εξωτερική πλευρά του ντιου τοίχου του ναού και ακριβώς πάνω στα αρχικά τμήματα των πρώτων οι-κοδομικών φάσεων, αποκαλύφθηκαν πρσφατα τοιχογραφίες.

Παράσταση

Στα ανατολικά σώζεται παράσταση Δέησης με άγιο Nικλαο. Tο ανώτε-ρο τμήμα της, που περιλαμβάνει ολ-κληρα τα πρσωπα και το φντο, α-ποτελεί επιζωγράφιση ή μετασκευή της αρχικής ζωγραφικής, που σώζε-ται στο κάτω τμήμα. Tα εικονογραφικά και τεχνοτροπι-κά στοιχεία, καθώς και άλλα στοιχεία δευτερεύοντα, μας οδήγησαν να χρονολογήσουμε την επιζωγράφιση, στο 16ο αιώνα, ενώ το αρχικ τμήμα ως προγενέστερο, πιθανώς στον 15ο αιώνα. Πάνω απ την παράσταση της Δέη-σης, σε οριζντιο διάχωρο, μλις δια-κρίνονται οι μορφές τριών μαρτύρων που ανήκουν στην αρχική ζωγραφι-κή. Tο δυτικ μέρος καταλαμβάνει παράσταση ένθρονης Θεοτκου με αγγέλους. Tα τεχνικά και τεχνοτρπικά στοιχεία του τμήματος αυτού ο-δήγησαν σε μεταγενέστερη χρονο-λγησή του (17ος αιώνας). H ζωγρα-φική της παράστασης της ένθρονης Θεοτκου ακολούθησε πιθανν τη δεύτερη επισκευή ή μετατροπή που προαναφέρουμε. Eπίσης έχουν διασωθεί εικνες α-π τις οα-ποίες η σημαντικτερη εικο-νίζει τον άγιο Παντελεήμονα και χρο-νολογείται στο 15ο-16ο αιώνα. Tο τέ-μπλο αποτελείται απ παλαιτερο ξυλγλυπτο τμήμα και νεώτερο με λαϊκά ζωγραφιστά μοτίβα στα θωρά-κια. Mε τα σωζμενα στοιχεία, που μαρτυρούν συνεχή λειτουργία της μονής σε λο το διάστημα της Tουρ-κοκρατίας, αλλά και την ιστορική του σημασία αποτελεί ένα απ τα πλέον ενδιαφέροντα μνημειακά σύνολα του νησιού. Tο καθολικ της Mονής του Aγίου Παντελεήμονος. Στη ντια πλευρά σώζονται τα διώροφα κελιά, σημείο στο οποίο δολοφονήθηκε απ άνδρες του Mεχμέτ Πασά, στις 24 Iανουαρίου 1822, ο Aλή Πασάς.

(9)

10 AΦIEPΩMA

Mονή Φιλανθρωπηνών. Λεπτομέρεια απ τη μνημειώδη παράσταση της Δευτέρας Παρουσίας. Eνα έργο πνοής, που σφραγίζει την τέχνη του 16ου αιώνα.

H Mονή Φιλανθρωπηνών

Oι τοιχογραφίες της δεν βρίσκουν το μοι τους στη ζωγραφική των μετά την Aλωση χρνων

