H. Roodt

In vertroue

“All

my

^lifeIhave

been

haunted

by

theobsessionthat todesireathingor toloveathingintenselyistoplaceyourselfinavulnerableposition, to

be

apossible,ifnotaprobable. loser ofwhat

you most

want.^’

-TennesseeWilliams

°Om

liefdete

gee en

te ontvang, kan gevaarlik

wees

vir

mense

watnie

mooi

weet wat^{liefdeisnie.°}

-IsabelleAdjani

Die lektrisedraai die

warm

kraan vol oop. Netnou sal sydittoedraai en die koue een effens oopdraai. Stadig treksy uit.

Deur

die

wasem

wat stadig uitdie

bad

opspiraal, kyk sykritiesin die spieël

na

haarself:

Hoe

kon hyditversaakhet?

Sy

streeloor haarborste, gladde

maag

enafoor haar dye.

’n

Gedagte kom

by haarop: ’n

Mens

sou oordieliggaam konlieg,

maar

die liggaam lieg nie oor homselfnie; dis onmoontlik vir

hom om

te lieg oor diedinamika wat

hom

dryf.

Dis so maklik

om

^’n

man

te kry. (Te kry, te vat, of te hou?)

By

die universiteitisdaar’nhele paar. Of byvoorbeeld

vanaand

indiekroegkon sy

met

ten minsteenigevierhuistoe

gekom

het.

Sy moes

net’nglimiag beantwoordhet.

Wat

hou haarterug? ^Isdit ’n vrees

om weer geken

teword;

om

gesien,

geken

enverkente

word

injouenkelheid;

om

’ngetuietehêwatsienwat

jy^isen

hoekom; om weer

daardie grasieteverloor?

Dielewe duld nie stilstandnie. Jy

moet

aangaan. lewers

moet

^’n

mens

net

weer

begin.

En

_jy

moet

aanvaar: Bertis

weg

^-honderddrieenveertig nagtelankal.

Weg. Soos

diewind.

Soos

verganerose.

Soos

aldie leë gisters.

Weg.

Maar

vir

my

isjynie

weg

nie. Jyis afwesigentog aanwesig. Elke

nag

voelekjou

met

’nal groter

wordende

intensiteitsoos ’nkind in

my

^roer.

Jyhet

my

aangeraak, Bert,gemerk, ’ntekengelaat,orals gestempel,

Ek

isjoune,Bert.

Hoekom

dryfdie

wanhoop,

die paniek soms,

my

nie

na

vreemdelingetoe nie?Vreemdelingeisveilig:jyhet’noomblik sebeskutting, ’n

momentele warmte

en

dan

kan_jy

weer

voortgaan.

En

miskiensal ekietsvan

my

eie alleenheidin ’nanderherken.

Wanneer

diewatervirhaarreg is, sak systadig daarinweg.

Sy

gooi ’n

velversagter en

badskuim

by. Soveel

aande

het sy so

reggemaak

vir

hom. Haar hande

volgonvermydelikhul eiepad.

Wat maak

^’n

mens met

diéverlangeendiegroterverlangebinne?

Eers hoorsydie musiek,

dan

ruik sydie sigaretrook.

Kan

dit hy

wees?

Haarhartspringinhaar op:

Hy

hetteruggekom.

Met

een

beweging

issy

uitdiewater,draai'n

handdoek om

haarlyfenplukdiedeuroop.

Die groot

man

wat voor haar staan, hetsy

nog

nooit

met

'n

oog

gesien nie, alhoewel hy

bekend

lyk.

Hy

laat haardinkaandie karakterStanley Kowalski uit

Tennessee

Williams se

bekende

drama: “Thousands

and

thousandsofyearshave

passed

himright by..."

"Wat soekjy?"vrasy skerp.

"Hoe

het_jyhieringekom?"

Hy

speel

met

'n

bos

sleutels in sy hand. Dit beantwoord die tweede vraag. "Virjou,"en hyglimlaglui. "Ekhet

vanaand

indiekroeg gesien_jy

islonelyenekis'n

bok

watietsdaaraan kandoen."

Sy kyk takserend

na hom.

Die swart

hemp

wat hy aanhet, is van die naeltjieafboontoe

oopgeknoop.

Swart borsharepeul weliguit.

