PENYELIDIKAN DAN PEMBANGUNAN SAINS DAN TEKNOLOGI UKM PROSIDING BENGKEL IRPA-UKM KE 2
POTENSI EKONOMI BATUAN SEDIMEN MESOZOIK DI SEMENANJUNG MALAYSIA
KAMAL ROSLAN MOHAMED
UNIVERSITI KEBANGSAAN MALAYSIA
1993
Penyelidikan & Pembangunnn Sains dun Tcknnlogi: UKM 04-07-03033
75
POTENSI EKONOMI BATUAN SEDIMEN MESOZOIK DI SEMENANJUNG MAJiAYSlA
Kamal Roslan Mohamed Fakulti Gins Fizis dan Gunaan LAPORAN KEMAJUAN PROGRAM
Batuan sedimen Mesozoik tertabur dengan meluas di Semenanjung Malaysia, dan pada mass ini, terdapat beherapa bahan daripada unit batuan ini yang digunakan untuk industri dart jugs bahan bii.
setia Objektif kajian ini ialah untuk memetakan unit batuan yang ada, dan untuk ksf
unit yang ada, segala sifat fizik, kimia dan kejuruteraan yang ada akan dikaji, dan akhir se i cuba menentuksn adakah unit-unit batuan yang ada ini mempunyai nilai ekonomi atau tidak.
Laporan kmjuan ini merangkumi dua projek yang saling berkait satu sama lain. Projek Ii2
rtama ialah berkenaan dengan geologi batuan sediien Mesozoik dan projek kedua pula rkenaan dengan potensi batuan Mesozoik ini dari beberapa segi, seperti bahan industri, b&an bii dan lam-lain.
Program ini telah bermula pada pertengahan tahun 1991, dan setakat ini banyak kerjalapangan telah dilakukan untuk memahami geologi dan seterusnya mengumpul seberapa banyak sampel untuk diisa bagi tujuan projek kedua. Setakat ini tumpuan diberikan kepda batu kapur Mesozoik yang terdapat di K&h dan juga di s&tar Gua Musang (selatan Kelantan) dart Merapoh (utara Pahang).
Kajian geologi yang dilakukan di kawasan Gus Musang - Kuala Betis adalah untuk mengentahur keadaan stratrgrafi, dan juga sedimentologi serta geologi struktur kawasan ini.
Kawasan ini dipilii kerana kawasan mi mempunyai semua umt batuan yang ada di d&m Formasi Gua Musang. Kawasan ini juga met-up&an sempada antara Jalur Tengah dan Jahu Barat, dan kajian di kawasan ini akan membolehkan kita memshami cara pembentukan Jalur Tengah. Setakat ini, kajian yang dilakukan mendapati usia Formasi Gus Musang i&h daripada Permo-Karbon hingga Trias Atas.
sampai Trias Te ah sahaja.
Sebelum ini, bahagian atas formasi ini dikatakan diperkenalkan untu “ft
Selain daripada itu, satu formasi baru mungkin perlu konglomerat yang terdapat di &mung Ayam. Usia unit ini belum dapat ditentukan dvgan terperinci, tetapi mungkin Pet-m. Kajian geofizik ju a telah dilakukan mer,p,tasi Gansan Bentong. Dua rentasan yang dibuat setakat im menunju li an ada perbezaan r avrtr.v$ra Forma.4 Gua~Musang dengan Kumpulan Bentong. Di sempadan antsra dua
ormas~ mt, terdapat anon& yang menunJukkan adan sesar. Kajian lanjut tentang Garis Bentong ini akan di z
a sesuatu struktur di sini, dan mungkin uat menggunakan kaedsh seismit, yang boleh menembust hingga kedalaman 5 km di bawah permukaan bumi.
Kajian terhadap Batu Kapur Kodiang di I&dab telah harnpir selesai, tetapi kajian di kawasan ini masih diterusksn untuk me tahui
terdapat di Pertis. Batu Kapur K zr hubungannya dengan batu kapur Chu in\ryLg
‘ang ini ted-i daripada banyak mikrofasies batu L analisis fasies yang dilakukan menunjukkan formasi im terendap di sekitaran laut cetek h&a cenm lautan.