Tης Mυρτάλης Aχειμάστου - Ποταμιάνου Διευθύντριας του Bυζαντινού Mουσείου ΣTH ΔYTIKH πλευρά του Nησιού, λί-γο πάνω απ το χωρι και δίπλα στο μονοπάτι που φέρνει στη γειτονική μονή του Στρατηγοπούλου, η μονή του Aγίου Nικολάου των Φιλανθρω-πηνών αγναντεύει απ το ύψωμά της τη λίμνη. Θροΐσματα απ τις καλα-μιές χαμηλά και γλυκολαλιές των πουλιών, η γαλήνη στο λιφωτο του προαύλιου και ο σεμνς λγος της κυρα–Aγγελικής που χρνια πολλά διακονεί τη μονή, συνοδεύουν τον ε-πισκέπτη. Στο καθολικ τον προσμέ-νουν οι θαυμαστές ιστορίες των τοι-χογραφιών, οι επτά σοφοί των Eλλή-νων και οι Φιλανθρωπηνοί. H μονή του Aγίου Nικολάου των Φιλανθρωπηνών, η σπουδαιτερη της μοναστικής πολιτείας που ησύ-χαζε στο νησί, ήταν κτητορική της αρχοντικής οικογένειας που ως η-πειρωτικς κλάδος του μεγάλου βυ-ζαντινού οίκου των Φιλανθρωπηνών, βρισκταν εγκατεστημένη στα Γιάν-νενα το 13ο αι., ττε που άρχιζε η ι-στορία του μοναστηριού. Tο 1291/92 ο Mιχαήλ Φιλανθρωπηνς, ιερέας και οικονμος της Mητροπλεως Iωαν-νίνων και στα στερνά του υποψήφιος του μητροπολιτικού θρνου (1341/42), ανακαίνισε το να του Aγί-ου NικολάAγί-ου - καθολικ της μονής που γνώρισε την ακμή της το 16ο αι. Mε Φιλανθρωπηνούς ηγούμενους, τους ιερομναχους Nεφυτο (+1531/32) και Iωάσαφ (+1568) ο νας ανακαινίστηκε σε τρεις διαδοχικές φάσεις εργασιών και διακοσμήθηκε με τοιχογραφίες (1531/32 ίσως, 1542 και 1560) που του δίνουν τη θέση ε-ξέχοντος μνημείου της μεταβυζαντι-νής τέχνης. Tα οικοδομικά στοιχεία και του διακσμου επαληθεύουν σα της ιστορίας του προσπορίζουν οι πολλές επιγραφές στις τοιχογρα-O Aγιος Nικλαος σώζει το πλοίο απ την τρικυμία. Λεπτομέρεια απ τη Λιτή (β-ρειος τοίχος) της Mονής Φιλανθρωπηνών.

(10)

11 AΦIEPΩMA

φίες, κτητορικές, επιτύμβιες στην παράσταση των κοιμημένων Φιλαν-θρωπηνών στο νάρθηκα και άλλες σε μεσιτείες και παρακλήσεις του Aγίου Nικολάου και της Παναγίας στον Xρι-στ υπέρ του Iωάσαφ του Φιλανθρω-πηνού και «των αυτού φοιτητών» (μοναχών).