Sy

gesig

is

op

'nruwe manieraantreklik;daarisselfs'nkuiltjieinsyken.

"Ekdinkniedis'ngoeieideenie,"en syforseer'nglimlag.

"Nou dan

differ

ons op

hierdie punt,

ou

^girlie,

maar

ekverkiesditso; ek

likeditasjulleso'nbietjiestoei. Soveellekkerder."

Die lektrisekykskerper

na

die

man

voorhaar. Alhoewel sy gesig lag,is

daar 'n dodelike erns daarop.

Sy

trek die

handdoek

stywer

om

haar liggaam. “Okay, Loverboy, miskien isjyhiersoos'ngestuurde,

maar dan doen ons

dit instyi.

Wat

sal_jydrink?

Ek

hetrooi- enwitwyn, whisky en brandewyn."

Die glimlag verdwyn van sygesig af, vinnig

gee

hy 'n tree vorentoe en gryphaarpolsstyfvas. "Vanwaarhierdie skielike

oorgawe? Ek

soek^julle wild."

“Eina,_jy

maak my arm

seer,"sêsy sag, entoehyeffeskietgee: “Ekis'n

maniak

ⁱⁿ diebed; eksaljou iets

gee

wat_jynooit salvergeetnie.

Kom, kom

ons

gaan

krydie drankies." Stadigdraai sy

om

entrek

hom saam kombuis

toe. "Salwhiskyreg

wees?"

Hy grom

'nantwoord.

Terwylsy glase in 'n skinkbord sit, ysuithaal endie bottelwhiskyuitdie kashaal, praatsyaanmekaar. "Ekhetjou nie ⁱⁿ die kroeg gesiennie...

Waar

het_jygesit..?

Kom

jygereeld daar..?

Ek hou

vandieatmosfeeren veral diemusiek... Disniesoraserigsoosⁱⁿ anderkroeënie... Kroeëis die spreekkamer van die lewe...

Mense

in kroeë is ons

eensame stadsmense

sefamilie..."

Sy luister nie

na

sy kortaf antwoorde nie.

Nou moet

sy kalm bly, die inisiatief

behou

enstapvirstapvooruitbeplan.

Sy gee

vir

hom

die skinkbord,

haak

by

hom

inen

neem hom kamer

toe.

Daar

gaan

sitsylangs

hom op

diebed, skinkvirhulleelkeen ruim uitdie bottel,gooi ysblokkiesby en druk haarglasteensynevas.

"Op

ons,

op

'n nag der nagte.”

Sy neem

^'n groot sluken voel

hoe

die dranktotin

haar

maag

brand. “Watisjou

naam?"

"Mark,"sê hynors.

Sywil lag. "Dis interessant. Isdit'nskuilnaam?"

“Praat_jyaltydsobaie?Hemel,ditsal’n

man gek

maak.”

"Netvoordie tyd," lagsyenspring op.“Ekhet diemooistenighties. Kies een.” Voor die kas laat sy die

handdoek

val, haal uit ’n laai ’n swart nagjurken

hou

ditkoketterigvoor haaruitgestrek.

“Hoe

lykdit?”

Die

man

selippe trekvansytandeafweg.“Disokay,

kom

hier.”

“Wag

nou,

wag

nou; raaksolankvanjou klere ontslae.Hieris

nog

baie.”

Vinnig

grawe

sy

weer

in dielaai.

Toe

sy terugdraai en ’nwittevoor haar hou,issy

hemp

uiten hy^isbesig

om

sy

skoene

uittetrek.

"Hoe

lykdit?Sexy, né?”

Sy

oë

branddeurdie jurkinhaarvas. “Losdiegoed. Die

dêm

ding

moet

tog

weer

uit.”

Sy grawe

weer

in dielaai,

nou

^{effepaniekerig-}

waar

hetsydie rewolwer gesit?^-tothaar

hand om

die

koue

staalsluit.

Met

haarlinkerhand

hou

sy

’n bloedrooi

naghemp

voor haaruit. “Ekdink dis die regte een. Rooi is die kleur van passie, van dans, van singende seks, van daardie veel

geroemde

kleindood,”en sylaghard.

Hy

isbesig

om

sybroeklos teknoop. "Losdie bleddiegoed. Dis net ’n nuisance."

