DOI Mdi TU DUY VA NHAN THQC VE VAN HOA
PHAM DtfC DUCJNG*
PHAM THANH HNH**
I. VAI T R 6 CtA V A N H 6 A TRONG D6I S6NG HI|:N DAI
1. Nhan to th&i dai: Nhin tren t6ng t h l vk t o ^ cue, th6' gifli loki ngu&i di v&o the ky XXI vdi m§t buftc ngoSt linh sb vT dai cua nhSn loai. Su chuyin hU&ng d6 diln ra dudi tac ddng sau s^c vk toan dien ciia ba cap cdc sU k i | n quan trpng dong thcfi:
- Hai sU chuyen hudng chien lutfc to&n the gidi: a) Su chuyin hUdng chien luoc tir doi d4u chay dua vu trang sang doi thoai cung ton tai hba binh; b) Chuyen hUdng chien lUpc phat trien tif ch&u Au - Bai T&y Duong sang chau A - Th&i Binh Ducfng.
- Hai cuge c&ch mang dong thdi; a) Cuoc each mang khoa hoc cong ngh§ chuyin tCr nen van minh cong nghiep sang nen vSn minh tin hoc h6a (hay hau cong nghiep);
b) Cu6c each mang xa hpi chuyen t\X chu nghia t u ban sang chia ngMa xa hpi (hay h&u tu ban).
- Hai qu& trinh dong thdi dien ra tren pham vi toan the gidi: a) Qua trinh khu vUc hoa chuyen tCf the gidi hai circ sang th&' gidi da eUc hoa; b) Qu& trinh to&n cau hoa de di vao h6i nh&p quoc te.
Ba c&p nhOng sU ki^n tr&n d&y d& l&m thay dli bO m&t thg' gidi d&n tan g&'c r l , dnh hudng true tilfp Ain tiing khu vUc, tioig qu6'c gia v& chi c6 t h l b^ng mpt tam nhin mdi vdi su trd giijp cua c6ng ngh$ tin hpc mdi giup chung ta tinh to&n de tim dUpc hudng di. V& chung ta dIu bil't, trong btfi canh quoc te hipn nay, khong mpt qu6^c gia n&o du ldn hay be, du d& ph&t trien hay dang phat trien lai co t h l song biet l&p vdi thi gidi; ngUgc lai, moi quoc gia diu 1& mpt th&nh vien khong the tach rdi cua cpng d6ng the gidi v& phdi thiet lap moi quan he tuy thu6c lan nhau (interdependence).
Muon vay chung ta phai nhan thufc sau sac the gidi v& tU nhan thdc dUpc minh d l td d6 x&c dinh "vi the*' ciia minh trong quan he quoc te. Doi mdi tU duy, doi mdi nhan thdc de thich nghi vdi thdi cupc 1& dieu song con doi vdi t^t ca mpi ngUdi, neu chung ta khong muon "bi tut hau" v& bi day ra ngoai le cua sir ph&t trien.
2. Ba yeu cau ciia nen hpc VEUI the ky XXI nham khac phuc nhOfng b^t c$p cua nen hpc van the ky XX.
- Kien thdc ph&i dong bp tren mpt mat
* GS.TS. Pham Edc Duong, Ths. Pham Thanh Tinh, Vien Nghien cdu D6ng Nam A
Nghiin cvtu Ddng Nam A 6/2012
b&ng cao hdn thay cho k i l n thdc mang tinh chuydn ng&nh.
- Tu duy phdi phdc hgp thay cho td duy phan tich CO gidi quy gidn d l nh&n d^ng dugc 81^ v$t v& hi$n tugng nhd 1& m^t chinh t h l v& ph&t hi^n dilm n l i trOi dia chung.
- Phuang phdp phdi li6n ng&nh di t&
ph&n tich da ng&nh sang ph&n tich li3n ng&nh, xuyin ng&nh.
3. Vai tr6 ciia vftn hda trong ddi stfng hi$n dai
Ng&y nay v&n hda dugc d&t trong si^
ph&t t r i l n v& ph&t t r i l n b i n vihig. Lo&i ngudi phai kh&c phuc su lait cdn b&ng trong quan h$ giQa con ngudi vdi m&i trudng tu nhi&n v& xa hOi.
De l|ip lai sU can b&ng giiiTa con ngudi v&
mdi trUdng tU nhien, b$ m&n sinh th&i hoc ddng vai trd hudng d i n con ngudi hoat dpng phd hgp vdi quy lu&t tu nhi&n vd tdc dpng vdo nhjjtng quy lu&t dd d l thich nghi v& cdi tao moi trudng, tao dilu ki^n cho con ngudi s^ng vd lao d$ng sdng tao.
D l l&p lai su cdn b&ng gida con ngudi vdi con ngudi, gida con ngudi vd tU nhi&n thi v&n hda dong vai trd vda Id muc ti&u, vda 1& dOng lUc vd Id h§ dilu ti^t cdc boat dang cua con ngudi.