Forma4 Semantan yang bsnyak terdapat di Jalur Tengah telah dikaji dengan terperinci dari segi sediment010 *.
kapur jenis ooliti f litologi dan juga struktur tektoniknya. Kajian ini menemui satu fasies batu di kawasan Mentakab. Batu kapur ootitik ini biasanya ditemui di sekitarsn laut cetek, tetapi Forma4 Semantan merupakan endapan kipas hurt dalam. Oolitos y 2 daiam batu kapur ini ditafsirkan terbentuk di sekitaran laut cetek, tetapi telah di
z?
diendapkan semula di laut dalam. Dari segi geologi struktur, aksi lipatan yang
formasi ini kebanyskannya mengarah utara - selatan. k dalam Ter pat beberapa tempat yang lipatannya agak rencam, bingga sayap lapisannya terbslik. Kajian menunjukan terdapat lipatan nendatan yang paksinya utara - selatan telah mengalami tegasan tektonik pada arah timur - barat, menyebabkan lipatannya kelihatan rencam.
Selain daripada projek 1 yang mengkaji geologi batuan s&men Mesozoik, projek 2 pula menumpukan kepada sifat fizik dan kimia batuan se&men Mesozoik ini, serta sifat k ‘uruteraannya. Tujuan projek ini ialah untuk melihat samada bahsn batuan atau hasil lu uhawa sedimen Mesozoik ini boleh digunakan sebagai bahan binaan, bahan industri atau f ianya mempunyai bahan atau galian yang berekonomi. Setakat ini, kajian geokimia terhadap batu kapur Formasi Batu Kapur Kodiang sudah selesai dilakukan, dan sampel daripada kawasan Merapoh, Gua Musang dan Kuala Betis sedang dijalankan. Sampel tanah dan batuan daripada Formasi Semantan juga sedang dianalisa, terutamanya untuk kawasan Bera, Pahang.
Batuan dan tanab Formasi Semantan im dijangka mempunyai nilai ekonomi, kerana luluhawa telab menghasilkan mineral lempung, yang boleh digunakan unutk membuat batu bata dan sebagainya.
Kajian yang sedang dilakukan ini melibatksn kawasan ang sangat luas. Untuk menyelesaikan masalah ini, satu kaedah yang dikenali sebagai “kaed al penderiaan jauh” telab digunakan. Ini merupakan satu teknik baru, yang mana data TM daripada satelit diproses untuk memetakan bahan bumi atau membuat peta geologi. Setakat ini, kawasan ujikaji ialah di sekitar Gua Mussng. Kawasan ini dipilih kerana telab banyak data lapangan yang kami perolehi, dan akan digunakan untuk membandingkannya dengsn hasil pemprosesan data satelit. Secara umumnya, teknik penderiaan jauh ini boleh digunakan untuk memetakan kawasan batu kapur dengan baik.
OUTPUT DAN FAEDAH PBOGRAM Pengentahuan, produk, proses dan teknik
Setakat ini, hasil dari kejalapangan dan ketja makmal serta kajian literatur, pemabaman dan pengentahuan mengenai batusn sedimen Mesozoik ini makin bertsmbah. Hubungan strati@
batuan atau fasies yang terdapat juga makin jelas, dengan penemuan fosil penentu usia batuan.
Sedikit sebanyak keadaan sekitarsn pengendapan batuan ini mula di fahsmi. Batu kapur Formasi Cua Musang dipercayai dienapkan di persekitaran Iaut cetek yang terbuka dan disekitarnya terdapat la
r n-lagun atau kawasan yan ini diisi oleh sedimen k astik berbutir halus. Bagi %
air tenang, yang mana kawasan tensng atu kapur Formasi Kodiang pula, ianya mungkin merupakan suatu terumbu karbonat semasa zamsn Trias dulu. Bagi batusn Formasi Semantan, fosil dan jujukan sedimen yang ditemui menunjukkan ianya terbentuk di kawasan laut dalam oleh at-us turbidit.