“Ekdinkniesonie, Loverboy.

Nou gaan

_jydoodstil staanen

wag

datek die polisie bel.” Die paniek is feitlikweg, alhoewel sy kan voel

hoe

die adrenalien deur haar are

pomp. “Gaan

staan aan die oorkant van die bed." Die

stompneus 38

isferm

op

sy borsgerig.

Hy

probeerdie broek

weer

oorsy

heupe

trek, ’n verbaasde uitdrukking

op

sy gesig.

“Losdiebroekenbeweeg!”

Die

man

bly

waar

hy staan, drie tree van haar af.

Hoekom bou

hulle slaapkamers

deesdae

soklein?

“Moenie'nfool

wees

nie.”

Sy

asemhalingjaag. “Hel,wat se

vroumens

is jy? ’nCockteaser?”

"Nee, net 'n vrou wat verkies

om

haar eie keuses te maak.

Gaan

_jy

beweeg

of

moet

ekdaardie dingvanjouaanflarde skiet?”

Onwillekeurigvou sy

hande om

sy geslag. “Moenie mal

wees

nie, jissus, jyhet

nog

nooitsoietsgesienof

gehad

nie.”

Sy

kyk

na

die harige vent voor haar. Ja, _jy is reg: dit lyk soos ’n

moordwapen.

Williams isvervan die

merk

af; Millions

and

millions of yearshave

passed

himrightby...

Hy

streelnou

met

sy

hande

oorsyheupe,sypenis

soos

’npaalorent, die spottendeglimlag terug

op

sy gesig.

Hulle kyk

na

mekaar,

meet

mekaar.

Sy

laat die rooi nagjurk val, staan kaalvoor

hom met

dierewolwerreguit

op

sy borsgerig.

“He acts like an animal... there's even something ^-

subhuman

^- something notquite tothe stage of humanityyet... survivor ofthe stone age..."

Sy laat die rewolwer effens sak.

Sy

is uitgeknip vir hierdie rol. Elke oomblik

word

sy gemakliker. “In this dark

march

toward whateverit is

we're approaching..."

En

sy voel die altyd verrassende roering in haar heupe; daardie vuurwat jou iets anders laatword.

Sy

streel

met

haar linkerhandoorhaar

maag,

kreun: "Bert, Bert."

Toe

hy soos 'n dierasie

grommend

vorentoe spring, skiet sy

met

'n

vreemde

gevoel van

woede

en hartstog, hunkering en verlies die rewolwer

op hom

leeg.

Leon de Kock

This is po-po-po-poetry!

man

inthe

machine

machineⁱⁿthe

man

thinkshewrites writes

what

hethinks

Tro-tro-tropological

ma-ma-ma-machinator

thisispo-po-po-poetry!

0

diemistroostigedigter liefdeseverstotebanneling ongenadigdie trefkrag, dietroefkragvansy gevoel

Roem-roem-roem-roemryk

groot-groot-groot-grootsheid hy's’ndig-dig- 'n-dig-dig-digter!

fingers hiscareworn thoughts thinks hiscarestothe

bone heaps up

life’splaintitivegriefs unignitedfossil-fuelofverse

Sim-sim-simulacra eff-eff-effiuvia

thisispo-po-po-poetry!

sytemas: seks,liefde

&

die

dood

dodelikissyseksueleliefde vierkantbekyk hydie

dood

bekyk hydie

dood

sevierkantigegesig kon-kon-kon-konnoisseur

mee-mee-meesleurend

hy’s ’ndig-dig- ’n-dig-digter!

Balancing

on

the

beam

ofsyntax throwing

up

handfulsof

words

phrases dropped,beatscaught hisarrangementsquitethething

sim-sim-simulacra es-es-esoteric

thisispo-po-po-poetry!

Syversislekker

oop geen

piekvirrympies diekraghystort uit diekak hy waai

ook

ka-ka-kabamma

ver-ver-verhluffend

hy's'ndig-dig- ‘n-dig-digter!

man

inthe

machine machine

inthe

man

thinkshewrites writes

what

hethinks

syn-syn-synthesizer ma-ma-machinator

thisispo-po-po-poetry!

