P. Smuts

DAAR IS ROTASIE-DEFORMITEIT VAN DIE HEMI-PELVIS!

J. P. Smuts

Commendatio

^virdieW.A.

Hofmeyrprys

Elsa Joubert: Diereise

van

Isobeile

Dieuitgeweryevandie NasionalePers hetverledejaar’ntagtigtal

boeke

voorgelê

om oorweeg

tewordvirdiedrieprysewatjaarlikstoegekenword.

Diepaneel

was

^nienetbeïndrukmetdiepeilvandiepublikasiesnie,

maar

ook metdie tegniese versorgingvan die boeke.

As

_jylet op die gehalte vandie tipografie,die omslagontwerp,die druk-en bindwerk en ook die redaksionele versorging, kandie keurvanhierdiewerkeinderdaad hulle plek

met

selfvertroue in enige boekwinkel

inneem

tussen

oorsese

publikasies.

Onder

diegroepboeke watvirdieW.A. Hofmeyrprysvoorgelêis, het die oorwig by die prosa gelê, en hier

was

daar ’n

wye

verskeidenheid: heel korttekste, ’n klompiekort

romans

endan ’n paar

omvangryke

romans.

Dit is twee werke uit hierdie laaste groepie

romans

wat geblyk het die sterkstekandidatevirbekroningindiebetrokke kategorietewees, naamlik Karel

Schoeman

se Die uurvandie engelen Elsa Joubert se Diereise van Isobelle.

Maar

uiteindelik

was

die komitee eenparig in hulle aanbeveling:dieW.A. Hofmeyrprys

moet

toegekenword aanElsaJoubert

! se DiereisevanIsobelle.

Die reisevan Isobelleisnie alleen dieindrukwekkendste werkwat Elsa

j

Joubertnog gelewerhet niemaar,soosDieswerfjarevanPoppie

Nongena

indertyd,ishierdie

roman

ook’ntydigewerk.Tydig,want onsbevindons op ’n tydstip in die geskiedenis

waar

krities, met perspektief en, _{wil jy} byvoeg, ook metbegrip en sensitiwiteitteruggekyk

moet

word op Suid- Afrikaensymense.

En

watterAfrikaanseskrywerisbetertoegerus

om

so

’n gebalanseerde

bestekopname

te

maak

asjuisElsaJoubert?

I

In Die^reisevanIsobellegeesy’nterugblikopdiehonderdjaarwatagter veral dieAfrikaner van

vandag

lê en wat hom, al

was

dit

soms

langs

vreemde

weë, gelei hettotdie kenteringvandie tyewat daarindie jare negentig virSuid-Afrika aangebreek het. Dit

doen

sy deur’n

weergawe

^ vandie lotgevallevanviergeslagtevan ’nfamilietegee. Dié verslag oor die lewensvan ds. Josias van Velde en sy nasate groei egter uit tot ’n

panoramieseblikop’ngrootenbelangrike

segment

uitdievoortskrydende

I

gang

van die geskiedenis van Suid-Afrika. Met die bedrewenheid en deeglikheidvan’nervarehistorikusvangElsa Joubert

momente

uithierdie eeuvas,

maar

deurgaansinterme vandie

roman

endie

wyse waarop

die

roman

sy eiesoortige wêreld skep,en nie metdie dokumentêre aanslag

van die geskiedskrywer nie. Merkwaardig is ook hoe sy telkens daarin slaag

om

die betrokketydsgees teherskep.

Om

netenkelevoorbeeldetenoem:die laat-Victoriaansewêreldvandie Boland

rondom

die

eeuwending

endieontwakingvanAfrikaneridentiteit,

wat die

Tweede

Vryheidsoorlog bytalle

Kaapse

Afrikaners gebring het,

word op uitnemende

wyse

uitgebeeld. Daarisaangrypende beskrywings vands.