Teknit pemprosesan data “thematic mapper” menggunakan perisian ERDAS75 telah mula difahami. Beberapa gandingan jalur atau band yang sesuai untuk memetakan batu ka ur telah dikenalpasti. Selain daripada itu, kebanyakkan fungsi perisian yang penting telah dipe ajari dan P
308
difahami. Dari pemerhatian *setakat kajian yang dijalankan, data yang diperolehi pada musin leering pali
bumi y?~ untuk dtproses. Ini mungkin kerana pada maaa kering, keadaan bahan akan mempunyai keupayaan menyimpan air yang berbeza, dan akan memberi esan terhadap tumbuhan yang ada di atasnya. Walau bagaimanapun, lindungan awan adalah masalah yang utama.
Impek, faedah atau putensi
Hasil kajian awal kaedah penderiaan jauh yang telah dijalankan menunjukan kaedah ini boleh membantu dalam kerja memetakan bahan bumi dan geologi. Ini akan mempercepatkan lagi proses pemetaan. Kajian lineamen sangat sesuai dengan teknik ini. Ini kerana proses
“penapisan” dalam teknik ini akan menyerlahkan lineamen-lineamen yang kita telah tent&an arahnya. Kajian lineamen penting terutama jika hendak buat suatu binaan yang besar seperti
=iPan hasr
dan sebagainya. Antara bahan bumi yang boleh dikenalpasti dalam imej yang ter * ialah batu kapur, granit dan juga konglomerat set-ta batu pasir ma&f.
Hasil daripada kajian awal geokimia terhadap batu kapur, terdapat kawasan-kawassn tertentu yang batu kapurnya mempunyai potensi untuk dijadikan bahan mentah untuk industri simen.
Salah satu parameter penting untuk industri simen ialah batu kapur mesti mempunyai nisbah Mg:Ca yang rendah (kandungan Mg mesti sangat se&it). Keadaan sebegini banyak terdapat di dalam batu kapur Formasi Gua Musang yang banyak tersingkap di Gus Musang-Mental&.
Walau bagaimanapun, batu kapur Formasi Kodiang di Kedah mempunyai nisbah Mg:Ca yang berbagai, dan mungkin batuan di sini kurang sesuai dijadikan bahan industri. Walau bagaimanapun, batu kapur yang terdapat di sini sesui untuk dijadii bahan dimensi, seperti batu jalan dan batu binaan.
Prospek komersialisasi
Kajian awal menunjukkan batu kapur mempunyai prospek komersial, terutama untuk bahan dimansi dan lantai marmar. Walau bagaimanapun, kekar yang banyak di setengah tempat mungkin menghalang kita untuk mendapatkan bongkah marmar yang bersaiz besar. Syal daripada Formasi Semantan sesuai untuk dijadikan bahan seramik/bata, tetapi mutunya mungkin agak rendah.
Implikasi kepada dasar
Perancangan sesuatu kawasan untuk dibangunkan memerlukan kajian terperinci dari segala segi. Jika program yang dijalankan ini berjaya, pembangunan sesuatu kawasan akan lebih tersusun. Pihak ysng berkuasa dapat mengenal pasti kawasan yang mempun ai bahan yang bernilai ekonomi, dan boleh membuat sesuatu dasar supaya bahan yang bemi ai ini diterokai r atau dikeluarkan terlebih dahulu, bar&h sesuatu pembinaan dibuat di atas tapak yang berkenaan.
Latihan dan guna tenaga
Program ini melibatkan ramai tenaga akademik, dan secara tidak langsung, merelca ini mendapat latihan dan pengalaman tambahan d&m menjalankan penyelidikan. Pensyarah yang terlibat ialah: Dr Kamal Roslan Mohamed, Dr Uyop Said, Dr Abdul Rahim Samsuddin, Dr Juhari Mat Akhir, Dr Ibrahim Abdullah, Dr Ibrahim Komoo, Dr Wan Fuad Wan Hassan, Dr A&an Isahak, Dr Mohammad Mt Tan, Dr Mohd Shafeea Leman dan En Umar Hamzah.
Sekarang ini ada 3 orang pembantu menyelidik, dan seorang daripadanya membuat penyelidikan untuk tesis sarjana men
Y n&n data yang diperolehi daripada program ini.