Tο καθολικ

Tο καθολικ και πιθανώς η ερειπω-μένη τράπεζα, το διώροφο κτίριο των κελλιών, ερείπια πια άλλου κτιρίου, το Kοιμητήριο και ο περίβολος συ-γκροτούν τη διαλυμένη μονή στη ση-μερινή της κατάσταση. Στην πλούσια βιβλιοθήκη της άλλοτε είχε τον περί-φημο «Kουβαρά», χαμένο σύμμικτο κώδικα με χρονικά της Hπείρου και ενθυμήσεις. Oι ιστοριογράφοι του παρελθντος και ο θρύλος, της χρέ-ωσαν τη λειτουργία Σχολής και Kρυ-φού Σχολειού ύστερα. Tο καθολικ βορειοδυτικά είναι απέριττο λιθχτι-στο οικοδμημα, κλεισμένο λιθχτι-στον πε-ρίβολο απ την ανατολική και τη ν-τια πλευρά, που βρίσκεται η είσο-δος. Tο απαρτίζουν ο κυρίως νας, ο ευρύχωρος νάρθηκας - λιτή και τρεις εξωνάρθηκες (εξαρτικοί στις επιγρα-φές). Eίναι οι τοιχογραφίες που λαμπρύ-νουν το κτίσμα. Aπλώνονται σε εκα-τοντάδες τετραγωνικά μέτρα αδιά-σπαστης σχεδν επιφάνειας στους θλους και τους τοίχους ώς κάτω, -που οι μοναχικές μορφές των αγίων στον κυρίως να και το ιερ, το νάρ-θηκα και τους εξαρτικούς ιστορούν τα μεγάλα ψυχωφελή και σπουδαία της Oρθοδοξίας, με συνέπεια στη λειτουργική χρήση και σημασία των χώρων, με αφάνταστο πλούτο σκη-νών, σε μέγεθος φορητής εικνας συνήθως. Oργανωμένες στην αφη-γηματική διαδοχή τους με τάξη, σε εικονογραφικούς κύκλους που απορ-ρέουν, συντείνουν και συνάπτονται με τις μεγάλες συνθέσεις στους θ-λους και στα μέτωπα των τοίχων, έ-χουν έκταση και αριθμούς παραστά-σεων και προσώπων που πραγματικά δε βρίσκουν το μοι τους στη μνη-μειακή ζωγραφική των μετά την Aλω-ση χρνων. Tο μεγαλεπήβολο έργο, που φαίνεται τι άρχισε ο Nεφυτος με την τοιχογράφηση του ξυλστε-γου ττε κυρίως ναού (1551/53), ανή-κει κατά κύριο λγο στον Iωάσαφ τον Φιλανθρωπην, που προχώρησε και ολοκλήρωσε την εκτεταμένη διακ-σμηση των ανακαινισμένων με θολο-σκέπαστες οροφές χώρων το 1542 και 1560.

Θεολογικές

παραστάσεις

H ευαγγελική διήγηση με έμφαση στα Πάθη και την Aνάσταση και με ει-σαγωγικές θεομητορικές παραστά-σεις στον κυρίως να, που η Πανα-γία Πλατυτέρα κοσμεί την αψίδα του Iερού, ο Aκάθιστος Yμνος και το Mη-νολγιο (Σεπτέμβριος - Nοέμβριος) στο νάρθηκα και στο βρειο εξωνάρ-θηκα (Δεκέμβριος - Aύγουστος), ι-στορίες της Παλαιάς Διαθήκης στ βρειο και το ντιο και οι παραβολές του Xριστού στο δυτικ εξωνάρθηκα συνιστούν τους κύριους σε ανάπτυ-ξη εικονογραφικούς κύκλους που α-ναδεικνύουν, στο ιστορικ γίγνεσθαι της Eκκλησίας, την αλήθεια και την εντητα των Γραφών. Bιβλικές προ-εικονίσεις της Παναγίας και άλλες του Πάθους, θέματα της Παλαιάς Διαθήκης και παραβολές του Xρι-στού με παραστατικές αναφορές στη θεολογική ερμηνεία τους, συνάδουν στο προβαλλμενο μυστήριο της θεί-ας οικονομίθεί-ας. Tο δογματικ λγο κορυφώνουν οι κυκλικές, πως σε τρούλο, κεντρικές συνθέσεις θλων με τον Xριστ στη δξα, των Aίνων στο δυτικ εξωνάρ-θηκα, τον της Mεγάλης Bουλής Aγγελο σε ραμα προφητών στον νάρθηκα και τον μεγαλπρεπο Πα-ντοκράτορα με τους αγγέλους και προφήτες στον κυρίως να.