Van

Veldese besoek aandiekonsentrasiekamp bySpringfontein in die Vrystaat,

van

die

aankoms van

die verslaande

en

verslae BoerekrygersinPretorianadathulle

moes

terugval,vandieervaringsvan die jong

Agnes

en haar pa in Duits-Oos-Afrika

waarheen

hulle na die

Tweede

Vryheidsoorloguitgewykhet

omdat

hynieonderdieEngelse

wou

blynie, van

Agnes

sedrie

maande

lange terugtog oor land nadieTrans- vaal op elfjarige leeftyden laterasstudent haarbelewenis van 1918 se griepepidemie.

Een

van die hoogtepunte in die uitbeelding van die voortgang van die geskiedenisvandieAfrikanerisdiebykansmistieke nasionalebelewenis waartoedieOssewatrekin1938virAfrikaners uitgegroeihet.

Meer

eietyds

isdaardiedeurleefde

weergawe

vandiepolitiekeonrusvandie jaretagtig

endie lotgevallevandie individuwat’nslagoffergewordhetvanopsluiting sonder verhoor. In haar uitbeelding van gebeure met ’n kontroieerbare historieseagtergrond_{bly jy}joudeurgaans daarvan

bewus

datdie skryfster haardeeglikop hoogtegestelhetvandiefeitelikeopseteninstaatis

om

diewesenlikevan ’nbepaaldeperiodevastevang inhaarroman.

’n

Aspek

watspesialevermeldingverdien,isdie sinvolle

wyse waarop

die religieusein die

roman

geïnkorporeer word. Datgodsdiens’naksentsal kry, isteverwagte,

omdat

diestamvader vandie familie’npredikant

was

en ook

omdat

godsdiens so ’nbelangrikeplekindie geskiedenisvandie Afrikanerinneem.Ditontaardegter nooitinóf’nmoraliserendeprekerigheid óf’n karikaturiseringvandiekerkengodsdienstigeleiers nie.

Wat

ditwel bereik, is

om

aandie

roman

’ndiepmoreleonderboutegee.

DiereisevanIsobelle

noem

Elsa Jouberthaarroman,

maar

Isobelleisnie die enigste persoon wat reiseaflê nie, en daar isook bevrydende reise vandie gees wat in hierdie

roman onderneem

word, ook deurdie leser.

Miskien

moet

_jy nie

een

Isobelle soek nie,

maar

Isobelle sien as ’n koliektiewe gestalte, asdieprototipiesevrouwat haargeestelikbevryen

totselfstandigheid vandenke enoordeel

gekom

het.

So

word hierdie ro-

man, metsysterk historieseinslag,besondereietydsdeurdie

wyse

waarop

ditook besinoordie rol vandievrou indiesamelewing.

Hierdie

roman

is’ndeurdagteen

goedgeskrewe

werkwaarin Elsa Joubert duideliker as ooit toon

hoe

’n sterk

greep

sy

op

die taal

en

die romanstruktuur het.

Sy

demonstreerook opnuut,en trouens indrukwek- kender astevore,haar

vermoë

^totoortuigende karakterisering, ’naspek

waarby

die

meeste romans

staanof val. Haarkykopdiegeskiedenisvan die afgelope honderd jaar is verder merkwaardig objektief,

maar

haar

beskrywing daarvanis niesonderdeernisenemosie nie.

En

bowenal is

Diereise vanIsobelle’n

roman

metstyl, ’nwerkwaaruit dievolwasseen verfynde kwaliteitvan die

skeppende

gees watdittotstand gebring het, straal.

Diereise vanIsobellebied’n leeservaringwatjoubyblylanknadat_jy^die boek

toegemaak

het. Dit is een van die beste

romans

watdie afgelope aantaljareinAfrikaansverskynhet,endiéwerkhetalklaarsy plek tussen die belangrikste Afrikaanse

romans

ingeneem.’n Waardiger

wenner

van dieW.A. Hofmeyrprys kanjyjoumoeilik voorstel.Geluk aan ElsaJoubert en

aan

Tafelberg Uitgewersmet hierdiewerklike besonderepublikasie.