Pembantu rnakmal juga digunakan untu menjayakan program ini, dan mereka ini juga diberi latihan yang sesuai dengan kerja yang mereka lakukan.
Implik& terbadap penydidikan daa pembaogunan aegara pada mass hadapan
Data yang dikumpulkan sekarang ini ‘elas menunjukkan terdapat tempat-tempat tertentu yang darisegibahan ‘naqindustridan~a. c Disebabkankajiiti yang luas, adalah dim&an perlu data-data ini* dial++ dengatl
&em maklumat geograli (GIS). Dengan meqgpmh m&hat geografi ukkan kawasan yang herpotensi dibuat. Jadi &ems=
berkenaan dengan peratusan unsur dan mineral lempung dapat dibuat untuk batuan Mesozoik. Ini akan memudahkan kajian-kajian selanjutnya, yang mana kawasan- kawasan yang diflkirkan berpotensi boleh dikaji dengan lebii t&i lagi.
Pengbalaag kepada peacapaian yang dibarapkar dan cadaagan mengatasinyr.
Sedii~ Mesozoik meran+ kaw~~ yang sangat lws di Semenanjung Malaysia, herban
(t!Llah
has ini, deqm batuan sedlmen yang lam. Jadi apabila melibatkan kawasan yang saqat t~dak mungkin kesemua tempat dapat di lakukan kajian terpe&ci. Untuk mi, kaedah yang paling baik ialah mengkaji s&u kawasan yang kecil dengan terperinci serta lihat sifat-si&t yang ada, dan kemudian cuba gunakannya untuk tafsir lcawasan lain yang l&ii 1~.
Untuk ini, kaedah penderiaan jauh digunakan. Pembantu penyelidik masih merupakan satu madah yang umna. Setakat ini, kebanyakkan pembantu penyelidii cuma bek*a secara sementara, d? mere+ ini akan berhe$i ~a mengejut ap+ii mFdap+ kerja yang 9 dc ;qd+lh teqamm. Dengan adanya gait baru yang leblh me-k, d&uap masalah ltlt
a 1.
Beberapa unsur kimia masih tidak dapat ditentukan denban
dilakukan dengan cara manual. Untuk mengatasi ma&h mi, 8”’ am yang ada, h perlu proses memperolehi data, satu alat baru akan diberolehi. an untuk mempcrcepatkan lagi
PENYATA KEWANGAN nhun
1991 1992 1993 jumlah
Peruntukan RM6 (1991- 1993)
RM 50,ooo RM 200,ooo RM 300,ooo RIM s50,ooo
Jumlah Perbelanjaan
RM 32,000 RM l%,OOO RM 245,ooO RM 473,000 SENARAI PENERBITAN
Abdul Rahim Samsudin,Ibrahim Abdullah & Kamal Roslan Mohamed. 1992. Keputusan survei magnet di Lembah Tekai, Pahang. Sains Malaysiana, vol. 21(l); 39-53
Kamal Roslan Mohamed, Basir Jasin dan Che Aziz Ali, 1993. Batu Kapur Kodiang: Litof&&
dan korelasi. Sains Malaysiana, 22( 1):
At&l Rahim Samsuddin, Kamal Roslan Mohamed ti Ibrahim Abdullah, 1992. Beberapa Aspek Geologi kawasan Kuala Betis, Kelantan. Kolokium Fakulti Sains Fizis dan Gunaan kc-6, Melaka.
Juhari Mat Akhir dan Kamal Roslan Mohamed. 1992. Penggunaan data “Thematic Mapper”
untuk tafsiran geologi kawasan Gua Musang, Kelantan DN: Pemprosesan data dan hasil imejnya, Kolokium Fakulti Sains Fizis dan Gunaan ke-6, Melaka.
Mohd Shafeea Leman. 1993. Upper Permian brachiopods from northwest Pahang, Malaysia.
Proc. of Int Sym on Biostratigraphy of Mainland Southeast ti Facies &
Paleontology. 31 Jan-5 Feb 1993, Chiang Mai, Thailand 203-218.
310