Vl v&y, Dang C^ng sdn Vi$t Nam dS xdc dinh: V&n h6a 1& n i n tang tinh thin ciia nh&n d&n, 1& dpng luc v& h? dilu chinh cac boat dOng chinh tri, kinh tM, xfi hpi...
nh&m muc tieu xay dung con ngudi mOt each to&n di&n trong mOt moi trudng v&n hoa can b&ng b i n vi3ng ngdy cdng ttft dep.
n . N H ^ THtfC V ^ VAN H 6 A
1. C6 qud n h i d u c&ch h i ^ u vk dinh n g h i a kh&c n h a u vS vfin h 6 a
Ndm 1962, Kroeber vd Kluekholn trong bdi vi£ft '^ftn hda, nhin lai cdc quan ni$m vd djnh nghia" dd thdng k& dugc 164 djnh nghia v l v&n hda vd phdn loai thdnh 6 loai chinh: 1) Cdc djnh nghia mi&u td; 2) Cdc d^nh nghia Uch 8&, 3) Cdc dinh nghia chuin mvTc hudng v&o quan ni$m vl 1^
tudng vd gid tri; ^) Cdc djnh nghia tdm 1^
nhtfn m^inh I6i dng xtr, 5) Cdc djnh nghia c&u trde; 6) Cdc dinh nghia biiTn sinh. Hai tdc gid di tim nhdng d i l m chung nh&t qua c&c dinh nghia: Vdn hda Id cdi phdn biit con ngudi vdi dpng vdt; vdn hda ddldddc trUng cda xd hdi lodi ngudi vd khdng dUgc ki thda vi mdt sinh hgc md phdi cd su hgc tdp (tdp thdnh, thich nghi vd truyin Uu);
v&n hda gdn vdi nhiing tU tUdng tin tgi vd dugc chuyin tai dUdi hinh thdc biiu tning thdng qua ngdn ngU
Theo cdch n6i hi^n dai v&n hda Id t&t ca nhdng gi do con ngudi sdng tao n&n (khu bi§t vdi cdi tu nhi&n) vd g&n vdi tu nhi&n, do dd v&n hda dugc gpi Id "thi&n nhi&n thd hai" (thiin nhi§n dugc n h d n hda), dugc con ngddi sdng tao theo "quy lu&t cua cdi dep"
vd gdn vdi "ch&t thiing" tao nen bdn s&c v&n h6a cua m5i dan t$c.
2. C a c ni6i q u a n h $ vfin h d a giup chiing t a di sfiu v a o b ^ chlCt c u a vfin h o a Trong tieng Vipt c6 td CON N O O d l (dl khu bi$t vdi con v^it). CON Id sinh v&t, NGU'Ol - v&n hda. Khdc vdi con v&t (song
Phgm Diic Duong, Phgm Thanh Tjnh - Ddi mdi tU duy vd nhdn thdc vi vdn hda
theo bdn n&ng), con ngUdi c6 phdn NGl/CJl tdc 1& hoat dOng c6 f thdc vd ddi sffng t&m linh. Ranh gidi dich thgc phdn bi§t con ngudi vd cdc dOng v&t khdc chinh Id sg xuat hipn d con ngUdi m^t khd n&ng d&c b i | t "khd n&ng bilu trung hda" tdc Id nh&n thdc vd t h l hi^n su v&t b&ng phuong phdp bilu tnftig thdng qua ho^t dOng cua tU duy, ldm cho con ngUdi thodt ra khdi t h l gidi t£fi tdm i ^ u mu^i cua d$ng v&t d l budc sang th&' gidi dnh sdng cua tri tu^ vd tdm linh.
T h l Id ta't cd mpi thd diu b i l n dli. Van v§t dudi nhan qufin ctia con ngUdi diu c6 chilu kich tdm linh. Nui s6ng, cdy cd, cdm thd...
diu c6 linh hon, ngUdi chet trd thdnh t6 tien d the gidi b&n kia, su giao hgp dgc cdi dugc bilu trung cho sU sinh soi niy nd vd dugc thd cui^, t h ^ gidi thgc tai cua lodi ngudi dugc ghi lai b&ng huyIn thoai vdi nhdng anh hung khai sdng, anh hung v&n hoa day p h i p la t h a n thong bi^n h6a...
Con ngudi s6ng d6ng thdi vdi ba the gidi: a) The gidi thgc tai Id t h l gidi tg nhien ngodi con ngddi. Id t h l gidi hdu hinh, hiiu h a n va khd tri td vi m6 ( t l bdo) d i n vi md (ngoi sao); b) The gidi f nipm Id the gidi nkm trong ddu cua con ngudi, Id the gidi c6 sau dugc nh&n thdc theo phuong phap bilu trung. D6 Id the gidi v6 hinh, vd ban, vd khd tri; c) Thl" gidi bilu tugng id the gidi do con ngudi sdng tao ra nhdm bilu dat t h l gidi y ni§m b&ng nhCtng bilu tnftig - Id cdu noi gida thdc tai vd f ni§m:
biiu hien edi "vd" (y niim) trong cdi "hUu"
(biiu tugng). Do dd, bilu tugng bao gid cung CO hai mSt: cdi bilu dat (signifiant) vd cdi dugc bilu dat (signifil). Vi v&y vdn hda hoc la h^ thdng cdc thao tdc giup con ngddi
gidi md cdc bilu tugng vdn hda d l 1^ gidi
^ nghia cua chung vd th&ng qua dd gidi ma dugc tdm thdc cua ngUdi bdn ngd. Thao tdc tudng tugng vd li&n tddng tao n i n co chi*
sdng t^o bilu tugng: li&n tudng t^o ^, tudng tugng t^o ddng trong mtfi quan h$ tdc d$ng bi^n chdng, phdc hgp.
Con ngudi cd ba mffi quan h$ vdn hda:
Con ngudi vdi tu nhi&n, con ngddi vdi xd h^i vd con ngUdi vdi chinh minh. Vdi tu nhi&n, con ngUdi vda thich nghi d l tdn tai, vCra cdi tgo d l vUgt qua gidi han cua tU nhiin. Vdi xd hOi, con ngddi vda hda ddng vdi c$ng ddng vda khu biit d l kh^ng dinh vai trb cd nhdn. Vdi bdn thdn, con ngudi vda phdi thda m a n nhu cdu CON (bdn ndng) nhung vda phdi sdng tao d l vuon tdi nhdn tinh NGlTCJl (vftn hda).