Ek

versoekdatdieW.A. Hofmeyrprys aan ElsaJouberttoegeken wordvir

haar

roman

DiereisevanIsobelle.

Francis

Galloway

Viering

van

diemenslike

stem - en van

Afrikaans

Rotterdam,die

eens

rustigevissershawetjiein diebog by die

dam

in die Rotte wat

aan

die einde van die sestiende

eeu

^van

geusestad

tot

handelshawe

begingroeihet,is

vandag

die

nommer

een wêreldhawe.

En

sedert 1970 ’n“vryhawe virdiepoësie”.

Vanaf 14 tot22Junie vanjaarhet die

sewe

en twintigste Poetry Interna- tional poësiefees plaasgevind in hierdie kosmopolitiese stadwat sedert 1970 sinoniem is met“die viering vandie menslike stem”. In die

woorde

van Martin Mooij,stigteren direkteurvan PoetryInternational,word Rot- terdam eenmaal’njaarvireen

week

lank diepoësiesentrumvandiewêreld.

Hierdiefeeshet’nplatformgeskep “waarinwerkelijkevrijheidgesproken kanworden, ongeachtdepolitiekeovertuigingvandedeelnemers”.

Dieprinsipieelnie-politieseuitgangspuntvandiefeesbeteken niedatdie fees nie polities-maatskaplik betrokke is nie. Inteendeel

-

sedert

1979

worddie Poetry International Eregeldjaarlikstoegekenaan’n digterwat

omrede

sy/haarwerkven/olgword. Diegroeiendelys

name

vanontvangers opdiemuurskilderyvanBreytenBreytenbachindie GaffelstraatinRotter-

dam

(waaronder sy eie) getuig van die feit dat regerings dwarsoor die wêreld die

mag

vandiedigterswoordvrees.VanjaarhetBreytenbachop

’ntriestige somersagtermiddagteen ’n leeruitgeklim

om

’n

nuwe naam

met’n kleinkwassie uit ’nswartpotjieverftehaal:

Adnam Abbas Salman

al-Sayegh, digter-toneelskryweropvlugvandie Irakese regime.

Dit

was

vanjaar

my

voorreg

om

deurdieorganiseerders genooiteword as gas en

waarnemer

na’nhistoriesefeesweekindiegeskiedenisvanPoetry International

waarheen meer

as 50digtersuit27 landeopgetrekhet.

Aan

dieeen kant

was

dit die eindevan’n luisterryke era: dit

was

naamlik die laastefeeswat onderleidingvanMartinMooijaangebiedis(vroeërvanjaar het hy Suid-Afrika besoek as organiseerdervandie eerste “rondreis van

Nederlandseen

Vlaamse

schrijvers”).

Aan

dieanderkant

was

dit ’nfees watindietekengestaanhetvandie vieringvandiestem van’nAfrikaanse digter:Breyten Breytenbach.

Tien

dae

lank hetek’neievoetpaadjietussendie steiersen bouwerke op die sypaadjiesvan hierdie stad, watsedert die

bomme

van die

Tweede

Wêreldoorlog nog voortdurend herbou word, uitgetrap tussen die Hotel Centralendiekonsertgebou“de Doelen”.Hierdiegebou, wataanvanklik so ondeurdringbaar soos’nfort

voorgekom

het,hetspoedig’ngroot,lomp envriendelikestoombootgewordwaarindigtersentoehoordersvan een vasmeerplek nadieander

geskommel

isindiereisvantaal tot taal,woord

totwoord, metafoor^totmetafoor.