Ja, hy’s’ngrootdigter groot sy vernederings groot sy smarte,syellende groot,groot sydik styf

pen

Roem-roem-roem-roemryk

groot-groot-groot-grootsheid hys ’ndig-dig- ‘n-dig-digter!

Up The creek

Eklikeditdiebeste as poësiestilenskoonbly.

Dikswart

merke

soos

Romeinse wagte

woordeloos agtermekaar.

Op

wag.

Ek

hou daarvan

om

die

woorde

sote

vang

murmelend

klankloos soosdieguppies

in

pa

se

home-made

vistenk wathalf-wegdraai

om

huleie refleksie te

vermy

^- ingehokin ’ngewoe!

vanweerkaatsings.

Ek

soekditsterk

om

daai

woorde

tepaai

lathullehul

geheime

aan

my

salverklap.

Geheime

soosdiemakeshift blue grottos

dieblou-groen

shades

in

pa

sevistenk.

Wie

weet wat’n

mens

daarsalvind?

Wie

behalwedie

verstomme

stompneuse

vanonstyd salso’nkansafsien?

Daaiviswoorde

met

hul

oop

bekke koes, onderdeur,

as

ouens soos

ek

invaar

met gewaande

stromings persepsieswat wegkalwer teendie fat-bellied woordevissies

wat

terugswem

donker hoekiestoe en

vandag

se

show

afsluit.

Goed

enwel,

maar

gisteraand kryek

my

by’n

savage

poetry reading

so

warm soos

’n

cookhouse

indie tropics

waar

sweet enbierenrookopruk endiebrooskele

van poets

lepelsvol

woorde

uitlek

soos

spermatozoa

kettingsronddwarrelendesignifiers watindruis

op

bieren

asem

vatteryensigaret.

Ekhet

my

opwellingsdaaruitgestort en daarvandaan

weggehardloop

skuifelend, stinkend, sufensat terug,terug

na my

donkervissiestoe watblywegval

na

hul

ongekende

dieptes.

CN van der Merwe en Minnie Lewis'*

Elise Mullen Die verrassende in die skynbaar doodgewone

Elise Muller, outeur van ‘n hele aantal romans, novelles, jeugverhale en essays, hetveral bekendheidverwerf

met

haar kortverhaalbundel D/e vrou

op

die skuit (1956),waarvoordieHertzogprysⁱⁿ 1957aanhaartoegeken is.

In Vernuwingindieprosaskryf

N

P van

Wyk Louw

patroniserend-vriendelik oorhierdieboek. Dieopskrifvandiebespreking (1963:67)^is“'n Mooi

nuwe

werkievandieou soort’’^-diepositiewe eerstedeel (’"n mooi

nuwe

werk") wordgeneutraliseerdeurdie res (’’-ievan dieousoort").

Ook

sê

Van Wyk

Louw: “Die krag van die

boek

^{lê in} die liefdevolle siening van klein gebeurtenissevandiealledaagselewe;en twee

woorde

inhierdie sin

moet

dieklemtoondra:die sieningisliefdevoi,en diegebeurtenisseisklein (69^- kurs.deurLouw).Enverder: “Hierdie

boek

isvir

my

’n

bewys

vandiestelling datonsletterkundevasgeloopsitin die rustige, lokalerealismevanvyf-en- twintigjaargelede”(68).

In hierdie artikei sou ons

wou

argumenteer: die prosavan Muller is wel realisties,

maar

dikwels nie lokaal óf rustig nie; die uitbeelding is moontlik wel “liefdevol”,

maar

^selde “klein". Ter stawing van hierdiesiening volg ’n

besprekingvandrievanMullersekortverhale.

Die vrou

op

die skuitsetitelverhaalwatoorspronklikin 1950ⁱⁿ SaríeMarais verskyn het, is

op

die

oog

afnie soverskillendvan die

gewone

populêre tydskrifverhaalnie.Dithandel oordiehuishoudsterBessiewat

met

Teuns,’n

groenteboeren visser, trouen wat later,

wanneer

haar

man

verdrink, self

met

die boot

op

die see uitgaan. Die verhaal van Bessie is egter nie so onskuldig soos wat dit lyk nie, en

gaan

ⁱⁿ teen

meer

as een sosiale konvensie. Aanvanklik,

wanneer

die

pa

vandievertellerprobeer

om

Bessie se verhouding

met

Teunsteondermyn,

gaan

Bessierustighaareie

gang

en bepaalselfwiehaarlewensmaatsalwees.