Do dd, trong sdng tao v&n hda ciia con ngudi diu cd daii in ciia moi trddng tg nhien vd mdi trudng xa hOi do sg Iga chon cua chinh hp. NhUng t&m diem noi dien ra moi quan h | tU nhien vd xa hpi lai nam chinh ngay trong con ngirdi v& buOc con ngudi phdi bUOn chdi tim ra cdc gidi phdp d l vugt qua gidi ban cua tg nhi&n, mdc du CON v& N G U d l khong t h l tdch rdi.
Do Id nghich ly vi dai cua tao hoa:
Nghich IJ giaa CON vd NGlJOl trong con ngudi: Id CON, con ngudi chi Id hdu ban (nhu mpi sinh vdt), nhung Id NGtfdl nd lai muon trd thdnh v6 han; Id CON, con ngudi rat tham lam, nhieu thdi hU t&t x&u, nhuiig Id NGtfOl nd mu^n trd thdnh thdnh thipn.
Nghich 1^ dy nhu mOt dinh m^nh ma ranh gidi cd khi chi b&ng sgi tdc, nd c6 mat trong anh, trong tdi, trong t a t cd mpi ngudi vd hang xuyin chung ta phai dd'i mdt va
Nghiin cvtu Ddng Nam A 6/2012 bu^c lodi ngudi phdi tim cdc gidi phdp dl
vugt qua nghich 1^ d6.
Dl gidi quytft nghich 1^ giCfa cdi h(Ju h^n vd cdi vd h ^ , lodi ngddi it ra cDng t^o ra ba gidi phdp co bdn: a) Bin quih thl gidi trdn tgc hCtu h^n con ngddi x&y dgng mOt thl gidi b&n kia, thl gidi tAm linh vd h^n b^ng cdch quan ni^m: con ngUdi chit kh&ng phdi Id hit md linh hdn sd vl thl gidi b6n kia (sffng giii thdc vl). Dd Id thl gidi linh thiing md con ngddi phdi thd ciing. Do dd, con ngddi ding hdnh vdi ddc tin t&m linh vd khoa hgc gidp cho con ngudi nh|ji thdc ngdy cdng sdu thl gidi thgc tai, chtfng dugc ml tin di doan, nhung vdn Id hiTu h ^ trong nh&n thdc cua con ngudi; b) C6 gdng Idm n&n sU nghi$p dl
"luu danh thi&n c6". D6 Id nh\ing ngUdi thu^c tdng Idp tinh hoa dd tdp trung mpi ^ chi nghi luc dl sdng tao n&n sd nghidp dl ddi, ho da hy sinh t&t cd vl su nghidp d6.
Nhdng sdng tao ciia hp ddnh dau nhdng moc son chdi lpi trin con dudng phdt triln cua dan t$c, do dd, t&n tuli cua hp dugc luu danh sd sdch, trin dudng phtf, tr&n tugng ddi, dugc ngudi ddi ngudng m$ vd noi theo;
c) Sinh con dl cdi: D6 Id 15 thudng tinh ciia tu nhien. Nhung theo cdch nhin cua bl m?
till con cdi id ke klo d&i ddi minh, kdo ddi dbng hp minh. Bdt hanh nh&t ciia con ngudi la tuylt tg, kh&ng cd con n£»i ddi tdng dudng. Vi v&y, "con dng khong gilng ldng cung phdi giCfng cdnh" vd bd' me dp dgng phuong phdp gido due "dp dfit" dl mong sao con c&i ncfi nghi§p dugc minh.
Ba giai phdp dy diu Id nhdng gidi phdp thoi thuc con ngudi sdng tao n&n nhdng gid tri van hda, nhdng nguon lUc vdn hda.
Dl giai quylt nghich ly gida cdi tham
lam vdi cdi thdnh thi|n, lodi ngudi xdy dgng n&n nhdng h$ gid tri <^o ^^^ "h^m hudng con ngddi gidm bdt tinh tham lam dl sCfng thdnh thi^n hem, tao n&n thudn phong m5^ tgc, n(fp s5ng ldnh manh dl dugc "ngddi hdn". Vi v&y, td khi lodi ngudi dugc sinh ra cho d^n hdm nay v& mai sau, v&n dl gidi phdng con ngudi v&n dugc ddt ra khdng bao gid ddt.
XIt cho cdng c&c trdo lUU td tudng, cdc tfn ngudng tdn gi&o diu nh&m gidi quylt cdi nghich 15^ dd ciia t^o hda, nhung kh&ng thl ndo thodt dugc bdi vl cdi " n ^ ^ p " cua con ngudi Id khdng thl tdch rdi gida CON vd NGUdL Con nguM khdng thl tin tai dugc trong sU tdch rdi dd, do dd phdi sing cdn b&ng vda cd t&m vda c6 v&t, vda c6 dao vda cd ddi theo chilu hudng ngdy cdng tiSi dep hon.
M$t dilu c&n phdi luu ^ Id con ngUbi bao gid cung hudng vl tdm linh dl tim nhdng ldi gidi ddp nhdng v ^ nan ca bdn dia con ngudi md khoa hpc khdng tra ldi dugc. Hon thl* nda, ngi^ nay con ngudi cdng kh&ng tin r&ng nhdng tiln b$ khoa hoc ^ thu$t se dua din nhdng tiln b$ vl dao ddc xd h$i.