Wanneer

diegolwetehoog opgeslaanhetendiemoontlikheidvanverdrink in

vreemde woordseë

en landskappe

my wou

oorweldig,hetekvasgehou aandiereddingsboeievanflardesgeliefde reisgedigtesoos:

Hiérdie kleure hiérdiegeure

vanbomewatnetbundelssonskynis

enklankediedieresinggesangein ’nkloof eninsektedrinkaandielig

saldáárdieword en

onshetgevaarlangsreënwoude en goudkuste verderverbydiehittevanbesies

diesagtegeheimevrugtevandieaapse roep gevaarverbywaardiesonrooi indie stofgaankniel;

vooronsskuilnognetdieeilande vandie keelselied

dandiebrandertjiesvanouderdom

koelsoosholtes

ons^reisaltoosverderen stromeseevissereismee

Al

dobberend

op hierdie vlot van Breytenbach-metafore het ek

my

oopgestel vir die transformerende woordlandskap wat ontplooi het: Die oopgekloofde arevan rivierein

Carmen

Boullosase Mexico; diedonker

woude

en

mere

bevolkmetuileen geeste vandie

Kanadees

Christopher

Dewdney;

diefel kleure en geure van

Moshe

Dor se Israel, geskakeer tussen Hooglied en Prediker; dieintieme kontoerevan die

mensskappe

vandieAfro-Amerikaansedigteres RitaDove;Boedapestinspeelsetinte getooideursyrivierdigterPéterKántor; die

asemskappe

vandieKoreaan

Ko

Un, eenshoofpriestervan ’n Zen-Boeddhistiese tempel; die vuur en watervanSlovenië soosbesingdeurdielirikus KatejanKovic; die pleine enstraatjies volToskaanseligvan MarioLuzi.

DiereishetonderdieSuiderkruisgaandraai

-

ver

weg

vandie“groenvan Europa[wat]versorgingendouceur[is]”en van Hollandse stedemetelk

sy“plaswater/sybootjieswolkenonskuldblou”.In ZeinElAbedin

Fouad

seCairo

hang

Afrikaansestofindie lug

-

_{die strate}isgrysaards,diebrúe gebeentegeslytdeurdietyd,diestadgegord deurdieNylvanarmoede, verdeel tussen die soldate van die Wali en die dolke van die Emirs. In

Ogaga

IfowodoseNigeriëverskrompeldiéoesteopdielandetotsand en

gruis,brandnetelsenmiershope.

Maar

Niyi

Osundare

ignoreerdiekoloniale grense wat die land opsnipper in ontelbare brokkies

en

kaart die oerkontoere: die brak watersvan die

moerasse

aandiekus; dieimmer- groen hartvan die reënwoud; die savannas wat dansvirdiewindorkes;

dieheuwels en berge met singende name;die plato’swatvirewiguitsprei

soos ’n matvirdie sittende son; die riviereen strome wat hul las

gaan

neerlêindiesee.

En

dan,nadielangswerftog,isek bydiehuis

saam met

Sipho

Sepamla

enkykons deurdiehoëveldsewinterrooknadie silhoeëtte van Johannesburg en

Soweto

entroosonsselfmetdiebitterwetedatalle

stemme

uiteindelikheesword, ookdiévanpolitici.

Hierdiereis

was

’nveeltaligereisentelkens

was

Nederlandsevertalingsdie teleskoopwaardeurdievoortdurendtransformerendelandskap ervaaris.

’nTaalreis van ’nanderaard

was

dieeen wat in dievertaalwerkswinkel plaasgevind het. Die jaarlikse vertaalprojek word gewoonlik

gewy

aan poësieuit’nklein,’nmoeiliktoeganklikeof’nbedreigdetaalgebied.Vanjaar het Afrikaans

aan

die beurt

gekom

en is die landskap van Breyten Breytenbach se gedigtein talle taalskappe getransformeer. Voor

my

oë enin

my

orehetekervaarhoedigtersvanoordiehelewêrelddietuisland vansy verse betreeen ditherskep inhulleeietale. Virdiemeerderheid vandiedeelnemersaandieprojek

was

dit ’nproseswatnienet’ninkykin diewerkswinkelvan’nanderdigterendienaspoorvansy poëtikagebied hetnie,

maar

dieontdekkingvan’ntaalwathullemet verwonderinggevul het-oordieseggingskragensoepelheid daarvan:’nskibootwatfyndraaie kan gooi.