Zωγραφήσεις

O εικονογραφημένος πλούτος συμβαδίζει με τέχνη υψηλού επιπέ-δου. Στις διαδοχικές ζωγραφήσεις που διαμρφωσαν σύνολο άρτιο και σπουδαίο συμμετείχαν πολλοί ζω-γράφοι, ικανοί και έμπειροι λοι, με-ρικοί εξαιρετικοί καλλιτέχνες. Tο προσωπικ, συχνά ευδιάκριτο ύφος τους προσανατολίζεται άνετα στις επιταγές του συλλογικού της ο-μάδας, που έντεχνα συναιρεί τις ατο-μικές διαφορές με καθορισμένους α-π τον μαΐστορα του συνεργείου κα-ννες και με αρχές που προσδιριζε ώς ένα σημείο ο αμέσως προηγούμε-νος διάκοσμος. Oι διαβαθμίσεις ενι-αίου ουσιαστικά ύφους και ήθους της τέχνης στο διάστημα των τριά-ντα χρνων που κράτησε, με μακριά διαλείμματα, η τοιχογράφηση του ναού είναι αποκαλυπτικές. Στοιχειοθετούν μεταλλαγές και εκφράσεις του ίδιου ζωγραφικού συ-στήματος που ευδοκίμησε στη μνη-μειακή τέχνη ώς τα τέλη του 16ου αι-ώνα. στην Hπειρο, που προωτοεμ-φανίζεται στην περιοχή των Iωαννί-νων, μάλιστα στη μονή των Φιλαν-θρωπινών, και ευρύτερα στην κε-ντρική και τη βρεια Eλλάδα. Kαι χι μνο η πρώτη εμφάνιση της τοπικής ηπειρωτικής σχολής, πως την ονο-μάζουμε, στον αριστουργηματικ αρ-χικ διάκοσμο του κυρίως ναού της μονής αλλά και μερικά απ τα καλύ-τερα και σημαντικκαλύ-τερα έργα της ση-μειώνονται στη μονή των Φιλανθρω-πηνών και τη γειτονική του Στραγη-τοπούλου. Oι μνοι με το νομά τους γνωστοί ζωγράφοι της σχολής, ο σπουδαίος Φράγγος Kατελάνος και οι αδελφοί ιερέας Γεώργιος και Φράγγος Kοντα-ρής, ξενοτοπίτες και οι τρεις απ τη Θήβα, είναι πολύ πιθαν τι εργά-στηκαν στις δύο τελευταίες διακο-σμήσεις της μονής των Φιλανθρωπη-νών, του 1542 και 1560. H διαλεκτική αφηγηματική πλοκή, η εύγλωττη κίνηση, η δραματική χροιά και η αληθοφάνεια των δρωμέ-νων, η πυκνή και εύρυθμη σύνθεση, η διακοσμητική χάρη και η χαρά του χρώματος, αποτελούν χαρακτηριστι-κά της γνωρίσματα, που στις τοιχο-γραφίες της μονής των Φιλανθρωπη-νών φτάνουν σε κορυφαίους τνους πρτυπης τέχνης. Kτητορική παράσταση με τον Aγιο Nικλαο και τους πέντε κτήτορες Φιλανθρωπηνούς (απ το 1292 και μέχρι τον 16ο αιώνα).

(11)

12 AΦIEPΩMA

Tο μοναστήρι της Eλεούσας

Oι τοιχογραφίες του έχουν δεχθεί αρκετές επιζωγραφήσεις και είναι σήμερα ασυντήρητες

Eπάνω, Mονή Eλεούσας. Nάρθηκας, οι κτήτορες Δωρθεος και Γεράσιμος. Λεπτομέρεια απ την Kοίμηση του Aγίου Nικολάου (1759). Kάτω, κυρίως νας (ντιος τοί-χος). Πέντε ολσωμοι Aγιοι: αταύτιστος, Θεδωρος, Iάκωβος ο Πέρσης, Oρέστης(;), Eυστάθιος(;).

(12)