Dd Id m$t trong nhdng nguy&n nhan chinh din din sU trd vl vdi ddc tin t&m linh.
3. Cac chuTc nfing eua vfin hoa Td cdch ph&n tich tren day vl cdc mli quan hp vdn hda (ddc bi§t Id md'i quan h | gida CON vd NGUCJI trong con ngUdi), chung ta nh&n thdc dugc vai trb cua vdn hda gdn liln vdi hoat dpng tri tup vd tdm linh cua lodi ngUdi. Do dd, van hda cd hai chdc ndng cd ban:
- Van hda ddm bdo cho sU ton tai cua xa
Phgm Dtic Duong, Phgm Thanh Tjnh - DSi mdi tuduy vd nhdn thdc vi vdn hda hpi lodi ngudi theo hudng an sinh, thiic diy
con ngudi ngdy c&ng n6 Igc s&ng t^o tg n&ng minh lln, l&m chu thi&n nhi&n, vUgt qua c&c gidi h^n dia tg nhiin dl con ngUdi xdng ddng Id Hoa cua dit.
- V&n hda ddm nh&n chdc n&ng gido dgc con ngddi mOt cdch todn di$n dl con ngUdi i ^ y cdng "ngudi hdn", vUgt qua dugc bdn ndng ciia minh.
m. cAu TROC VAN H6A VA SV
Bi^N
D6I VAN H6A1. Nghich 1^: Vftn hda Id cdu chuyan thudng ngdy, nd bi^n dli Uln tuc trin t&t ca mpi m&t ciia ddi stfng. Nhung mfit khdc, vdn hda cung 1& c&i gl It bil^n dli. Thl du:
Ngudi ta dl nh&n th&y su bien dli ciia n ^ d i Vipt, nhung di ddu vl d&u ngUdi ta cung nh&n ra ddc tnftig gdn nhu ci hdu ctia ngddi Vi§t, khd tr^n lan vdi ddn tpc khdc. Cd le vi th^ md cdc nhd khoa hpc xa hpi vd khoa hgc nhan v&n lung tung khi phan bipt tinh xd h^i vd tinh nhan v&n cua con ngUdi.
2. Dl tiep c&n vdi vdn hda (vda bien dli Uln tuc nhu cuOc s6hg vin cd cua nd, vda bao luu ban s&c vdn hda ciia mSi dan t^c), chung tdi dp dgng c&u true hai b&c.
- Cau tnic bl mdt (dugc goi Id bilu t&ng) la nhdng bilu hipn bin ngodi vd biln dli Uen tuc. Ta ggi Id bien sl, Id ylu t l dOng cua vfin hoa. Vi vfiy vdn hda dugc bao chda tatmg cdc boat dOng xa hpi cung nhU hoat dOng chinh tri, kinh te. Tren binh di$n dd cdc sdng tao vd boat dOng van hda mang tinh xa hOi vd thudng xuyln bien doi. Nd nhd Id phuong thdc s£bg cua con ngUdi trong mdt xa hOi nh&t dinh.
- C&u tnic chilu sdu (dugc ggi Id co t&ng) Id c&u tnic b&n trong ciia vfin hda. It biln dli. Ta ggi Id h&ng sff, 1& ylu t l tinh ciia v&n hda. Nd Id cdi g6c dilu chinh mgi sinh ho^t ddi sing gid cho xd hQi tinh liln tuc vd tinh In dinh vd ndm sAu trong t&m thdc, trong ddc tin t&m linh cua con ngudi khdc hpa nin bdn s&c vdn hda cda t$c ngudi ndy khdc vdi tOc ngudi khdc.
GiOa bilu t&ng vd co t&ng cd mli quan h$ tuung tdc: Bilu t&ng thudng xuyin bi&n dli dd cd hdn loan vd ngSu nhiin vdn theo m^t tr&t tg nh&t dinh ndo dd. Cdi quy dinh sg bi&n dli dd vda trUc ti^p vda gidn tiep chinh Id h$ gid tri n&m sdu dUdi cd t&ng. Cbn CO t&ng tuy It bien dli, nhung do sg tdc d$ng ciia sU biln dli trin bieu t&ng cho nin co t&ng cung biln dli theo du r&t ch&m rai. Do dd vdn hda khong phdi Id cdi gi nhat thdnh bat biln md cQng nhu mpi sg v&t diu bien dli. Khdc vdi nhiJng bi^n doi chinh trj, kinh t^... Id nhdng bien dli mang tinh b$t phdt, cdch mang, cdn bien dli vdn hda mang tinh ti$m tiln vi vfin hda Id sd ke thda vd phdi thda man nhdng nhu cau b&t biln cua con ngudi. Dd chinh Id mli quan hp gida tinh Uln tuc vd sd ddt doan, gida truyin thong vd cdch tdn.
3. Tr&n binh di$n cau tnic bl mdt - hay bieu tdng ngudi ta cd thl phdn loai thdnh hai h§ thong: ky hi^u bieu thi vd ky hi§u bilu tugng. Duong nhien b ddy khdng thl vach mOt ranh gidi rach rbi md cd sg dan xen, ldng vdo nhau vd cd mli quan hp tucfng t&c:
- H$ thing ky hipu bilu tM mang y nghia trUc tilp thupc tu duy kh&i ni^m, tu
Nghiin cdu Ddng Nam A 6/2012 duy khoa hgc. Dd Id h$ thtfng ngdn ngCT,
cho vi&t, tu tudng, khoa hgc c6ng ngh|, hO thing c&c k^ hi$u xA h^i nhu nhOng thi&t chi, nhOng phd hi§u, biln hi$u.. NhOng h§ thtfng ndy l^i dugc chia thdnh nhOng tilu h$ thtfng (khoa hgc tg nhiin, khoa hgc xd h$L..).