Tallehetdie“werksvertalings”watvooraf

gemaak

isinNederlands, Duits en Frans

-

asook Breytenbach seeieEngelseherdigtings

-

_opsygeskuif enmetdiehulpvan

woordeboeke

en gesprekke metdie digterendie drie fasiliteerdersvandiewerkswinkeldieAfrikaanse oerteksteasvertrekpunt vanhulle vertaling

geneem.

Niedatdit ’nmaklike taak

was om

Breytenbach se fonetiese en semantiese goëlery

-

_{en die} implikasiesvan

drywende

leestekens!

-

inhierdie kleinBabeltehelp ontsyfernie!

Terwyldieambagtelikheidvanliterêrevertaling fassinerend ineiereg is, isekveral getrefdeurdiéverwerkings waaruitditblykdatdievertalende digter’nmede-inwoner van Breytenbach segedig-heimatland

geword

het.

Hy

selfsêoorhierdieoord:

ek hetvirmy’nheimatgeskape metinwoners blomdiereenklimaat enmineraleondergronds omdaarintebyt

omuittebuit

ditisdiebaarlandwaarmeeek worstel wantdit isdieland waarin ekwoon

Só

kaatsdiesoberheidenhelderheidvan Nederland seNeeltjeMariaMin

inhaarverwerkingvan 1

6 September

1995in

Amsterdam

(virAdriaanvan

Dis).Rita

Dove

se meesterskap ophierdieterrein vindaansluitingbydie intieme rekonstruksievandievrou-kindsejeugherinneringeinlesendeLi Bai (Saignon, 18

Desember

1995). Gabriele Stótzer van Duitsland se bemoeienismetvoorsateenhullenalatenskap

eggo

inhaarvertalingvan

op besoek aan

dievoorvader segraf

by Bac

Giang, die

4de Desember

1995.Gelacio Guillermoword aangegrypdeurBreytenbach se“worstelkos- woorde” en sy omdigting van in baie lande Is dit vroegaand

word

’n

Filippynse strydgedig teen onderdrukking.

Op

ironiese

wyse

inkarneerdie brose Afrizal

Malna

uit Indonesië Hector Petersen aan wie die gedig betekenlsen woordbetekenis opgedra is. Die pragtige Maja Panajotova bring inhaar Bulgaarsevertaling van ’nwindstilte waaihuldeaan beide haareieen Breytenbach se gestorwe vaders

-

enookaandie digterself:

“mooi loop

my haan my

luiperd”.

Dielaasteaand vanPoetryInternational1996

was

’nAfrika-aand

-tromme

enal.Die eerstehelfteis

gewy

aanvoorlesingsdeurZeinElAbedin

Fouad

(Egipte),

Ogaga

IfowodoendiecharismatieseNiyi

Osundare

(Nigerië)en

’n performance deur die Setswana-storieverteller

Dynana Kumana.

Die

aand -

en die

sewe

entwintigste Poetry International-fees

-

isafgesluit met’nvieringvan Breytenbach sepoësieén vanAfrikaans. Diedeelnemers aandievertaalwerkswinkelhetelkeeneengediginhulleeietaalvoorgelees

- meer

astwintigtaalskappe^ismet vreugde en meelewinguitdie vis-en- brood van ’n bittermooiAfrikaansgebreek.

Daar

was

minder as’nhandvolAfrikaanssprekendesindiegehoor

-

almal vroue

-

enonshetwaarskynlikelkeenop onseentjiegehuilooronstaal-

heimatwatons inRotterdam se vryhawe

kom

herwinhet:

enso het ekdie stofgebyt so het ekmyómdiedoodgebring en sokomdit,hierdie:

nouisekvry:nouisekmens

* Die gedigtewataangehaalis,komuitBreytenBreytenbachse bundel Kouevuur.

Digbundel van

FlorisA.

Brown

Die redaksie het dievolgendeskrywe van mnr. FlorisA.