Sy

vorderdaardeurtot’nsosiale stand waarin sy onafhanklikkan wees,sonderdietoesigvan’nbaas^virwie sy werk.

Hiermee is haar bevrydingsproses nie voltooi nie.

Sy beweeg ook

uit die beperkingevan diekonvensionele rolmodel virdie vrouvan haartyd ^-sy

gaan

lateruit

op

haar

man

se skuit

om

vistevang entree

daarmee op

as broodwinnervanhaargesin.

Wanneer

dieverteller

dan

virBessiesien, dink syditis ’n “stuurmar?"

(Aucamp

1989:133)^-ditis

immers

’n

man

sewerk watBessie doen.(Ditisveelseggenddat Afrikaansnie’nvroulikeekwivalent

vir“stuurman’’hetnie-dietaalduiditaan as mannewerk.) Vervolgensdink dievertellerdat“dieskraal figuurindienatbruin broek’n seunwas”(134)^- dusweer vandiemanlike geslag.

Wat voorkoms

en \werk betref, het Bessie uit die konvensionele vrouerol

beweeg

enfeitlik“man" geword.

Maar

syis

meer

asdit-byna androgeen;

want

saam met

haar "mannerol" behartig sy die tradisionele moederrol teenoor haarkinders. In hierdiestorieisdievrouaandieeindeletterlikaan die roer,nienetvandiebootnie,

maar ook

vanhaarleweendiévanhaar gesin,indieverbasende kombinasie vanvrouengesinshoof.

Die

tema

van Bessie se bevryding uit die konvensionele geslagsrol word beklemtoon en aangevul deurdie uitbeeldingvandiegesinbywie sy aan- vanklikwerk. Ditis ’ntipiespatriargaleopset,en daarwordnogalskerpmet die

pa

gespot.

Sy

posisie as “hoof van die huis" word verbind

met

’n

onvermoë

inverskeieopsigte. Indievakansieishywerklikminwerd,soos blykuitdievolgendedeel, vol verskuildesarkasme enironie:

“Nou moet ek daremverduidelikwaarom Pasenaamnieaandiehuishoudelikepligtegekoppel wordnie.Paisgladnieonervarenie.Hymaakselfssoms op'naandtee,ofas hybuitenge- woonvroegwakkergewordhet, koffieindieoggend.Hykanlekker vleisbraai-visseker ook.

Maar gedurendeskoolvakansiesishy eenvoudigniebeskikbaarnie..."(Aucamp1989:121).

In teenstelling

met

Bessie, ken

Pa maar

een rol; buiten sy werk as onderwyser kan hy nie veel presteernie.

Daarom

is ditso ironies dat hy steeds’n

beskermende

houdingteenoor Bessieopenbaar.

Jan,dieseun indie huis,salduidelik

met

verloopvantydin dievoetspore vansyvadervolgensy^roloorneem.

As

daarmeningsverskilin die huisis,

kies hy sy

pa

se kant (131). Teenoor sy suster Jansie is hy manlik- chauvinisties (121).

Maar

hyis

ewe

hulpeloosinpraktiesedingeassypa,en wanneer hy

gaan

visvang, keerhyterug

met

’"nstukseekateneenhalfwas vissie’’(130).

Daarissuggesties datdieverteller,’ndogterindiehuisgesin,enhaarsuster Jansie

wens

dat hulle vry kan word soos Bessie,

maar

besef dat dit nie moontlikisnie.Ditblykbyvoorbeelddatdietweedogtersgraagwil

woon

in

’n huisie soosdiévan Bessie (125).

Ook

aan die eindevandieverhaal is

daar’ndergelikesuggestie:

"VirBessieisdit ’nstryd

om

tebestaan;virmysalditaltydsoos'nousprokiewees"(136).