- H§ thing k^ hi$u bilu tugng mang ^ nghia gidn tilp bao gdm ngh$ thu&t, tdn gido, phong tgc t&p qudn... Id nhOng bilu tugng hdm nghia thuOc tU duy hinh tugng.
Dd Id nhdng bilu hi^n cua ddc tin, ddc nhdn vd cdi dep. NgUdi ta lai chia thdnh cdc tilu h$ thing (nhu ngh$ thu&t ngdn td, ngh§ thu&t phi ngdn td..). Dd chinh Id nhdng mdt chu y^u ciia vdn hda.
Ngdn ngd Id m^t h$ thing k^ hi$u d$c bi$t, vda 1& h$ thing k^ hi$u bilu thi vda Id hp thing k^ hi$u bilu tugng {vi nd dugc dung ldm ch&t U§u dl xfiy dung hinh tugng - viJa cd nghia den vda cd nghia bdng).
4. Tren binh di^n cau true chilu sdu (cd t&ng). Dd chinh Id nhdng ddc tin tdm Unh, nhdng hp thing gid tri. Gid tri phi qudt ciia vSn hoa Id chdn - thi$n - my, trong dd cdi Dep hudng con ngUdi tdi ly tudng, tdi su hodn thipn hodn my vd cdi thiing, cdi thanh thi^n. Do dd cdi Dep dugc xem Id h§
gid tri cao nh&t. Id cdu cdnh cua vdn hda, Id chuin mgc bao qudt nh&t cho tinh nhdn van dl ddnh gid vd dinh hudng cho sU phdt trien cua con ngddi. Vi v$y, khi ndi nguyin ly sang tao vdn hda khdng phai b&t cd hoat dpng ndo cua con ngUdi m& chi ndi tdi
"nhdng hdnh vi ngUdi, chda dung trong bdn than chung cu soc sdng tao cdng th&ng, ddt pha vao kh6ng gian tinh th&n mdi, dgc dugc y nghia trong the gidi bao quanh,
khdng ngdng sdn sinh ra nhdng v&t thiing, nhOhg gid tri" mang tfnh trddng tdn (P. X Gurevits). Cbn kit quA cua v&n hda dd dugc
"v&t ch&t hda" trong nhOng cu ch^ eg thl, nhong di tich, kiln ti^c, cdng eg lao d$ng..
thl ngudi ta thudng xlfp v&o vfin minh, m&c dd kh&ng thl ph&n bi$t mdt c&ch tuy|t dli gida vdn hda vd v&n minh.
Cdc gid tri < ^ c ch&t Igc vd dugc kit tinh th&nh truyin th5ng ciia mdi dAn t^, dugc c^ng ddng Iga chgn t^o n&n bdn sic ddn tdc vd dugc luu truyin td ddi ndy qua ddi khdc. Truyin thdng nhu sgi chi dd xuyIn suit ljch si^, dugc gan dgc khoi trong dl chi gid l&y nhdng gl Id Unh thiing. Id tinh hoa. Id vdn qu^ cua ddn t$c giup cho ddn tdc dd phdt triln trong cdng ddng nhdn loai.
Do dd mudn cdc thdnh viln dia cdng ddng gid gin bdn s&c vfin hda ddn tdc, nhdng ngudi qudn 1^ vSn hda khdng thl dp d&t dGm do&n ngudi ta thay dli tren c&u tnic bl m&t (vi d ddu c6 dp ddt d d&y c6 chdng dp d&t), ngugc lai phdi d vu vd gido due hg tilp nh&n vd sdng tao cdi mdi, khdng ngdng doi mdi. Dilu quan trpng Id phdi ldm cho hg nh&n thdc dugc nhdng ddC tin, nhdng gid tri vd chuin mgc dl hg tu dinh hudng, tu dilu chinh mgi hdnh vi vd dng xd mdt cdch tU gidc. Theo quan nidm ciia Bdc Hd tiu "phdi ldm cho v&n hda vdo sdu trong tdm \^ quoc ddn, nghia Id vdn hda phdi sda dli dugc tham nhung, luifi bieng, phd hoa, xa xi. Vdn hda phai ldm th^ ndo cho nhan dan cd tinh than vi nudc quen minh, vi Igi Ich chung ma quen Igi ich rieng. Vdn hda phdi ldm thl' ndo cho mSi ngudi ddn Vipt Nam, tCr gid den tr^, cd ddn
Phgm Dde Duong. Phgm Thanh Tjnh - DSi mdi tUduy vd nhdn thdc vi vdn hda 9
dng vd ddn bd ai cung h i i u nhi$m vg cua minh vd b i l t hudng h^uih phdc cua minh n i n hu9ng*.
5. Si^ b i ^ n d o i vfin h d a
Con ngddi vd vftn hda khdng n&m ngodi quy lu&t v&n ddng vd bi&'n d l i ciia t^o hda.
Mpt trong nhiTng nguyin nh&n dia sg bi^n doi vdn hda Id do su giao luu ti^p xuc vdi cdc nen vdn hda khdc nhau. O ddy cd sg gdp gd nhdng k i l u Ida chpn khdc nhau vd dien ra sU giao thoa, su pha trdn vfin hda, d&n den dp khdc xa khdc nhau, ldm cho vdn hda dli mdi.
Khdc vdi giao luu vdn hda - su g&p gd gida cdc ylii td vdn hda vd ldm phong phu t h l m cho mdi n i n vfin hda, cbn ti&'p xuc vfin hoa d i l n ra trong mdt thdi gian ddi gifla hai mo hinh vdn hoa vd k i t qud la sU bien d l i mo hinh vfin hda di vay mUtfn.