Brown

ontvang:

Ingeslote vind u

my

digbundel,Gloei,wat ekaan

Eden

Opleidingsentrum

virdie erg verstandelikgestremde kind geskenkhet. Diebundel verkoop teen R20,00 en het reeds

R16

000 virdie Sentrum ingesamel. Indien u belangstel

om

hierdieprojekteondersteun, kan u’ntjek ofposorderaan die

Sentrum-adres

stuur

(Eden

Opleidingsentrum,

Posbus

293, Fisherstraat, Worcester, 6850), of die geld direk by Standard Bank- rekeningnr.

185865305

inbetaal.)

Baiedankieviru tyden

aandag

aan diesaak.

Boekbesprekings

la

van Zyl

Diepsigevandievroustaansentraalinvieronlangsgepubliseerde werke, twee van bekroondeskrywers.

Ek

^wilvervolgenshierdiewerke bekyknie slegs

met

toespitsing

op

die tekste nie,

maar met

inagneming van omringendesisteme.

Met

haar

roman

Kringein ’n bos, wat in 1984 verskyn het, het Dalene Matthee(bekroonmetdieATKV-prysvir1995)internasionalebekendheid verwerf.Sodanigdathaarwerk nou oorseeinverskillendetalebeskikbaar

is,o.m.Italiaans,

Hebreeus

enYslands. Dathaarjongsteroman, Susters van

Eva

(Tafelberg; pp.262; prys R59,95), metdieATKV-prys bekroonis, sluit aan by die feit dat sy as skrywer van sg. “(goeie) gewilde prosa”

bekend

staan. Daar word

algemeen

aanvaardatsy’n goeiestorie

goed

kanvertel.

Oor

dieklem opstoriesin romans, gepaard metdie huidigeopgradering vandie sg.lekkerleesboek, hetek

gemengde

gevoelens.In ’nonderhoud gepubliseer in

Supplement

toMail

and

Guardlan(Maart 1996:3), sê ^die

bekende

romanskrywer

VS

Naipaul:“Ican no longerunderstand

why

itis

importanttowriteorread invented stories. (...)Thereisso

much

reading, so

much

understandingoftheworldtodo. (...) ^I don’tseereading as an act of drugging oneself with a narrative. (...) I no longer have time for these

new

worksofcommercialfiction.”

In ’n “Biegpuntjie” in Insig (April 1996: 38) sê Eleanor Baker: “In die

‘bestseller’ kry ek die indruk die karakters

doen

wat die skrywer, sy redakteurofsyagentvan

hom

vereis”, ensysien dieuitstaande

kenmerk

vandiésoortboek as“dietotalevergeetbaarheid”daarvan.

Hoewel

die eerstetwee Bos-romans, Kringein ’nbos en Fiela se kind, albeiuitmuntdeurdievertelvan’n

spannende

verhaal, het albeiookveel

meer om

dielyf.

Saam

wordhulle’nindrukwekkendeuitbeelding vandie

Bos

assodanig,eninFielahet dieAfrikaanseletterkunde’nonvergeetlike personasie bygekry.

Vanafdiederde Bos-roman, Moerbeibos,vindekegter’n dalende lynin

Matthee se werk.

Ek

beperk

my

vervolgens slegs tot’n bespreking van Sustersvan

Eva om

hierdiestelling te staaf.

Oor

die ontstaan van dié

roman

sê Matthee

-

luidens die uitgewer se persverklaring^-:“Sustersvan

Eva was

jare lankinmy.

Omdat

ekegterso onkundig

was

oorvrouwees, kon ek nie

waag om

daaraante raak nie.

Feminisme

wat ’n woord,yl van betekenis en tedikwels iets mensloos.

Gevolglikisek

Londen

toe

waar

’n psigoloog

my gewys

het

waar om

te begin.

Hoe

diep

om

tegraaf.”

’n

Mens verwag dus

’n

boek met

’n feministiese aanslag.

Hoewel

verskillende interpretasies aan die begrip feminlsme

geheg

kan word.