Dieouvolksprokiesisverhalewat

bo

diealledaagse^realiteituitstyg,enwaar

goed

uiteindelikdie

kwaad

oorwin. “Deurdiesprokie

word

diebelewerna verlossingenoorwinning gevoer:

op

minuitsonderingsnaeindig diesprokie

met

die vertroostingdatdieprotagonisengeliefdedaarna’viraltydgelukkig gelewehet’" (Steenberg 1992:503). Bessietreeas

oonMnnaar

enheldinuit die stryddeurdat syditwatondenkbaarskynte

gewees

het,deelvanhaar alledaagsebestaan

gemaak

het; dievertellerdaarenteen,^blyvasgevangin diealledaagsewerklikheidwatdie leserindie uitbeeldingvandie patriargale gesin leer ken het. Dieverteller kanalleen ’n "tweedehandse" bevryding

smaak

deurdievertellingvan’n"sprokie"oor

iemand

wat

vermag

hetwatvir haarself niebeskoreisnie.

In Bessie dan, vindons dieverrassende in dieskynbaar

doodgewone:

’n

onopvallende vrouuit ’n laersosiale standwat haar bevry uithaarsosiale klassowelasuithaar konvensionelerolasvrou.

Ook

dieverhaalvanMuller is verrassend onder die skynbaar tradisionele oppervlak: dit bring ’n

omkering vansosiale klasse, in ’nverhaalwaardie laeres regkrywaarvan diehoëresslegskan droom; enditbring ook^’n ondermyning vandievoor- geskrewerolmodel^virdie vrou.

'n Belangrike gebeurtenis vir diegene wat in die prosa van Elise Muller belangstel,

was

die publikasie van ’n ruim bloemlesing deur Hennie

Aucamp

uit haar kortverhale en essays: Elise Muller. Verhale

en

essays 1942-1981. Hierdeur kry die leser ’n veel beter beeld van Muller se kortprosa, ’n beeldwatin baie opsigteanders isasdie

algemene

vroeëre siening vanhaar asskrywer. Dieopskrifvan

Aucamp

se prikkelende inlei-

ding is

dan

ook: “Dieander Elise Muller.’’ Veral indie sosiale enpolitieke satires, sê

Aucamp,

is hierdie "ander Elise Muller’’ te bespeur

(Aucamp

1989:19).

’n

Mens wonder

of

Van Wyk Louw

dieselfde patroniserende houding teenoordiewerk van Elise Mullersou

aangeneem

het as hyhiërdie

meer

volledige beeld daarvan

gehad

het. Miskien sou hy

dan

duideliker die vernuwing raakgesien het.

Aan

dieander kant

moet

onthou

word

datdie vernuwende kyk wat uit Muller se sosiale satires blyk, reeds in die titelverhaal van Die vrou

op

die skuit aanwesig was.

Ook

’n duidelik vernuwende kyk

op

diesamelewingblykuit“Tweegesigte", watwelin Die vrou

op

dieskuit

opgeneem

is,enwaarindiediskriminasieteen gekleurdes uitgebeeldword.

Om

die

vemuwende

bydrae vanEliseMuller teillustreer,en

om

aantetoon dathaarwerknie klein, lokaal ofgemoedelik isnie,

word

vervolgenstwee verhalevanhaarbespreekwatvirdieeerstekeerin

Aucamp

sebloemlesing

in boekvormgepubliseeris:“HiramJosef, die soveelste’’en“Die

dood

van Francina Cecilia". Hierdie verhale is in 1948 en 1952 vir die eerste keer gepubliseer, in DieHuisgenoot en Sarie Marais onderskeidelik. Hulle sou dus

opgeneem

kon

gewees

hetindie bundel Dievrou

op

dieskuit,wat in

1956verskyn het,

maar

isuitgelaatdeurAudreyBlignaulten Alba Bouwer, watdiekeusevirdiebundel

gedoen

het.

Sou

hierdieverhale miskien aste

gewaagd

beskou

gewees

het,veralin ’ntydtoeAfrikaansekortverhale nie

goed

verkoophetnie?

Wat ook

aldieoorwegings,eendingisseker: deur die beperktekeuseuitdieverhalevan Elise MullervirDievrou

op

die skuit

was

dit moeiliker

om

die “ander" Elise Muller, die

meer

onkonvensionele een,teontdek. (Virdiepublikasiegeskiedenisvan Dievrou

op

dieskuit, o.a.

die afwysing daarvan deur Nasionale Boekhandel en

Van

Schaik, kyk Beukes1992:129-131.)