Tiep xuc vfin hda cd t h l d i l n ra dUdi trang thai dp dat hay t u nguypn nhung ket qua diu dan tdi sU bien d l i md hinh vdn
hda. V&h d l Id phdi nghiin cdu cdch biln dli vdn hda ciia m l i d&n tdc trong qud trinh tilp xuc.
Ta cd so dd tilp xdc vftn hda nhU hinh 1.
N i n v&n hda Vidt Nam td thdi l&p quic cho d i n ng&y nay 1& mdt n i n vftn hda gdm hai dbng t h i n g nh&t trong mdt c&u tnic v&
cd tdc ddng l&n nhau: ylu td ngo^i sinh dugc ddn tdc hda vd ylu t l ndi sinh dugc hidn d^i hda.
Dbng vdn hda bdc hpc thdi cl dai vd dbng vdn hda hidn dai Id dbng vdn hda chiu nhilu dnh hudng ngo?ii lai vd chii'm vai trb chu dao t r i n bilu t&ng.
Dbng vdn hda d&n gian thdi c l dai rdi dbng vdn hda ddn tdc thdi hidn dai da bdo lUu dugc nhdng yeu td truyin t h i n g vd Id CO t&ng cua nen vdn hda Vidt Nam.
Vi v&y, 1& nhan td quan trpng trong nen sdn xuat t i n g hgp cd hdm lugng tri t u l cao, van hod nhu ch&t keo dinh k i t cac md'i quan hd kinh te, chinh tri, xa hpi— tao nen ldnh hdi v& ban s&c moi d&n tdc, mdi qude
C&u true vdn h6a hi^n dai
Ye'u t o n g o a i s i n h Sao phong Mo phdng Ddn tpc h6a
1
Yl'u to noi s i n h Thdo rdi Tdi c&u tnic Hipn dai h6a Dac trung
I
Vda dSn toe vda hipn dai
10 Nghien Cliu Ddng Nam A 6/2012 gia, m6i khu vi^lc. V&n ho4 c6 khi nSng bao
qu4t mjt cich tivc tiSp, dim bio tinh bSn vQng x8 hW, tinh k(f thCfa ljch aOf vi kh6ng bi tr»n ISn ngay ci khi hOi nhip vio nhttng cOng d6ng ldn hdn. Nhu nhttng dbng 86ng, v&n h6a cua cic din t$c bfin bl tfch iQy, thiu nhin, g(ui Ipc tinh hoa tCr mu6n nJo, khing ngimg chuyin tii vi bi((n d6i, khftng ngimg giao luu vi md rOng di r6i kit tinh \gi thinh cii ciia riing minh vi g6p phin vio d?i duang minh ming diy huong sic cua nhin lo^.
IV. H O I NHJM" D O N G - T A Y V A L 0 I T H £ C U A N G I J O I D I S A U
1. Sii hpi nhllp Ddng - Tiiy
NSu nhu truflc diy trong thS trjn defi diu gitta Dong vi Tiy din tdi sU loai trCf lan nhau thi ngiy nay the gidi dang di vio doi thoai cimg t6n tai hba binh, nhin loai dang c6 vu cho xu th^ h^i nhip Ding - Tiy vi h6 sung cho nhau. Hon th^ ntta, th^ gidi dang chuyen ttt chiu Au - Dai Tiy Dudng sang chau A - Thii Binh Dudng. Vi viy sU hieu biet siu sic vl ban chit vin hda phuong Dong vi vin hda phudng Tiy li can thift. The ky XX ngudi chiu A di tim nhiing gii tri chiu Au dl Au hda, thi cuffi thi' ky XX ngubi chiu Au lai di tim nhttng gii tri cliiu A dl hOi nhip.
Ta c6 the dung so dS (Hinh 2) dl so sinh vi tim m£^i tUdng ddng vi khic biit gitta hai nen vin hda ldn nhit cua thl gidi.
Sd d6 dUdc bit dau ttt quan ni^m con ngubi:
chau Au chiu anh hudng cua Cd die giio coi con ngubi li san phim hoin chinh nhit cua Chua, cbn tu nhiin thi man rd, con
ngubi phii sip xip l?i. Do dd chiu Au coi con ngubi l i trung tim. Cbn phuong Ding gin con ngubi vdi t^ nhiin "nhin sinh tilu vQ try', coi con ngutti l i m^t thinh viin ciia vO try. VI t h l trong ttng xii vdi tir nhiin, xi hji con ngubi du phuong Tiy hay phutmg Ding diu img xiSt hai mit cin bing, nhung vi m8i bin diu nghiing vi mit mit nio dd nin vin hda khic nhau.
Ttt sd dA 80 sinh hit sttc so iudc trin diy, chiing ta cd thl riit ra mit sl kit luin:
1) Li CON - N G C O I dil phUdng Dbng hay phudng Tiy diu cd Ong xOr hai mit cin bing, nhung tiiy theo 3%! lv(a chpn n^iiing vl mit phia nio dd mi m&i nin vin hda c6 nhimg mit m^nh vi mit ylu khic nhau, rit da dang phong phd. Do dd, khbng cd mit nin vin hda nio dUdc phip xem li hoin hio, l i cao hdn nin vin hda khic
2) Gitta hai nin vin hda cd mpt sU tuong ttng theo trit tu: cii gi phudng Tiy manh thi phUdng Dbng ylu, ngUdc lai cii gi phuong Dbng m^nh thi phUdng Tiy y ^ 3) Trong sU hbi nhip Dbng - Tiy hi?n nay, hai nin vin hda cd thl bS sung cho nhau, chtt khdng loai trtt nhau hay thay the lan nhau. HOi nhip Dbng - Tiy phii duoc tien hinh theo phUdng chim: m5i ben diu phai gitt cii bin thl cua minh vi tren cd sd dd mi tilp nhin cii mdi, cii tinh hoa cua ngubi khic vdi muc dich lim ting them siic sing chtt khbng dl mit di bin sic ciia minh (ndi theo cich cila ngubi Nhit Bin li "Dbng hoc vi thl, Tiy hoc vi dung").