13 AΦIEPΩMA

Tης Bαρβάρας Παπαδοπούλου

8η Eφορεία Bυζαντινών Aρχαιοτήτων Iωαννίνων

TO MONAΣTHPI της Eλεούσας είναι κτισμένο στους πρποδες κατάφυ-του λφου κοντά στα μοναστήρια των Φιλανθρωπινών και του Nτίλιου. Tο καθολικ ήταν αρχικά αφιερωμέ-νο στον Aγιο Nικλαο. H μονή έφερε παλαιτερα την επωνυμία Mεθοδά-των ή ΓκιουμάMεθοδά-των, σήμερα μως εί-ναι περισστερο γνωστή ως Παναγία η Eλεούσα. H μετονομασία της σχετί-ζεται με τη θαυματουργή εικνα της Παναγίας, που μεταφέρθηκε σ’ αυτή τον 16ο αιώνα. H εκκλησία του Aγ. Nικολάου των Γκιουμάτων αναφέρεται για πρώτη φορά σε ενθύμηση του 1584. Aρχικά ήταν μικρών διαστάσεων, θολοσκε-πής βασιλική και έφερε στη βρεια πλευρά ισομήκη θολοσκεπή παρα-νάρθηκα. Λίγα χρνια αργτερα στη δυτική πλευρά του κυρίως ναού προ-στέθηκε ένας σχεδν τετράγωνος νάρθηκας, ενώ αντίστοιχος χώρος κτίστηκε και στη δυτική πλευρά του παρανάρθηκα. Σύμφωνα με τα μέχρι στιγμής στοιχεία το καθολικ θα πρέπει να κτίστηκε στις αρχές του 16ου αιώνα, ενώ στα τέλη του ίδιου αιώνα τοιχογραφήθηκε ο κυρίως να-ς. Aν και οι τοιχογραφίες της Eλεού-σας έχουν δεχθεί αρκετές επιζωγρα-φήσεις και είναι σήμερα ασυντήρη-τες, ωστσο είναι εμφανείς οι εικο-νογραφικές ομοιτητες που παρου-σιάζουν αυτές με τις τοιχογραφίες των γειτονικών μοναστηριών των Φι-λανθρωπινών (1542) και του Nτίλιου (1543). Mεγαλύτερη μως συγγένεια φαίνεται τι έχουν με τις τοιχογρα-φίες στην εκκλησία της Mεταμορφώ-σεως Bελτσίστας (1568) του ζωγρά-φου Φράγγου Kονταρή σε εργαστή-ριο του οποίου θα πρέπει πιθανν να αποδοθούν. Tο 1748 ολοκληρώθηκαν οι εργα-σίες ανακατασκευής των κελιών, ενώ την ίδια εποχή έγιναν εργασίες επέ-κτασης και στο καθολικ, που πήρε τη σημερινή του μορφή. Oι εργασίες περιγράφονται διεξοδικά σε επιγρφή που βρίσκεται εσωτερικά πάνω α-π τη δυτική θύρα του νάρθηκα.

O ζωγράφος

Aναστάσιος

Λίγο αργτερα, στα 1759, ο νέος νάρθηκας του καθολικού τοιχογρα-φήθηκε απ το ζωγράφο Aναστάσιο απ το Kαπέσοβο Zαγορίου. Συγχρ-νως τοιχογραφήθηκε και ο χώρος του παλαιτερου νάρθηκα, ο οποίος αποτελούσε πλέον το δυτικ τμήμα του κυρίως ναού. Σήμερα και οι τοι-χογραφίες αυτές βρίσκονται σε ά-σχημη κατάσταση, σύντομα, μως πρκειται να αρχίσει η συντήρηση ο-λοκλήρου του τοιχογραφικού διάκο-σμου της εκκλησίας. O 18ος αιώνας φαίνεται τι υπήρξε περίοδος ακμής για το μοναστήρι της Eλεούσας, η οποία συνεχίσθηκε και τον 19ο αιώνα. Tο 1872 με δαπά-νες της μονής ιδρύθηκε στο χώρο της Mονής Mεταμορφώσεως Iερατι-κή Σχολή, η οποία λειτούργησε έως το 1922. Πρσφατα, η Iερά Mητρπολη Iω-αννίνων και η Iερά Mονή Eλεούσας αποφάσισαν να στεγάσουν το Eκκλη-σιαστικ Σκευοφυλάκειο της Mητρο-πολιτικής Περιφέρειας Iωαννίνων στα κελιά της Mονής Eλεούσας. Για το λγο αυτ έχει ανατεθεί η μελέτη αναστήλωσης και επαναχρησιμοποί-ησης του μνημείου σε ομάδα επιστη-μνων (που αποτελείται απ μουσει-ολγο, αρχαιμουσει-ολγο, αρχιτέκτονα, πο-λιτικ μηχανικ, και συντηρητές έρ-γων τέχνης). Eνα μεγάλο μέρος των μελετών έχει ήδη ολοκληρωθεί και έ-χουν αρχίσει οι εργασίες αποκατά-στασης των κελιών. H ίδρυση του Eκκλησιαστικού Σκευοφυλάκειου της Iεράς Mητρο-πλεως Iωαννίνων στο χώρο της Mο-νής Eλεούσας, που θα γίνει και με την οικονομική ενίσχυση του Kατσά-ρειου Iδρύματος, είναι μια σημαντική προσπάθεια προκειμένου να ξαναπο-κτήσει το μοναστήρι την παλαιά του αίγλη και να αναβιώσει τον χαρακτή-ρα της κοινωνικής προσφοράς που είχε για αιώνες. TηςBαρβάρας Παπαδοπούλου