4) Muln hbi nhip Dbng - Tiy moi din tQC diu cin cd thii di khoan dung
Phgm Dde Duong, Phgm Thanh Tjnh' DSi mdi tuduy vd nhdn thiie vi vdn hda 11
Hinh 2
Phtfdng Dflng Th&nh vi6n cCia vu try
H&i hba vdi thidn nhidn Kdm phdt t r i l n khoa
hpc k^ thu&t
Cpng ddng lu&n Cpng ddng hdi hba K6m gidi ph6ng cd nhdn
Tu duy bi^n chdng K6m ph&n tich, it khoa hpc
Coi trong ddi sdng tinh th&n It thuc dung, ngh^o
\ NHIfiN )
Tliich nghi Cii tao
T d n | hop Phan tich
\ SONG J Tinh than
V i t chit
PhtftfngTiv Trung t i m ciia vQ try
P h i t triln lihoa hpc k^ thuit M i t cin bing mfii trubng
T
Cd nh&n ludn Gidi phdng cd nh&n Cpng ddng long lio
Tu duy khoa hpc duy If Tu duy ctf gidi
Coi trpng kinh t l , gidu cd ft quan tfim den ddi
sdng tinh thdn
12 Nghiin ciiu Ddng Nam A 6/2012 (tolirance) tttc li chip nhin cii khic minh
ndi ngubi khic, dl nguM khic chip nhin cii khic hp ndi minh. Nhin lofii sSng trong hba binh httu nghj vdi sif cOng sinh vin hda vi tin trpng ISn nhau.
2. L ^ thC( ci&a ngifbti di sau DSi vdi cic nudc dang phit triln muln theo k)p thl gidi dl khbng b) tyt hiu, thl khbng cd mit con dudng nio khic li phii sijr dpng tiSi UU phip lpi thl cda ngudi di sau.
Lpi thl ciia ngudi di sau thl hiin trin hai phUdng diin:
- Ngudi di sau cd thl "dttng trin vai ngubi khing 18" mi tiln. Hp dupc phip lua chpn nhimg giii phip tiin tiln nhit cua thbi dai kit hpp vdi truyin thing tit dep nhit cua din tpc dl dua dit nudc di vio gubng miy phit triln cua thl gidi.
Trong dieu kiin khoa hpc cbng ngh$
hipn nay, ldi thl ldn nhat ciia ngubi di sau la vipc chuyen giao cbng ngh$. Ngubi ta cd the lua chpn nhCmg cbng nghp mdi nhit vi thich hpp nhit dl cbng nghiip hda vi hiin dai hda di't nudc.
- Lpi thl quan trpng ciia ngubi di sau li su kit hpp gitta nhcmg yeu to ciia nin vin minh nbng nghiip vdi nhimg ylu t l cua nin vin minh hiu cbng nghiip, tttc li kit hpp gitta qui khtt vdi tudng lai dl xiy dung mit hipn tai tit dep hdn.
Dilu niy theo du bio ciia AUvin Toffler trong cudn "Lin sdng thtt ba". Dd li su xuit hipn mli trung hdp la lung gitta cic xa hii ciia dot sdng thtt nhat (vin minh nbng nghipp) vdi nen vin minh ciia ddt sdng thtt ba (vin minh hau cbng nghiip hay vin
minh tin hpc). Nhttng nit dd li; Sin xuit phin tin theo quy mb thich hpp; dli mdi vi da d^mg hda ning lupng; giii db th; hba;
lim viic t ^ nhi; trinh db cao vl tiiu dbng,, Dilu dd cho phip nhttng nudc dang phit triln stt dpng nhttng mit manh ctia minh (mi trudc diy dudi con mit ciia nin vin minh cbng nghiip dupc xem l i 1^ hiu), kit hpp vdi nhttng mjt m^nh ctia nin vin minh hiu cbng nghiip dl di vio hiin dai, VI nhu ttt nin nbng nghiip sinh thii truyin thing tiln thing lin nin nbng nghiip sinh thii hiin dfi hda, khbng di qua giai dopn nbng nghiip hda hpc hda ctia nin vin minh Ing khdi! Ttt dd ngudi ta cb thl phic hpa mbt chiln lupc phit triln dua vio: 1) Cbng nghiip nbng thbn, it vSn, hudng vl ling mac; 2) Cbng nghi cao, iftoc lua chpn dl tao nin sU cin bing mdi gitla khoa hpc cdng nghi tiin tiln vdi nhiing ding cb, nhimg ling mac diy thd m$ng.,.
mpt su thay dli it dau khS hon; 3) Nin vin hba coi trpng sir cin bing vdi tu nhiin, vdi xi hQL.. nhim khai phi nhttng khi ning tilm in ciia con ngudi, coi con ngudi li cdu cinh chtt khdng phai l i phutmg tipn. Vi nhu viy vin hda se trd thinh dbng luc vi hi dilu tilt cua sU phit triln xS hpi theo hudng an sinh, bin vimg.
V. Kfi'x LUAN
1. Ngubi ta ndi thl ky XXI l i the ky cda vin hba, thl ky ciia xa hpi tri thttc, ciia toin ciu hda vi dua ra nhilu kich ban khic nhau: vin hda vi phin vin hda, dbi thoai vi xung dpt. Nhin loai dang co vu cho su da dang vin hda vi doi thoai vin hda dl xiy diJng mpt nen vin hba ctia toin
Phgm Dde Duong. Phgm Thanh Tjnh - PSi mdi tUduy vd nhdn thiie vi vdn hda 13
hdnh tinh vdi t&t cd nhiSng bdn s&c vdn hda khdc nhau cua cdc cdng ddng.
Cdch d&y g&n 9 ndm (thdng 12/2004) b Hd Ndi da diln ra cudc H^ii nghi c&p Bd trudng khu vUc ch&u A - Thdi Binh Duong vdi hon 200 nhd khoa hgc, nhd vdn hda, gido due tham dg vdi tilu d l "Dli thoai gida cdc n i n vdn hda vd vdn minh vl hba blnh vd phdt t r i l n b i n vuCng" vd dd thdng qua "Tuyin bd Hd Ndi" vdi sU nh&n mgnh vai trd cua vdn hda, vai trb cua gido dgc, vide t h i l t l&p mang lUdi vd sg cam k i t ciJa cdc chinh phu.
2. O nudc ta, vdn hda dUdc d^t canh phdt t r i l n d l xdy dung cupc sdng dugc cdn b&ng vd vfin hda phdi dam duung chdc nfing gido dgc, gido dUdng con ngudi theo muc tilu ciia Ddng vd Nhd nUdc ta: t&t cd vi con ngudi - xdy dung xd hdi cd d&n tri cao, cd tu do d&n chii vd binh d&ng theo Idi day cua Chu tich Hd Chi Minh. Do dd, trong the ky mdi vdn hda \^dt Nam se mang dau an ciia thdi dai: Dd Id xu the todn c&u hda d l dua Vipt Nam di vdo quy dao phdt t r i l n ciia thd gidi. Chung ta vdi mdt tinh th&n khoan dung, ch&p n h | j i cpng sinh vfin hda vdi mgt thdi dd thich nghi. Dd tinh hinh cd thay dli nhu the ndo, thi vdi ldi dng xd nhu v&y s§ giup ddn tpc ta di vdo dbng thdc phdt t r i l n ciia nhdn loai, tu minh ldm phong phu thdm bdn s&c, ban linh vdn hda ddng thdi k h i n truong kien quylt td b6 nhflng n i p nghi, ndp s i n g khdng con phu hgp. Cupc chien tranh ciia Vipt Nam keo ddi do dd cai khdng binh thudng ddi vdi chdng t a lai Id binh thudng.
Mudn phdt trien binh thudng phdi binh thudng hda mgi mfit cua cupc sdng. Binh
ti:nh, tg tin vd k h i n truong hdi nh&p, khdng t h l "sdt rudt" rdi tg ddy vb minh vd do dg trudc au bidn dli cua tinh hinh./.
TAI LI|:U THAM KHAO 1. Hdgen. My hoc (bdn tiing Vi$t), 2 t&p. Nxb
van hpc, H& Ndi, 1999.
2. Nhilu tdc gid. V&n hda hpc vd v&n bda t h l 1^ XX. Vi^n Thdng tin khoa hpc xd hdi, Hd NOi, 2001.
3. Nhilu tdc gid. Vdn hda hpc d ^ cuong vd co sd v&n hda Vi^t Nam. Nxb Khoa hoc xd hdi, Hd NOi, 1996.
4. E. B. TE^IOT. Vfin hda ngi^yfen thdy. T ^ chi Nghign Oliu vdn hda n ^ thu&t, Hd N^i, 2001.
5. Konrat N. Phutfog Ddng vd phUtfng Tdy ftdn tiing Vi^t). Nxb Gido due, H& N^i, 1997.
6. Edgar Morin, Anne Brigitte Kem. Trdi d&t t l qude chung - Tiry&n ngdn cho thidn ni&n k j m6i. Nxb Khoa hpc xa hdi, Hd N6i, 2002.
7. Edgar Morin. Tri thdc vl tri thdc - NhSn hoc vl tri thdc. Nxb Dai hoc Quic gia, Hd Npi, 2006.
8. Alvm Toffler. Dot sdng thd ba. Nxb Khoa hpc xd hOi, Hd Npi, 1996.
9. F. De Saussure. Gi&o trinh ngdn ngd hpc dai cUtmg. Nxb Khoa hoc xa hpi, Hd Npi, 1973.
10. Rozdextvenski. I. U. V. Nhdng bM gidng ng&n ngd hoc dai cuong. Nxb Gido due, Hd Npi, 1997. '
11. M. De Bruyne, J. Herman, M. De Schouthrete. D^ng thdi nghi@n cdu khoa hoc xd hOi. Ban chii nhi^m dl tdi KX - 06, Hd NOi, 1992.
12. Phan Ngpc. Mpt nh&n thdc vl vdn hda Vipt Nam. Nxb QuSn ddi nhdn ddn, Hd NOi, 2007.
13. Cao Xudn Huy. Tu tudng phUcfng Ddng ggi nhiiig dilm nhin tham chieu. Nxb Khoa hpc xa hOi, Hd NOi, 1995.
14. Pham Ddc DUdi^. Vipt Nam - D6ng Nam A: Ngdn ngd vd vdn hda. Nxb Gido due, Hd Npi, 2007.