8η_{Eφορεία Bυζαντινών Aρχαιοτήτων Iωαννίνων}

H EKKΛHΣIA της Mεταμρφωσης βρίσκεται νοτιοανα-τολικά της Mονής Eλεούσας. O σημερινς νας είναι κτισμένος στη θέση παλαιτερης ομώνυμης μονής η οποία πυρπολήθηκε απ Aλβανούς το 1822, στα γεγο-ντα της πολιορκίας του Aλή Πασά. Aπ ττε η Mονή Mεταμρφωσης περιήλθε στη γειτονική Mονή Eλεού-σας, οι ηγούμενοι της οποίας έκτοτε έφεραν τον τίτλο «Eλεούσης της Σωτήρος». Σύμφωνα με τη λίθινη επιγραφή, που υπάρχει εντοι-χισμένη πάνω απ τη ντια είσοδο, η εκκλησία κτίστη-κε το 1850 με δαπάνες του ηγουμένου Aββακούμ. Πρκειται για τρίκλιτη βασιλική εξωτερικών διαστάσε-ων 17X10,20 με ορθογώνιο νάρθηκα στα δυτικά. O κύ-ριος νας χωρίζεται σε τρία κλίτη με δυο σειρές απ δυο ζεύγη κινων και έναν πεσσ στο μέρος του ιερού. H στέγασή του γίνεται με 10 φουρνικά. H κεντρική εί-σοδος βρίσκεται στη ντια πλευρά και φέρει εξωτερι-κά δικινιο πυλώνα. Tο 1851 ο νας τοιχογραφήθηκε απ τον αγιορείτη μοναχ Aνθιμο. Mεγάλες μορφές αγίων καλύπτουν τους πλευρικούς τοίχους της εκκλησίας. Στο δυτικ τοίχο, αριστερά της εισδου, υπάρχει η παράσταση του ηγουμένου Aββα-κούμ με το ομοίωμα του ναού. Aξιλογο είναι το ξυλγλυπτο τέμπλο και ο άμβωνας που έχει ζωγραφιστή διακσμηση με λουλούδια, φρού-τα, κ.λπ. Xαρακτηριστικά είναι επίσης τα κοσμικά στοι-χεία που είναι έντονα στο να και τα οποία συναντάμε και σε άλλους ναούς της ίδιας εποχής στην πλη των Iωαννίνων. Tο 1872 με δαπάνες του ηγουμένου της Mονής Eλε-ούσης Aββακούμ ιδρύθηκε κοντά στην εκκλησία της Mεταμρφωσης, Iερατική Σχολή η οποία λειτούργησε έως το 1922.

Tο Mοναστήρι της Mεταμρφωσης

Mονή Eλεούσας. Γενική άποψη του μοναστηριακού συγκροτήματος απ τα νοτιοδυτικά.